Zyski Brześcia Kujawskiego w latach międzywojennych

W okresie międzywojennym pewne zyski, miasto czerpało z targowiska miejskiego. Stan obiektu był nie najlepszy. Zastrzeżenia budziły panujące tam warunki sanitarne. Pomimo tego jednak władze miejskie, jak i ogniwa kontrolne uznawały, że obiekt ten był wystarczający dla miejscowych potrzeb. Miasto dzierżawiło również jatki. Miasto czerpało również zyski z założonej w 1930 r. Komunalnej Kasy Oszczędnościowej w Brześciu Kujawskim, a także z dzierżawy ziemi uprawnej, stanowiącej własność miasta.

Innym źródłem dochodów było wydzierżawienie terenów łowieckich i dostępowanie prawa do polowania na gruntach miejskich. Pewne zyski czerpało miasto z udzielenia prawa prowadzenia karczm i punktów wyszynku napojów alkoholowych.

Oprócz wymienionych, Brześć Kujawski czerpał zyski z nakładania podatków komunalnych na mieszkańców.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; PAP,WP, sygn. 62/I/23, opis miasta Brześcia Kujawskiego z 22 września 1923 r., fot. Urząd Miejski 1928 r. Brześć Kujawski w: fotopolska.eu

Rzeźnia w Brześciu Kujawskim w okresie międzywojennym

W okresie międzywojennym, na terenie Brześcia Kujawskiego działała rzeźnia miejska. Było to przedsiębiorstwo o małej zdolności produkcyjnej, służące wyłącznie do celów usługowych. Rzeźnia była czynna przez cztery dni w tygodniu. Jej zdolność przerobowa wynosiła 10 sztuk bydła rogatego lub 40 sztuk trzody chlewnej dziennie. Rzeźnia nie prowadziła własnej działalności produkcyjnej w postaci wyrobu różnego typu przetworów mięsnych. Jej rola ograniczona była wyłącznie do samego uboju bydła i weterynaryjnego badania mięsa. Urządzenia zakładu były prymitywne, a stan sanitarny pozostawiał wiele do życzenia. Podobnie jak elektrownia, rzeźnia była przedsiębiorstwem nierentownym, które nie wnosiło żadnego wkładu w tworzenie budżetu miasta. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; PAP,WP, sygn. 62/I/23, opis miasta Brześcia Kujawskiego z 22 września 1923 r.

Handel w dwudziestoleciu międzywojennym w Brześciu Kujawskim

W latach 1918-1939 zaobserwować można przyrost rzemiosła, handlu i przemysłu na terenie miasta. Na obszarze miejskim były zlokalizowane dwa poważniejsze zakłady przemysłowe. Pierwszym z nich była Cukrownia Brześć, która zatrudniała w okresie kampanii cukrowniczej ponad 200 robotników. Drugim poważniejszym zakładem było Towarzystwo Akcyjne Zakłady Ceramiczne Rumaki. Zakład ten znalazł się na obszarze miejskim w 1924 r., po przyłączeniu Rumaków z gminy Piaski do Brześcia. Zakłady były cegielnią, która produkowała cegłę budowlana sposobem ręcznym i częściowo sposobem zmechanizowanym. W okresie pełnego rozruchu zakład był w stanie produkować do 5 miliona sztuk cegły rocznie. Stan zatrudnienia w zakładzie wynosił średnio 160 robotników. Ponadto na terenie miasta działały 2 małe wytwórnie cykorii.

Cechą szczególna przemysłu brzeskiego była sezonowość pracy. Cukrownia dawała zatrudnienie jedynie w okresie kampanii buraczanej. W pozostałym okresie roku zatrudniała jedynie nieliczna ekipę remontowo-konserwacyjną. Cegielnia Rumaki pracowała średnio 200 dni w roku. Zdarzały się jednak wypadki, jak na przykład w 1933., że zakład przez okres całego roku kalendarzowego nie podjął produkcji i na mocy decyzji kartelu ceramicznego pozostał nieczynny.

Sezonowy charakter pracy podstawowych zakładów stwarzał warunki, w których  na terenie miasta mogło rozwijać się bezrobocie. W świetle obowiązującego w latach międzywojennych ustawodawstwa pracy sezonowy charakter produkcji i przerywana działalność zakładów stwarzały sytuację, w której większość bezrobotnych nie nabywała nawet prawa do ustawowego zasiłku. Na tym też tle wyrósł osobny problem, który był zmora dla większości mieszkańców miasta – problem walki o pracę i chleb.

W 1934 r. liczono na terenie miasta około 200 zakładów rzemieślniczych, które znajdowały się w rękach polskich i żydowskich.

Rzemieślnicy polscy skupiali się w szeregach Zrzeszenia Rzemieślników Chrześcijan im. Jana Kilińskiego. Była to organizacja zawodowa o profilu politycznym odpowiadającym założeniom programowym Bezpartyjnego Bloku Wspólnoty wspólnoty z Rządem (BBWR). Pewna część rzemiosła polskiego pozostawała jednak poza zasięgiem wpływów Zrzeszenia i deklarowała swoje powiązania polityczne ze Stronnictwem Narodowym, Narodowa Partia Robotniczą i Chrześcijańską demokracją. 

Rzemiosło żydowskie było organizacyjnie związane z Bundem. Jego filia na tym terenie był Związek rzemieślników Żydowskich. Trudno stwierdzić, czy Związek obejmował zasięgiem swego działania wszystkich rzemieślników żydowskich na terenie Brześcia. 

Handel na terenie miasta składał się wyłącznie z małych sklepików, które w większości znajdowały się w rękach kupców żydowskich. Ich sytuacja ekonomiczna była łatwiejsza ze względu na możliwość uzyskania kredytów na dogodnych warunkach z własnej instytucji kredytowej w postaci Banku Spółdzielczego Drobnych Kupców i Handlarzy w Polsce – oddział w Brześciu Kujawskim.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; PAP,WP, sygn. 62/I/23, opis miasta Brześcia Kujawskiego z 22 września 1923 r.

Wybrane zabytki architektury Brześcia Kujawskiego cz. 2 budynki sakralne

Kościół farny, spełniający rolę parafialnego, usytuowany jest w południowo-wschodniej części miasta. Jest to budynek murowany, orientowany, trzynawowy z wydzielonym prezbiterium, o układzie halowym. Budowę kościoła w stylu gotyckim zainaugurował książę kujawski Kazimierz w II połowie XIII w. Ostatecznie prace budowlane dobiegały końca prawdopodobnie po roku 1332. Fara brzeska ulegała częstym kataklizmom. I tak w 1556 r. kościół nawiedzony przez pożar uległ poważnym zniszczeniom. Odbudowany, zostaje ponownie spalony i zniszczony około 1657 r., tym razem przez wojsko szwedzkie. Po tym zniszczeniu przez długi okres, bo aż 53 lata stoi pozbawiony dachu i sklepienia. Dopiero około 1710 r., staraniem archidiakona włocławskiego Tomasza Niemrzy, przystąpiono do odbudowy. Jednak już w 1806 r. kościół zostaje zamknięty ponieważ istnieje niebezpieczeństwo zawalenia się sufitu. Z powodu braku funduszów na remont, zostaje sklasyfikowany jako nadający się do rozbiórki i wystawiony na licytację. Po różnych kolejach losu dostaje się znowu w ręce parafii. Około 1812 r. wojska francuskie stacjonujące w Brześciu w czasie pochodu na Moskwę zamieniły go na magazyn. 

W 1819 r. ówczesny proboszcz parafii ks. Benedykt Cynka przystąpił do odbudowy zrujnowanego kościoła. Do roku 1830 wykonano wiele poważnych prac. Cały kościół pokryty został nowym dachem, odrestaurowano mury, okna, drzwi, a we wnętrzu ołtarze, ambony, ławki i podłogę.

Jak większość zabytkowych budowli w Polsce, tak i fara w Brześciu Kujawskim zniszczona pożarami, zeszpecona częstymi przeróbkami, zatraciła całkowicie swoje pierwotne cechy gotyckiej świątyni. Toteż w 1908 r. z inicjatywy ks. Stefana Kulińskiego przystąpiono do restauracji. Pierwszy etap prac obejmował badania konserwatorsko-architektoniczne zewnątrz i wewnątrz kościoła. Na fachowe podjęcie prac przy zabytkowej budowli miało niewątpliwie wpływ powstałe w 1906 r. w Warszawie Towarzystwo Opieki nad Zabytkami przeszłości, mające na celu opracowanie nowych poglądów na metody prac konserwatorskich przy obiektach zabytkowych.

Kościół farny zbudowany jest na rzucie krzyża łacińskiego z wydzielonym prezbiterium, podparty trójskokowymi skarpami. Elewacja zachodnia zwieńczona jest ozdobnym  szczytem w stylu neogotyckim. Również elewacja wschodnia zakończona została neogotyckim szczytem, analogicznym do elewacji zachodniej. Nad dwuspadowym dachem kościoła góruje kwadratowa wieża zegarowa, usytuowana we wschodniej części kościoła. Wysokie trzynasadowe wnętrze jest sklepieniem gwiaździstym wspartym na sześciu filarach. Chór umieszczono nad kruchtą wejściową, oddzieloną od naw kościoła czterema małymi arkadami wspartymi  na filarach.

Fara posiada również dwie kaplice, ulokowane po obu stronach kościoła, tuż przy zbiegu prezbiterium i naw bocznych. Są to kaplice pod wezwaniem Marii Magdaleny i Trzech Króli (dawniej Królewska). Obie istniały już w II poł XIII w. wybudowane równocześnie z kościołem gotyckim. W stanie niezmienionym przetrwały prawdopodobnie aż do XIX w., tj do 1874 r, w którym zostały rozebrane, a podczas ostatniej restauracji kościoła w 1909 r. odbudowane, lecz w stylu neogotyckim. Na szczególną uwagę zasługuje tu polichromowana rzeźba Pokłon Trzech króli, umieszczona w ołtarzu kaplicy pod wezwaniem Trzech króli, wykonana prawdopodobnie przez uczniów Wita Stwosza.

Drugim zabytkiem architektury sakralnej w Brześciu jest klasztor. Z powodu braku źródeł historycznych dotyczących zabudowań klasztornych, trudno jest ustalić konkretną datę założenia, co do której istnieją dwie wersje. Jedna przypisuje założenie klasztoru biskupowi włocławskiemu Zblutowi Golanczewskiemu, druga zaś twierdzi, że założeniem klasztoru był książę kujawski Kazimierz Jan Długosz w dziełach swoich jako fundatora podaje księcia Kazimierza, a rok 1264 ustalona jako rok fundacji założeń klasztornych. Jednocześnie przypisuje biskupowi Zbilutowi Goanczewskiemu udział w budowie, który według Długosza miał wybudować chór kościelny. Ostatecznie jednak budowa kościoła dobiegła końca dopiero po roku 1383.

Podobnie ja fara, tak i kościół klasztorny przechodził różne koleje. Dzisiejsza bryła kościoła w niczym nie przypomina budowli gotyckiej. Kilkakrotnie niszczony, trzykrotnie przebudowywany – po 1584 roku oraz w II poł. XVII w., ostatnio w pierwszej połowie XX w. - posiada niewiele fragmentów zabytkowych przypominających, epoki, przez które przetrwał do dnia dzisiejszego. Ostatniej restauracji dokonano w 1928 r. z inicjatywy ks. Stefana Kulińskiego. Plany sporządził architekt Adolf Buraczewski, profesor politechniki Warszawskiej. Bryła kościoła w ostatecznej fazie przebudowy otrzymała formę stylu polskiego baroku, z zachowaniem fragmentów przeszłości jak: rzut kościoła, nawy, fragmenty skarp i gotycki portal przeszłości od strony południowej.

Od początku istnienia wzniesiony w północno-zachodnim narożniku miasta, otoczony jest murem, z przylegającym od strony północnej klasztorem. Jest to budowla ceglana, orientowana, z prezbiterium zwróconym na wschód. Kryty dachem dwuspadowym, z ozdobnymi barokowymi szczytami w elewacji zachodniej i wschodniej, będącymi wynikiem XX-wiecznej przebudowy. Wnętrze bardzo skromne, bez polichromii, sklepione płaskim stropem. Po obu stronach nawy umieszczono kaplice. W ołtarzu kaplicy południowej znajduje się obraz z przedstawieniem św. Wincentego Fereriusza, pochodzący prawdopodobnie z XV w.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: A. Gwagnin z Werony, Z Kroniki Sarmacyi europejskiej, wyd. K. Turowski, Kraków 1860; A. Bartczakowa, Ratusze klasycystyczne na Mazowszu, Biuletyn Historii sztuki, R. XXV 1963, nr 2; M. Borucki, Ziemia Kujawska pod względem historycznym, jeograficznym, archeologicznym, ekonomicznym i statystycznym, Włocławek 1882; J. Długosz, Dzieje Polski ksiąg dwanaście, kraków 1867-70, tom III; Z. Guldon, Lokacje miast kujawskich i dobrzyńskich w XIII-XIV w., w: Ziemia Kujawska, tom II, Inowrocław-Włocławek 1968; Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, wyd. I. Zakrzewski, tom I-IV, Poznań 1877-1901; S. Kuliński, Monografia Brześcia Kujawskiego, włocławek 1935; A. Kancewicz, Plany przeglądowe miast polskich, warszawa 1929; R. Leszczyńska, Działalność koserwatorska Juliusza Makarewicza, ochrona Zabytków R. XXI 1968, nr 2; S. Librowski, Wizytacje diecezji włocławskiej, Archiwa Biblioteki i Muzeum Kościelne, Lublin 1965; Lustracje województw  Wielkopolskiego i Kujawskiego, Bydgoszcz 1961; Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; S. Łoza, architekci i budowniczowie w Polsce, Warszawa 1954; Z. Łoziński, A. Miłobędzki, Atlas zabytków architektury w Polsce, Warszawa 1967; Miasta polskie w tysiącleciu, tom I, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965; Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego tom I, pod red. B. Chlebowski, warszawa 1888.

Elektryczność w Brześciu Kujawskim 1926 r.

W 1926 r. uruchomiona została w Brześciu komunalna elektrownia o małej mocy produkcyjnej, która dostarczała prąd elektryczny wyłącznie do celów oświetleniowych. Nie była natomiast dostosowana do produkowania prądu dla celów przemysłowych, to znaczy nie była w stanie dostarczać energii elektrycznej przeznaczonej do uruchomienia silników elektrycznych. Moc urządzenia dieslowskiego wynosiła 40 Kwh. Elektrownia produkowała prąd stały o mocy 220 volt. Na terenie miasta istniejąca sieć przewodów napowietrznych wynosiła 8020 m. Stan sieci był jednak bardzo zły. Obliczono, 20-25 % produkcji energii elektrycznej należy obliczyć straty, wynikające z niezadowalającego stanu przewodów trakcyjnych. Elektrownia obsługiwała na terenie miasta 241 abonentów, wliczając w tę liczbę magistrat i oświetlenie uliczne. Produkcja prądu była droga, a cena jednego kilowata kształtowała się na poziomie 80 gr. Roczna średnia produkcja elektrowni wynosiła w latach 1926-1934 około 23 tys. Kwh. Było to więc przedsiębiorstwo deficytowe, które nie dawało miastu żadnej akumulacji i nie wpływało pozytywnie na kształtowanie jego budżetu.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; PAP,WP, sygn. 62/I/23, opis miasta Brześcia Kujawskiego z 22 września 1923 r.

Brześć Kujawski w okresie powstania 1794 r.

W wyniku realizacji traktatu rozbiorowego zawartego między Rosja a Prusami, w lutym 1793 r. wojska pruskie pod dowództwem generała Moellendorafa przekroczyły granicę Rzeczypospolitej. Na zajętych terenach Prusacy rozlokowali swoje jednostki wojskowe. Ogółem w województwie brzesko-kujawskim rozmieszczono 826 żołnierzy, z których znaczna część zakwaterowana została w Brześciu Kujawskim. 

Rok 1794 był okresem, w którym naród zerwał się do walki o utrzymanie niepodległości i zrzucenia jarzma zaborów. Pod rozkazy Tadeusza Kościuszki garnęli się ci, którym droga była wolność. Wiadomość o wybuchu powstania i pierwszych powodzeniach rozeszła się po wszystkich ziemiach polskich. Na pomoc powstańcom ruszyli Polacy z różnych dzielnic kraju. Społeczeństwo kujawskie również czynnie włączyło się do powstania. Organizatorem powstania na Kujawach był właściciel Śmiłowic Prusinowski, u którego zbierali się późniejsi dowódcy oddziałów powstańczych. Na czele pierwszego, liczącego zaledwie 50 osób, oddziału powstańczego stał Dionizy Mniewski, kasztelan kujawski, Który z powodzeniem poprowadził go na zdobycie Brześcia Kujawskiego. W dniu 22 sierpnia 1794 r. opanowany został czasowo przez powstańców Włocławek. Śmiałą akcję przeprowadził w tym okresie Dionizy Mniewski, zastępując na Wisłę pod Włocławkiem przy ujściu Zgłowiączki kilka berlinek z amunicja wysłanych przez prusaków z Grudziądza pod oblężoną Warszawę. 

Sztab powstańczy znajdował się w Radziejowie skąd kierowano akcja powstańczą. Powstańcy kujawscy w walkach z wojskami pruskimi opanowali Inowrocław i udali się w kierunku Bydgoszczy, lecz w dniu 14 września 1794 w bitwie pod Rynarzewem ponieśli klęskę i wycofali się w kierunku Szubina i Kcyni.

Dnia 19 września 1794 r. Jan Henryk Dąbrowski na czele wojsk polskich ruszył przez Kłodawę na pomoc powstańcom Wielkopolski. Przyłączył się do niego Dionizy Miniewski. Wyprawa ta doprowadziła do zdobycia Bydgoszczy dnia 2 października tegoż roku. Lecz zwycięski marsz Dąbrowskiego nie przyniósł Polakom wyzwolenia spod zaboru pruskiego. Klęska Tadeusza Kościuszki pod Maciejowicami zmusiła go do odwrotu. Powrót Dąbrowskiego odbywał się przez Kujawy. Część powstańców z jego dywizji w dniu 25 października 1794 r. odłączyła się, napadła na Włocławek, a następnie pomaszerowała w kierunku Brześcia Kujawskiego. W końcowym okresie powstania na Kujawach działały większe jednostki powstańcze, np.; w listopadzie 1794 r. Ksawery Dąbrowski dowodził 500 osobowym oddziałem, a Sokołowski pod Brześciem Kujawskim skupiał pod swoimi rozkazami 1200 ludzi.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; Ilustrowany przewodnik po Włocławku, włocławek 1911, s.4; P. Dzianisz, Historia Polski, pod red. S. Kieniewicza i W. Kuli, t. II, cz. II, Warszawa 1958.

Brześć Kujawski pod względem wyznaniowym w XIX w.

Pod względem wyznaniom ludność Brześcia Kujawskiego składała się z dwóch zasadniczych grup: chrześcijan i żydów. Żydzi na Kujawach zaczęli się osiedlać już w XVII w. W początkowym okresie prowadzili gorzelnie i browary, później zajęli się rzemiosłem i handlem. W roku 1862, ukazem carskim, zrównani zostali w prawach z innymi mieszkańcami Królestwa Polskiego. Ukaz ten dał im między innymi prawo nabywania w mieście domów i wszelkich nieruchomości. Stanowili oni w mieście duży procent ludności, w powyższym stopniu wpływając na jego rozwój gospodarczy i społeczny. W roku 1828 na ogólną liczbę 1201 mieszkańców było ich 419, zaś w roku 1866 na 1716 mieszkańców liczyli już 703 osoby. O ich poważnym wpływie na rzemiosło miejskie świadczyć może fakt, że w 1794 roku na ogólną liczbę 93 rzemieślników 47 było wyznania mojżeszowego. Posiadali oni w mieście bożnicę, w której odbywali swoje praktyki religijne.

Liczba ludności chrześcijańskiej w 1828 r. wynosiła 759 osób, a w roku 1866 wzrosła do 944 osób. Brześć Kujawski przez pewien okres stanowił dziekanat wchodzący w skład diecezji kujawsko-kaliskiej. W latach 1819-1835 proboszczem brzeskim był ksiądz Benedykt Cynka. Witał on w roku 1825 przejeżdżającego przez miasta cara Aleksandra I. Od 1887 do 1902 r. probostwem zarządzał ksiądz Jan Chyliczkowski, współorganizator powstania styczniowego w powiecie hrubieszowskim. Po nim proboszczem został ksiądz Stefan Kuliński, który dbał o rozwój życia kulturalno-oświatowego miasta. 

Podstawowym środkiem utrzymania mieszkańców Brześcia Kujawskiego było rzemiosło, handel i rolnictwo. Najliczniejszą warstwę społeczną w okresie porozbiorowym stanowili rzemieślnicy i kupcy, których liczba w 1793 r. wynosiła 98 osób na 337 mieszkańców. Zaś w 1838 r., na około 1309 mieszkańców, zatrudnionych w rzemiośle, handlu i innych zawodach pozarolniczych było 197 osób. Kolejne miejsce zajmowali rolnicy, których liczba w pierwszej połowie XIX wieku, szczególnie po roku 1880, wraz z rozwojem gospodarczym miasta wyrastać zaczęła na terenie Brześcia Kujawskiego klasa robotnicza. Rekrutowała się ona przede wszystkim z rzemieślników, plebsu i napływającego do przemysłu chłopstwa z okolicznych wsi.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; WAP Bydgoszcz, nr inw. 409, karty nienumerowane; WAP Bydgoszcz, Akta Naczelnika Powiatu Włocławskiego, Spis statystyczny ludności 1822-1838, nr inw. 784, k. 123-125; Słownik geograficzny, s. 399; S. Kuliński, Monografia Brześcia Kujawskiego, praca zbiorowa, t. I, Włocławek 1930.

Brześć Kujawski na tle polityki Księstwa Warszawskiego

W październiku 1806 r. wybuchła wojna między Francją a Prusami. Działania wojenne prowadzone z powodzeniem przez wojska francuskie obudziły w społeczeństwie polskim nadzieje na odzyskanie niepodległości. W wyniku tej wojny wojska francuskie zajęły Prusy a generał Jan Henryk Dąbrowski Poznań i Kujawy. Wkraczające do Polski armie entuzjastycznie witała patriotyczna ludność miejska oraz drobna i średnia szlachta. Również chłopi widzieli w nich wybawicieli i mieli nadzieję, że Francuzi wyzwalają ich z poddaństwa i pańszczyzny.

Dnia 3 listopada 1806 r. Jan Henryk Dąbrowski i Józef Wybicki wydali odezwę do narodu polskiego, w której wzywali Polaków do uformowania 30-40 tys. armii. Liczba ta nie przeraziła rodaków, odwrotnie – wzmocniła ich nadzieje. Ośrodkiem przygotowań powstańczych stał się Poznań. Radość swoją ludność wyrażała samorzutnym zrywaniem orłów pruskich, tworzeniem oddziałów zbrojnych, pomagając tym samym nadchodzącym wojskom francuskim w pokonaniu wroga.

Dnia 14 listopada 1806 r. marszałek francuski Louis Davoout wydał manifest, w którym w imieniu Napoleona zawiadamiał Polaków o uwolnieniu ziem polskich spod panowania pruskiego. W lipcu 1807 r. w Tylży zawarty został pokój między Francja a Prusami, w wyniku którego utworzone zostało Księstwo Warszawskie. W skład Księstwa weszła również prowincja kujawska. 

Na ludność polską w okresie istnienia Księstwa Warszawskiego nałożono dodatkowe podatki i ciężary. Na uchwalenie nowych podatków wpłynęła wojna, do której doszło między Francją a Austrią w 1809 r. Zwiększone zostały wymagania od ludności, wzrosły potrzeby wojska. Szczególnie mieszkańcy miast odczuwali dodatkowo takie ciężary, jak obowiązek dostarczania podwód urzędnikom i wojsku oraz bezpłatne kwaterowanie wojska w domach prywatnych.

W czasie prowadzenia działań wojennych w 1809 r. Brześć Kujawski był bezpośrednim terenem, przez który przechodziły wojska walczących stron. 12 maja tegoż roku od strony kowala wkroczyła do miasta brygada wojska austriackiego pod dowództwem generała Mohra. Brygada ta nie napotykając na przeszkody udała się następnie w kierunku północno-zachodnim w celu uderzenia na „szaniec mostowy pod Toruniem”.

W trzy lata później rozpętała się wojna między Francją a Rosją. Działania wojenne prowadzone w tym okresie stały się przyczyna dalszego upadku ziem polskich. Bardzo ucierpiały Kujawy, które stanowiły główny trakt wojenny, którym kilkakrotnie przemaszerowały wojska. Nie minęły one i Brześcia Kujawskiego udając się na Moskwę. Wyrządziły wiele zniszczeń w mieście. Na magazyn wojskowy zamieniona została fara. Wojska francuskie kwaterujące po miastach zmuszały ludność do utrzymywania i wyżywienia ich, ściągały duże kontrybucje, traktowały kraj jak podbite ziemie. Magistrat Brześcia Kujawskiego przez długie lata nie był w stanie pokryć długów zaciągniętych u ludności świadczącej na rzecz wojsk francuskich. Wielu mieszkańców Kujaw powołanych zostało do wojska, wielu z nich musiało zostawić gospodarstwa i iść w nieznane. Ci którzy wrócili z wojny zastali swoje gospodarstwa zniszczone i na nowo musieli je odbudowywać. 

Kampania 1812 r. zakończyła się klęską napoleona. W styczniu i lutym 1813 r. na tereny Księstwa Warszawskiego wkroczyła armia rosyjska. Tym samym zaprzestały działalności centralne władze Księstwa i nastąpił faktyczny jego upadek. 13 marca 1813 r. naczelne dowództwo wojsk rosyjskich powołało Radę Najwyższą tymczasowa, jako naczelną władzę cywilną okupowanego Księstwa, której podporządkowany został dotychczasowy aparat administracyjny. Przed narodem polskim wyeksploatowany przez Napoleona stanęła wielka niewiadoma. O jego losie zadecydować miały zwycięskie monarchie, które w tym celu zebrały się w Wiedniu.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; PAP Włocławek, Rachunek kasy, s. 54 -  jeszcze w 1838 r. kasa magistratu miasta Brześcia Kujawskiego nie wypłaciła mieszczaninowi Mahnowi zaległej kwoty 2425 zł 13 gr za dostarczony przez niego w latach 1806-1809 furaż dla wojsk francuskich.

Wybrane zabytki architektury Brześcia Kujawskiego cz. 1 zamek, magistrat i rynek

Na terenie Brześcia Kujawskiego, w końcu XIII wieku powstał murowany zamek książęcy, zniszczony podczas wojny ze Szwedami. 

Istniał również renesansowy zamek, której znamy z opisu – lustracji dóbr królewskich w latach 1564-1565, oraz ze sztychu Pufendorfa z 1657 r., ukazującego zamek od strony zachodniej, otoczony murami. Z obydwu źródeł wynika, że zamek książęcy był to okazały budynek murowany, dwupiętrowy, kryty dachem dwuspadowym, o sześciu osiach okiennych z ozdobnymi wieżyczkami na zwieńczeniu elewacji północnej i południowej. Od strony północnej przylegała do zamku wysoka kwadratowa wieża – trzypiętrowa, kryta dachem czterospadowym, o dwóch osiach okiennych w każdej elewacji.

Od strony północnej prowadziła do zamku murowana brama ze zwodem na łańcuchach, za którą był niewielki dziedziniec zamkowy. Jak wynika z lustracji, jeszcze w XVI w. dachy pokryte były gontami; jedynie dach wieży z bramą wejściową pokryto dachówką.

Zamek brzeski posiadał jeszcze jedną małą wieżę, po stronie południowej – przy murach zamkowych – przeznaczoną na więzienie. Budynki gospodarcze zajmowały plac przed bramą, tuż przy murach miejskich.

Lustracja z lat 1564-1565 wspomina jeszcze o moście od strony zachodniej, zbudowanym na palach dębowych, z poręczami, po obu stronach którego znajdowały się ganki, których dachy kryte były dachówką. Jednak na sztychu Pufendorfa, robionym z natury w 1657 roku, most już nie istniał.

Do dziś zachowały się ślady dawnego zamku – w bryle Szkoły Podstawowej nr 1. Ruiny zamku, spalonego przez szwedów przetrwały do III rozbioru Polski. W końcu XVIII wieku Prusacy zagarnąwszy tę dzielnicę Polski wybudowali na gruzach zamku potężny gmach z przeznaczeniem na więzienie.

Jest to budowa na rzucie prostokąta, o trzech kondygnacjach, kryta dachem mansardowym. Partia środkowa wydzielona – zwieńczona tympanonem. W piwnicach gmachu do dziś istnieją ślady terroru pruskiego. Mówią o tym cele więzienne, zachowane w stanie niezmienionym, do którego prowadza drzwi wykonane z grubych desek dębowych, obite żelaznymi listwami. 

W południowo-zachodniej części miasta znajdował się rynek brzeski. Z jego narożników wybiegają ulice, a północną pierzeje rynku przecina uliczka, która prowadziła do północnej bramy miasta. Poszczególne pierzeje zajmowały domy bogatych patrycjuszy miejskich.

Pośrodku rynku prawdopodobnie stał ratusz, wzmiankowany w dokumencie Kazimierza Wielkiego z 1362 r. - w związku ze sprzedażą wójtostwa brzeskiego. Natomiast późniejszy ratusz renesansowy widoczny jest na sztychu Pufendorfa. Był to okazały budynek, dwupiętrowy, o pięciu osiach okiennych, zwieńczony attyką i ozdobnymi szczytami elewacji północnej i południowej. Od strony wschodniej przylegała do gmachu okazała wieża, kryta wysokim hełmem z ostro zakończoną wieżyczką.

Na sztychu Pufendorfa widzimy ratusz brzeski z 1657 r; w tym samym roku został spalony przez Szwedów. Prawdopodobnie w stanie ruiny dotrwał do początku XIX w., kiedy to w myśl „Przepisów Ogólnych Policji Budowniczej z 1820 r.” - w ramach regulacji rynków, rozbierano ratusze stojące pośrodku, a budowano nowe gmachy włączając je w ogólną zabudowę.

Punktem centralnym Brześcia, który zachował typowy układ urbanistyczny, charakteryzujący się dla okresu średniowiecznej Polski – jest nadal rynek – tylko ratusz nie stoi już pośrodku, a w zachodniej jego pierzei. Zbudowany w 1824 r. według projektu Henryka Marconiego – zaliczany jest do grupy klasycystycznych ratuszy mazowieckich. Budynek piętrowy, z kwadratową wieżą pośrodku, zwieńczoną balustradą ze słupkami. Główne wejście prowadzi przez czterokolumnowy joński portyk, zwieńczony trójkątnym szczytem.

Dawna zabudowa rynku już nie istnieje; domy otaczające rynek spalili Szwedzi w 1657 r. Zabudowa obecna, podobnie jak i całego miasta, pochodzi z pierwszej i w mniejszym stopniu z drugiej połowy XIX w. 

Ze źródeł wynika, że w XVI i XVIII w. w dzielnicy żydowskiej Brześcia Kujawskiego istniała synagoga. Niestety brak na jej temat bliższych danych we wzmiankowanych źródłach.

Pierwotne miasto prawdopodobnie obwarowane było drewnianą palisadą i fosą. Mury miejskie widoczne na sztychu Pufendorfa, których fragmenty można oglądać jeszcze dziś posiadał Brześć w 1339 r.

Bramy miejskie znajdowały się przypuszczalnie przy kościele Dominikanów, przy czym charakterystyczne dla miast średniowiecznych jest tu usytuowanie kościoła dominikanów w północno-zachodnim narożniku miasta, przy murach miejskich, co miało związek ze wzmożeniem obronności miasta. Od strony południowej obronność tę umacniał kościół parafialny, lokowany zwykle w pobliżu placu rynkowego; U wylotu l. Zamkowej była prawdopodobnie furta miejska, a obok szpitala św. Ducha (wzmiankowany w 1294 r.) stał kościół pw. św. Ducha.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: A. Gwagnin z Werony, Z Kroniki Sarmacyi europejskiej, wyd. K. Turowski, Kraków 1860; A. Bartczakowa, Ratusze klasycystyczne na Mazowszu, Biuletyn Historii sztuki, R. XXV 1963, nr 2; M. Borucki, Ziemia Kujawska pod względem historycznym, jeograficznym, archeologicznym, ekonomicznym i statystycznym, Włocławek 1882; J. Długosz, Dzieje Polski ksiąg dwanaście, kraków 1867-70, tom III; Z. Guldon, Lokacje miast kujawskich i dobrzyńskich w XIII-XIV w., w: Ziemia Kujawska, tom II, Inowrocław-Włocławek 1968; Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, wyd. I. Zakrzewski, tom I-IV, Poznań 1877-1901; S. Kuliński, Monografia Brześcia Kujawskiego, włocławek 1935; A. Kancewicz, Plany przeglądowe miast polskich, warszawa 1929; R. Leszczyńska, Działalność koserwatorska Juliusza Makarewicza, ochrona Zabytków R. XXI 1968, nr 2; S. Librowski, Wizytacje diecezji włocławskiej, Archiwa Biblioteki i Muzeum Kościelne, Lublin 1965; Lustracje województw  Wielkopolskiego i Kujawskiego, Bydgoszcz 1961; Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; S. Łoza, architekci i budowniczowie w Polsce, Warszawa 1954; Z. Łoziński, A. Miłobędzki, Atlas zabytków architektury w Polsce, Warszawa 1967; Miasta polskie w tysiącleciu, tom I, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965; Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego tom I, pod red. B. Chlebowski, warszawa 1888.

Administracja Brześcia Kujawskiego w czasach zaborów

W pierwszej połowie XIX w. Brześć Kujawski spełniał bardzo ważna funkcję administracyjną w regionie. W okresie od 1793 do 1816 r. był siedziba władz powiatowych, zaś w latach 1830-1836 w mieście znajdowały się biura Komisarza obwodu Kujawskiego, który władza swoja obejmował całokształt życia politycznego, społecznego i gospodarczego na podległym mu terenie. Po przeniesieniu w dniu 15 sierpnia 1836 r. urzędu obwodu kujawskiego do Włocławka Brześć Kujawski spadł do rangi drugorzędnego miasteczka w powiecie.

W roku 1796 w Brześciu Kujawskim utworzony został inkwizytoriat dla powiatu brzeskiego. Urząd ten miał za zadanie prowadzenie śledztwa osób ściganych przez prawo oraz sprawowanie nadzoru nad więzieniami i domami pracy. Od tego czasu aż do wprowadzenia reformy sądownictwa, tj. do roku 1876, w Brześciu kujawskim znajdowały swoją siedzibę organa sprawiedliwości – Sąd Policji poprawczej dla okręgu włocławskiego, kowalskiego i radziejowskiego oraz Sąd Pokoju okręgu włocławskiego. W mieście istniało więzienie, które należało do cięższych w Królestwie Polskim. Odbywali tu kary przestępcy kryminalni. W 1865 r. znajdowało się w nim 213 więźniów, najwięcej, bo aż 145 odbywało kary za kradzieże.

W okresie Królestwa Polskiego Brześć kujawski należał do pogranicznego urzędu pocztowego w Służewie. W mieście znajdowała się jedynie ekspedycja pocztowa.

Zgodnie z ordynacją wyborczą obowiązującą w ostatnich latach XVIII w. magistrat miasta wybierali mieszczanie. Burmistrza zatwierdzał starosta. Kadencja tak magistratu, jak i burmistrza trwała jeden rok. Oprócz zagadnień administracyjnych i gospodarczych w zakres kompetencji magistratu wchodziły i sprawy policyjne, polegające między innymi na prowadzeniu dochodzeń w sprawach cywilnych.

Skład personalny magistratu Brześcia Kujawskiego w 1793 r. przedstawiał się następująco; stanowisko burmistrza piastował Walery Kwiatkowski, radnymi byli: Kazimierz Brostowicz, Andrzej Jędaszewicz, Józef Laszyński, Kasper Orlapiński, Feliks Pniewski, Albrecht Rudzyński i Sebastian Rudzyński, funkcję pisarza miejskiego pełnił Leopold Mietkiewicz. Spośród urzędników magistratu jedynie sekretarz miejski otrzymywał stałą pensję, która wynosiła rocznie 100 polskich florenów. Pozostali urzędnicy zwolnieni byli od podatków, które w przybliżeniu wynosiły 300 florenów polskich rocznie. W tym składzie osobowym magistrat miasta dostał się pod zabór pruski. Żaden z urzędników nie znał języka niemieckiego. Władze pruskie nie chcąc przerywać działalności urzędu, nie mając odpowiednich kandydatów, zaprzysięgły tymczasowo magistrat w istniejącym stanie osobowym.

W okresie zaboru pruskiego miasto znajdowało się pod nadzorem specjalnym urzędnika, tzw. radcy podatkowego. Do jego obowiązków należały sprawy administracyjne oraz wojskowe polegające na poborze rekruta. Nie posiadał on władzy sądowniczej ani prawa karania.

Zagadnienie organizacji miast i wsi za czasów Księstwa Warszawskiego regulował dekret z dnia 23 lutego 1908 r., który odbiegał od przepisów konstytucji. W myśl dekretu organizacja władz miejskich w Brześciu kujawskim przedstawiała się następująco. Na czele miasta stał burmistrz mianowany przez króla i podlegający podprefektowi. W zarządzeniu miastem pomagali mu ławnicy honorowi, których mianował podprefekt spośród miejscowych obywateli umiejących czytać i pisać. Ci z kolei musieli być zatwierdzeni przez ministra spraw wewnętrznych.  

Organem samorządowym była rada miejska, składająca się, w zależności od liczby mieszkańców, z 3 do 10 osób. Radnych minował prefekt z listy kandydatów przedstawionej przez branie posiadaczy miejskich. Rada miejska spełniła  funkcje organu uchwalającego, wykonanie zaś tych uchwał spoczywało na burmistrzu. Kompetencje rady dotyczyły majątku i urządzeń miejskich jak również rozkładały one podatki przypadające na miasto.

W czasach Królestwa Polskiego miastem zarządzał magistrat z burmistrzem na czele. Do obowiązków magistratu należało wykonywanie zarządzeń władz zwierzchnich oraz sprawy gospodarcze miasta. Przyjęcie obowiązków burmistrza odbywały się uroczyście w biurze magistratu, deputacji kwaterniczej, starszych zgromadzeń rzemieślniczych, znaczniejszych mieszczan miasta, dozorców bożniczych, sołtysów i dozorcy lasu kameralnego. Kandydat na burmistrza składał uroczyście przysięgę na wierność carowi w obecności wymienionych osób. Przy przejmowaniu obowiązków burmistrza i kasjera magistratu, kandydaci na te stanowiska musieli płacić kaucję ustalona dekretem namiestnika Królestwa z dnia 30 maja 1818 r. na kwotę 1488 zł i 18 gr. 

W 1838 r. skład osobowy magistratu oraz uposażenie miesięczne urzędników przedstawiały się następująco: burmistrz Gustaw Kohler – 150 zł, kasjer August Hisrszewski – 75 zł, sekretarz Wojciech Spingiewicz – 50 zł, kancelaria Ignacy Otowski – 25 zł. Oprócz wymienionych urzędników na pensjach urzędowych znajdowali się: lekarz miejski Gustaw Stenel – 16,20 zł, akuszerka Marianna Groszkowska – 8,10 zł, dwóch policjantów po 25 zł, dwóch stróżów nocnych po 16,20 zł. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; PAP Włocławek, Rachunek kasy, s. 58-68; W. Sobociński, Historia ustroju i prawa Księstwa Warszawskiego, Toruń 1964, 1 mapa.

Życie kulturalne w Brześciu Kujawskim XIX i na pocz. XX w.

Miasto pozbawione było w okresie porozbiorowym osiągnięć kulturalnych i oświatowych. W początkach XIX w. istniała jeszcze na terenie miasta szkółka parafialna założona w wiekach średnich. Uczyli w niej księża i organista. Stała ona na niskim poziomie, a głównym jej celem było przygotowanie chłopców do posług kościelnych. W 1798 r. władze pruskie zezwoliły zorganizować w mieście jednooddziałową szkołę elementarną. Na 140 zapisanych dzieci uczęszczało do niej 73. Nauczycielami tej szkoły byli ks. Dominik Grabowski i Jan Brzeszczewski. W pierwszych latach XX w. nastąpiło w mieście ożywienie w dziedzinie oświaty. W roku 1902 istniała nadal jedna szkoła, którą prowadził Antoni Radowski. Natomiast po roku 1905 dzięki działalności oddziału Polskiej Macierzy Szkolnej, na czele której stał ks. Stefan Kuliński, zaczęto budować szkoły w terenie. W Brześciu Kujawskim zwiększono liczbę oddziałów do pięciu i wybudowano nowy gmach szkolny na podwórzu klasztornym. Liczba nauczycieli w następnych latach zwiększyła się i w 1914 r. było ich w mieście już pięciu. Ponadto w 1990 r. w cukrowni uruchomiono jednooddziałową szkołę dla dzieci pracowników. Prowadził ją Zygmunt Sołecki.

Oprócz szkół istniały również na początku XX w. inne placówki wychowawcze. Do nich zaliczyć należy ochronki dla dzieci. Jedną założono w 1904 r. dla dzieci pracowników cukrowni, drugą zaś uruchomiono w 1905 r. dla dzieci miejskich. Miejska ochronka utrzymywana była ze składek ludności oraz funduszów magistratu.

W 1902 r. założona została przy parafii tajna wypożyczalnia książek. Miała ona na celu budzenie ducha narodowego wśród mieszkańców miasta. Po powstaniu Polskiej Macierzy Szkolnej zorganizowano publiczną bibliotekę, która uległa likwidacji z chwilą rozwiązana Macierzy. Wypożyczanie książek przejęła ponownie biblioteka parafialna. 

Dnia 8 stycznia 1911 r. powstało w mieście Kółko Rolnicze. Prezesami byli kolejno ks. Stefan Kuliński, Henryk Przymuski i Jan Bruzda. Główne zadanie tego kółka polegało na szerzeniu oświaty rolniczej i podnoszeniu rolnictwa na wyższy poziom. Cel ten starano się osiągnąć poprzez pogadanki, wycieczki i pokazy gospodarskie. Kółko sprowadzało również narzędzia rolnicze, nawozy sztuczne, nasiona i rozprowadzało je wśród rolników. 

Pewną rolę w życiu kulturalnym miasta spełniała Ochotnicza Straż Pożarna założona w 1899 r. Pierwszym jej prezesem był Józef Przywieczerski, a naczelnikiem Antoni zajda. W latach I wojny światowej objęła ona posterunki straży obywatelskiej i utrzymywała ład i porządek na terenie miasta. 

W okresie porozbiorowym istniał na terenie miasta szpital – przytułek zbudowany na przełomie XVIII/XIX w. przez księdza proboszcza Lewińskiego. Był to budynek drewniany, kryty słomą o dwóch małych izbach. W 1793 r. znajdowało w nim schronienie czterech ubogich ludzi, którzy żywili się z żebraniny na terenie miasta, jedynie w poniedziałki otrzymywali posiłki od proboszcza. W 1818 r. liczba ubogich znajdujących opiekę w szpitali-przytułku wynosiła 6 osób. W 1901 r. z funduszu szpitala zbudowany został nowy, obszerniejszy dom z 4 izbami. Po wybuchu i wojny światowej, z braku środków na utrzymanie, upadła działalność tej dobroczynnej instytucji. W 1905 r. na terenie miasta z inicjatywy ks. Stefana Kulińskiego zorganizowane zostało koło Rady Opiekuńczej, którego głównym celem było niesienie pomocy biednym. W latach 1916-1918 prowadziło ono tania kuchnię, z której w okresach zimowych wydawano do 250 obiadów dziennie. Fundusze na ten cel czerpano ze zbiórek organizowanych po wsiach, dworach oraz z różnych imprez.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970.

Rozwój przestrzenny Brześcia Kujawskiego XVIII/XIX w.

Miasto położone jest w pobliżu Włocławka (15 km). Na przełomie XVIII/XIX w. Brześć Kujawski zajmował wraz z należącymi do niego posiadłościami obszar o pow. prawie 405 ha. Do miasta należały następujące wsie i osady: Guźlin, Pikutkowo, Rumunki, Przyborowo, Słone, Wyręb i Piaski. Do obszaru jego wchodziło jezioro Smentowo, karczma Bugaj i młyn Topielec. Lasy miejskie Brześcia rozciągały się na przestrzeni 200 ha. 

Rozłożone na niewielkim wzgórzu, w końcu XVIII w., od północy, południa i wschodu otoczone było wałem, a dawniej jeszcze dwie fosy wypełnione wodą. U jego podnóża od strony zachodniej rozlewały się, w obszerny zalew, wody rzeki Zgłowiączanki, przez którą przerzucony był most. Z muru obronnego otaczającego niegdyś miasto pozostały w 1793 r. tylko resztki. Do roku 1820 otoczenie miasta zmieniło swój wygląd. Wały i fosy zostały zlikwidowane, a na ich miejscu założono ogrody. Miasto pod względem zabudowy przypominało kształt półkuli. Długość jego licząc od Bramy Toruńskiej, położonej w północnej części miasta, do Bramy Krakowskiej, znajdującej się na południowych krańcach, wynosiła około 446 m, szerokości zaś około 316,6 m.

Miasto w 1793 r. posiadało 91 domów, 5 z nich znajdowało się na przedmieściu. Nie były to domy masywne. Zaledwie jeden z nich murowany, pozostałe zaś zabudowane z mniej trwałego materiału. Na 74 budynkach pokrycie dachowe stanowiła słoma, na ośmiu – gont a na pozostałych dachówka. Stwarzało to duże niebezpieczeństwo pożaru, zwłaszcza że Brześć Kujawski w tym okresie nie posiadał ani jednej studni, ani sprzętu przeciwpożarowego. W mieście znajdowały się dwa kościoły (parafialny i św. Ducha) oraz klasztor Dominikanów z przylegającym doń kościołem. Budynek ratusza znajdował się pod zarządem magistratu. Resztki zamku książęcego, zniszczonego wojnami w minionym okresie, zostały całkowicie rozebrane przez Prusaków. Na jego miejscu władze pruskie, czerpiąc fundusze ze skarbu publicznego, zbudowały gmach więzienny. Ulice w mieście były wybrukowane, wymagały jednak gruntownej naprawy.

W roku 1816 groźny pożar spowodował duże zniszczenia w zabudowaniach miejskich. Ponadto sytuację Brześcia Kujawskiego pogorszył fakt przeniesienia władz państwowych do Włocławka. Te dwa wydarzenia bardzo ujemnie wpłynęły na dalszy rozwój miasta, które zaczęło się chylić ku upadkowi. Część mieszkańców Brześcia Kujawskiego zrujnowanych pożarem, pozbawionych widoków na polepszenie sytuacji materialnej, zaczęła opuszczać miasto. Magistrat przyszedł pogorzelcom z pomocą, zbudowana została dla ich potrzeb cegielnia. Powoli z dużym wysiłkiem usuwano zgliszcza i odbudowywano miasto. Mieszkańcy Brześcia Kujawskiego wyciągnęli słuszne wnioski, z tej tragedii, zaczęli budować więcej domów murowanych. W roku 1820 istniały już w mieście 124 domy, z których 45 było murowanych a 79 drewnianych. W ciągu następnych dwóch lat przybyło dalszych 12 budynków.

W pierwszej połowie XIX w. zbudowany został na terenie miasta okazały gmach – klasycystyczny ratusz (według projektu Henryka Marconiego), w Którym siedzibę znalazły biura magistratu. W okresie do 1866 r. liczba budynków na terenie miasta zmalała do 116. Nie oznaczało to, że magistrat Brześcia Kujawskiego nie dbał w owym okresie o rozbudowę miasta i jego wygląd zewnętrzny. Przykładem tej troski może być rok 1845, kiedy to zbudowany został jeden dom oraz oddano do użytku ludności 3 studnie, 657 m ulic miejskich posiadało twardą, wybrukowana nawierzchnię. We wspomnianym roku przystąpiono do budowy 3 pomp i mostu na rzece Zgłowiączce oraz rozpoczęto dalsze brukowanie ulic. Miasto wykazywało również należytą troskę o bezpieczeństwo przeciwpożarowe, co przejawiło się w dostarczanym wyposażeniu w sprzęt pożarniczy. W drugiej połowie XIX w. na skutek ożywienia gospodarczego nastąpił wydatny rozwój miasta. W 1880 r. liczba domów wynosiła 160, z tego 120 murowanych, a tylko 40 drewnianych. Ponadto w mieście znajdowało się jeszcze 51 placów wolnych pod zabudowę.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, Włocławek 1970; AGAD Warszawa, komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, sygn. Nr 457, Opisanie historyczne oraz topograficzno-statystyczne miasta Brześcia Kujawskiego z roku 1820, k. 53; J. Wąsicki, Opisy miast polskich z lat 1793-1794, Poznań 1962; P. Dzainisz, powstanie styczniowe na Kujawach, Bydgoszcz 1966; WAP Bydgoszcz, Akta Naczelnika Powiatu Włoclawskiego dotyczące wiadomości statystycznych 1866, nr inw. 409, karty nienumerowane; WAP Bydgoszcz, Akta Naczelnika Powiatu Włocławskiego, Wiadomości statystyczne 1847-1864, nr inw. 493, karty nienumerowane.

Przemysł w Brześciu Kujawskim druga połowa XIX w.

Do dużego ożywienia życia gospodarczego w Brześciu Kujawskim doszło w drugiej połowie XIX w. Włocławska fabryka Bohma posiadała swoje plantacje cykorii i suszarnię w Brześciu. W końcu XIX w. znana była w okolicy miasta fabryka maszyn rolniczych, której wartość produkcji w latach 1880-1890 wynosiła około 3500 rs. rocznie. 

W okresie tym istniały również na terenie miasta warsztaty żelazne. Ostatnie lata XIX w. podniosły znaczenie gospodarcze Brześcia Kujawskiego. Przyczyniła się do tego zbudowana w pobliżu miasta w roku 1894 cukrownia, która przerabiała rocznie około 128 tysięcy ton buraków cukrowych. Znalazło w niej pracę kilkuset robotników z miasta i okolicy. Była ona wówczas największą w Królestwie Polskim, Akcjonariuszami cukrowni byli Polacy, a właściwa jej nazwa brzmiała; „Towarzystwo Akcyjne Cukrownia Brześć Kujawski”. 

W 1908 r. zbudowana została dla potrzeb cukrowni kolejka wąskotorowa o ogólnej długości 37 km i szerokości toru 75 cm. Tabor tej kolejki składał się z 4 parowozów, 132 wagonów towarowych i jednego osobowego dla własnego użytku na 20 osób. W latach 1914-1918 cały kompleks kolejki został przyjęty przez okupantów niemieckich.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; T. Kieloch, Włocławek w dobie powstania styczniowego, Toruń 1967, maszynopis; S. Kuliński, Monografia Brześcia Kujawskiego, praca zbiorowa, t. I, Włocławek 1930; Kalendarzyk informacyjny włocławski na rok 1914, Włocławek 1913.

Handel w Brześciu Kujawskim XVIII/XIX w.

Brześć Kujawski w XVIII w. spełniał poważną rolę ośrodka handlu zbożem. Wojny od połowy XVII i na początku XVIII wieku zniszczyły miasto do tego stopnia, że nie mogło już ono odzyskać dawnej świetności. Rolę ośrodka handlowego na tym terenie przejął Włocławek posiadający dogodniejsze położenie nad Wisłą. W pierwszych latach zaboru pruskiego (1793-1794) handel w Brześciu Kujawskim był bardzo słabo rozwinięty. Na terenie miasta znajdowało się 15 kupców i handlarzy. Rocznie odbywało się 5 jarmarków w dni świąteczne. Były to jarmarki kramarskie, nie posiadające większego znaczenia. Przedmiotem handlu było również bydło. Natomiast zboże odwożono w tym okresie furmankami do Włocławka i Torunia. Do świadczeń, między innymi w zakresie transportu zboża, zobowiązano folwarki należące do miasta.

W roku 1820 liczba jarmarków w Brześciu Kujawskim wzrosła do 8 w roku. Odbywały się one również w dni świąteczne, a poprzedzały je dzień wcześniej targi. Przedmiot handlu stanowiły przeważnie wyroby drobnej kramarczyzny, sukna i glinianych naczyń. Jarmarki te oraz targi nie spełniały pokładanych w nich nadziei, były ubogie, ludność odczuwała brak różnorodnych towarów. 

Dopiero lata czterdzieste XIX w. przyniosły pewne ożywienie handlowe miasta. Świadczy o tym zwiększona liczba kupców i handlarzy mieszkających w mieście, których w 1839 roku było 76 osób. Natomiast druga połowo XIX w. przyniosła osłabienie życia handlowego, liczba kupców spadła w 1853 r. do 17 osób. Obroty co roku malały i tak np. gdy w 1865 r. przywieziono na jarmarki towarów za 3000 rs. To w 1866 r. już tylko za 2800. Podobnie w latach tych zmalała wartość sprzedanych towarów o 200 rubli srebrnych. Widoczny upadek życia handlowego w Brześciu Kujawskim notuje się po roku 1876,  tj. po zlikwidowaniu w mieście instytucji sądowych. Od tego czasu jarmarki odbywały się co dwa miesiące, targi zaś raz w tygodniu.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970;  S. Kuliński, Monografia Brześcia Kujawskiego, praca zbiorowa, t. I, Włocławek 1930.

Przynależność administracyjna Brześcia Kujawskiego XIII-XVIII w.

W drugiej połowie XIII w. Stary Brześć był siedzibą książąt kujawskich, a sam Brześć stolicą dzielnicy brzesko-kujawskiej.

W latach 1288/89 południowa część Kujaw z Brześciem Kujawskim i Radziejowem przypadła Władysławowi Łokietkowi. 

Kazimierz Wielki przeprowadzając reformę administracyjną kraju tworzy województwa, Kujawy włączone po traktacie kaliskim 1343 r. do Korony, podzielone zostały na dwa województwa: inowrocławskie i brzesko-kujawskie ze stolicą w Brześciu. Podział ten utrzymał się do roku 1793, kiedy to w drugim rozbiorze Polski województwo brzesko-kujawskie zostało włączone do Prus. 

Stolica województwa – Brześć od roku 1312 posiadała urząd starosty grodowego lub zamkowego, do którego należała administracja tych terenów. Starosta dbał o pokój i bezpieczeństwo osób oraz o ich własność. W zamku brzeskim mieściło się więzienie, kancelaria i archiwum akt ziemskich i grodzkich.

W czasie wojny, gdy starosta prowadził pospolite ruszenie i był nieobecny w mieście, zastępował go urzędnik zwany wojskim. W czasie pospolitego ruszenia miał on w swoim ręku władzę administracyjną, policyjną i sądową. 

Mikołaj z Brudzewa wydał dla Brześcia dokument w roku 1487, z którego wynika, że skład dóbr brzeskich wchodził zamek i miasto Brześć Kujawski i z przedmieścia oraz wsie: Lekarzowice, Miechowice, Kłobia, Sokołowo, Rzadka Wola, Kruszyn, Falborz z folwarkiem i Starym Miastem (Brześciem), ponadto miasto Radziejów z prawem rybołówstwa na Gople, przedmieściem i wsiami Starym Radziejowem i Skotnikami, a także polem Kluczowa. Było to starostwo brzeskie.

Nad województwem sprawował władzę wojewoda, który przewodził sejmikom elekcyjnym, dowodził pospolitym ruszeniem z województwa oraz sprawował nadzór nad miastami.

Władze samorządową miasta posiadała w swych rękach Rada miejska z siedzibą w Ratuszu. Była ona organem ustawodawczym, zarządzała finansami, a częściowo posiadała także władzę sądową. Na podstawie konstytucji 1768 r. sąd królewski powołał 3 Rady. Jedna z nich to Magistrat, składający się z 8 osób, druga składała się z wójta i sześciu ławników oraz trzecia, którą stanowił urząd gminny złożony z 12 osób wybieranych dożywotnio.

Burmistrz stojący na czele Rady Miejskiej wybierany był przez rajców miasta, a zatwierdzany przez  starostę. Kiedy na mocy przywileju Zygmunta III Wazy mieszczanie zostali uwolnieni od władzy starosty i burmistrz wybierany był przez radnych, także wójta wybierali ławnicy i członkowie urzędu gminnego spomiędzy radnych miasta większością głosów na okres jednego roku. Na tydzień przed wyborem nowego burmistrza, władza ekonomiczna składająca się z podskarbiego, ławnika i urzędnika gminnego miała obowiązek zdać sprawozdanie z działalności gospodarczej i finansowej miasta przed Radą Miejską w obecności starosty.

Do kompetencji sądu miejskiego sprawowanego przez burmistrza i pisarza należało załatwianie wszystkich spraw spornych dotyczących porządku publicznego w mieście. Sąd wójtowski, którego reprezentantami był wójt i 3 ławników miał za zadanie rozsądzić wszelkie transakcje sprzedaży i kupna dóbr ziemskich w mieście, sprawy spadkowe itp.

W 1793 r. Rada Miejska liczyła 9 osób. Ponadto Magistrat zatrudniał woźnego i egzekutora. Finansami miasta rozporządzała Kasa Miejska, która dochody czerpała z podatków i czynszów płaconych przez mieszczan, mieszkańców wsi Pikutkowa i Guźlina oraz przez Żydów. Oprócz tego ludność wsi należących do miasta obowiązana była dostarczać podwodę w każdą sobotę, 2 fury podstawić na transport zboża do Torunia. Mieszczanie zaś płacili czopowe, akcyzę od uboju oraz podatek od handlu na targach, których w roku 1793 było 5.

Magistrat utrzymywał więzienie mieszczące się na zamku. W mieście istniał zakaz pijaństwa, gdy ktoś z mieszkańców w stanie nietrzeźwym przyszedł do ratusza groziła mu kara sądowa, urzędników zaś miał obowiązek upomnieć burmistrz.

Po opanowaniu Brześcia w 1332 r. Krzyżacy utworzyli w mieście komturię. Komtur, którym był Bertold von Ende, obok wojskowego zarządu, pobierał dochody, opłaty i cła oraz sprawował władzę sądową w sprawach karnych. Po odejściu Krzyżaków w 1346 r.  władza administracyjna ponownie wróciła do starosty.

W XV w. każde z województw kujawskich posiadała sejmik. Konstytucja 1496 r. wyznaczała Brześć jako miejsce sejmiku, ale już konstytucja z r. 1510 zmieniła miejsce wspólnych sejmików dla województw kujawskich na Radziejów. Brześć Kujawski był również siedzibą kasztelanii, a kasztelan miał prawo zasiadać na sejmiku. Brześć leżący niemal na samym krańcu północno wschodnim województwa brzeskiego tylko w wyjątkowych wypadkach był miejscem sejmików (1767 r. konfederacja barska).

W Brześciu urzędował sąd ziemski, który składał się z sędziego, podsędka i pisarza. Ponieważ jednak w Brześciu było niewiele osób wykształconych, pisarz mógł być jeden dla sądu radzieckiego i wójtowskiego i urząd ten mógł sprawować dożywotnio. Wyboru na jedno z tych trzech stanowisk dokonywano w Brześciu, jako głównym mieście województwa, przy udziale szlachty. Wojewoda zaś miał obowiązek zwoływania elekcji na urząd podkomorzego brzeskiego, jedynego dla całego województwa. Jednak często urząd ten był nieobsadzony, a więc nie działał dość sprawnie.  

Z każdego powiatu wybierano po jednym asesorze do odbierania i liczenia głosów. Po śmierci Augusta III w 1763 r. w Brześciu Kujawskim obywatele ziemscy Kujaw wybrali 24 sędziów kapturowych, bowiem była to najwyższa władza podczas bezkrólewia. Na czele sądu stanął Antoni z Głogowy Kossakowski.

Z biegiem czasu sprawami skarbowo-wojskowymi zajmowały się raz do roku sejmiki gospodarcze, które w latach 1764-1768 zmieniły się w komisje cywilno-wojskowe (administracja dróg, dozór nad szkołami parafialnymi, opieka nad zakładami dobroczynnymi, kontrola szpitali i ich funduszy, dozór nad miarami i wagami, nadzór policyjny oraz spis ludności). 

W 1836 r. województwa przekształciły się w powiat. Władza przeszła w ręce urzędu powiatowego (starosty), w Brześciu pozostał Magistrat Miasta. Miasto administrowane było przez burmistrza. Sprawami finansowo-ekonomicznymi miasta zajmowały się kolegia, składające się z burmistrza, ławników oraz sekretarza.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: M. Borucki, Ziemia Kujawska, Włocławek 1882; M. Baliński, Starożytna Polska, t. 1, Warszawa 1843; T. Długopolski, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wrocław 1951; Dzieje Ziemi kujawskiej, t. I-V, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1888; Z. Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Toruń 1964; Z. Guldon, Zaludnienie miast kujawskich w XVI w. i I połowie XVII w., Prace Komisji Historii BTN, t. 1, Bydgoszcz 1963; Inwentarz dóbr starostwa brzeskiego na Kujawach z r. 1494, wyd. W. Posadzy i H. Kowalewicz, Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza II: 1956, z. 2, Poznań 1957; J. Karwasińska, Sąsiedztwo kujawsko-krzyżackie 1235-1343, Warszawa 1927; R. Kozłowski, Geneza i granice księstwa brzesko-kujawskiego, Prace Komisji Historii BTN, t. 5, Bydgoszcz 1968; S. Kuliński, Monografia Brześcia Kujawskiego, Włocławek 1935; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1564-1565, cz. 1, wyd. A. Tomczak, Cz. Ohryzk-Włodarska, J. Włodarczyk, Bydgoszcz 1961; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1565, cz. 2, wyd. A Tomczak, Bydgoszcz 1963; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628-1632, cz. 3, wyd. Z. Guldon, Bydgoszcz 1967; Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza, Włocławek 1970; a także akta: Akta Magistratu Brześcia Kujawskiego z 1. 1809-1872, PAP włocławek; Akta Komisji Rządowej Spraw Wewn., opisanie historyczne oraz topograficzne-statystyczne miasta Brześcia Kujawskiego z 1820 r., AGAD Warszawa; Kopie przywilejów miasta guberni warszawskiej, KRSW, nr 460 c, AGAD Warszawa; Księgi Grodzkie Brzesko-Kujawskie, Relacje i Dekrety B, 1638, n 49, AGAD Warszawa, Księgi Grodzkie Brzesko-Kujawskie, B. Relacje, 1662, 1664, nr 9, AGAD Warszawa; Lustracja Wielkopolski z 1616 r., Archiwum Skarbu Koronnego XLVI, nr 10, AGAD Warszawa; Lustracja Wielkopolski z 1661 r., Archiwum Skarbu Koronnego XVIII, nr 64, AGAD Warszawa, fot. http://brzesckujawski.cba.pl

Słowo o Brześciu Kujawskim XIII-XVIII w.

Brześć Kujawski pojawia się w dokumentach już w roku 1228, wówczas Konrad I, książę kujawski i mazowiecki prowadził rokowania z posłami wielkiego mistrza Hermana de Salza i zawarł układ z Krzyżakami w tym mieście, dając im na własność wsie: Dybów, Orłowo i Murzynno leżące na Kujawach. Umieszczenie w roku 1255 w Brześciu siedziby książąt kujawskich podniosło znaczenie polityczne miasta, reszty dokonało położenie na drodze handlowej krakowsko-toruńskiej. Część handlu z Rusią idącego drogą lądową musiała przechodzić przez Brześć. W XIII i XIV w. z wielkiej metropolii gospodarczej Torunia przechodził szlak handlowy do Lwowa przez Brześć, Przedecz lub Kowal i do Krakowa przez Brześć i Przedecz. 

Brześć Kujawski przez długie lata był terenem bezpośrednich działań wojennych. W roku 1300, w czasie rozbicia dzielnicowego, Wacław II czeski wspierany przez Krzyżaków zdobywa miasto, które w rękach czeskich pozostało do roku 1306. Rada Miejska Brześcia Brześcia została upoważniona do pertraktacji z Władysławem Łokietkiem w sprawie jego powrotu. Doszło wówczas do rozejmu 28 września 1306 r. 

W czasie wojen krzyżackich Brześć był miejscem częstych obrad polsko-krzyżackich. W roku 1311 Władysław łokietek chcąc odzyskać Pomorze zwrócił się do papieża z prośbą o rozstrzygnięcie sporu. Papież wyznaczył komisje, na czele której stanął Janisław arcybiskup gnieźnieński. Obie strony zjechały się w roku 1320 w Brześciu, lecz Krzyżacy nie zaakceptowali orzeczenia sadu i zwrócili się z apelacja do papieża.

W miesiącach jesiennych 1324 r. odbył się w Brześciu zjazd polsko-krzyżacki, na którym Władysława łokietka jako króla polskiego do Pomorza Gdańskiego dawał 10 tys. grzywien czystego srebra i wszystkie posiadłości krzyżackie na Kujawach. Po odrzuceniu przez łokietka propozycji krzyżackich doszło do wojny. Krzyżacy, popierając księcia płockiego Wacława, wtargnęli 31 lipca 1327 r. na Kujawy, próbując opanować Brześć. Brześć jednak bronił się skutecznie i Krzyżacy poprzestali na spustoszeniu okolicy.

W dalszej części wojny książęta mazowieccy zerwali z Władysławem Łokietkiem sojusz i doszło do walk w roku 1329. I tym razem szturm na Brześć nie udał się. W roku 1332 armia krzyżacka pod wodzą komtura chełmińskiego Ottona von Luterberga posuwając się od strony Płocka w kierunku południowo-zachodnim, paląc i niszcząc wsie i miasta leżące po drodze, znów przystapiła 9 kwietnia do oblężenia Brześcia. W czasie dwunastodniowego oblężenia miasta bronił wojewoda Wojciech z Kościelca z rodu Leszczyców, wraz z Chebdą kasztelanem brzeskim, Pawłem kasztelanem łęczyckim – dowódcą przysłanych przez księcia Władysława i Michałem podsędkiem łęczyckim. 

Po bohaterskiej obronie Brześć został w dniu 21 kwietnia 1332 r. zdobyty. Wobec stronników królewskich zastosowano konfiskatę dóbr i wygnanie. Represje dotknęły nie tylko szlachtę ale i mieszczaństwo. Ze względów gospodarczych Krzyżacy wybudowali port na rzece Zgłowiązce. Dla utrwalenia swego panowania przenieśli zamek na nowe miejsce, a miasto otoczyli murami. W swych rękach posiadali Brześć przez 11 lat, aż do traktatu kaliskiego w roku 1343, na mocy którego Brześć został zwrócony Koronie. Jednak załogi krzyżackie opuściły miasto dopiero na początku 1346 r.

Fakt potwierdzenia przez Brześć traktatu kaliskiego świadczy o jego roli i wzroście znaczenia politycznego.

W roku 1383 Ziemowit książę mazowiecki obsadziwszy zamek brzeski swoimi ludźmi, wziął do niewoli najznakomitszych mieszczan, a domy miejskie zburzył. To samo zrobił Zygmunt margrabia brandenburski, zdobywając miasto po oblężeniu w roku 1389. 

Brześć Kujawski ponownie zostaje włączony w orbitę polityki polsko-krzyżackiej w czasie wojny 1409-1411. Rozejm pokojowy po działaniach wojennych zawarty w Toruniu potwierdza Brześć obok innych miast polskich. Również poręczycielami przedłużeni rozejmu z roku 1418 są mieszczanie brzescy.

Po odbytym w roku 1425 w Brześciu kujawskim zjeździe, który stanowił o warunkach elekcji synów królewskich, miasto wraz z całą dzielnicą zostało zrównane w prawach z ziemiami Korony.

Po wspólnej polsko-czeskiej wyprawie w roku 1432 na ziemie krzyżackie zostaje w dniu 31 grudnia 1432 r. zawarty pokój w Brześciu, gwarantujący swobodę handlową.

W przywileju koronacyjnym Władysława Warneńczyka z r. 1434, zatwierdzającym przywileje wszystkich stanów, stwierdza się, że na tron został wybrany nie tylko przez dostojników państwowych,magnatów, rycerstwo, lecz również przez miasta, w tym Brześć Kujawski.

Kazimierz Jagiellończyk wyprawiając się na wojnę z krzyżakami, przed bitwą pod Chojnicami w roku 1454 rozbił obóz wojskowy pod Brześciem, mając główną kwaterę w zamku brzeskim. Sam Brześć na wojnę trzydziestoletnią wystawił w roku 1459 – 30 uzbrojonych. W okresie trwania tej wojny w dniu 1 maja 1463 r. właśnie do Brześcia zjechali się pełnomocnicy obu stron w celu przeprowadzenia pertraktacji pokojowych. Pośrednikiem był legat papieski Hieronim arcybiskup kreteński.

Z okazji pobytu króla Kazimierza Jagiellończyka w Brześciu, odbył się tu 3 lipca 1469 r. sejmik, na którym uchwalono statut o wnoszeniu pozwów przed sądem królewskim.

Do rozwoju gospodarczego i politycznego miasta przyczyniły się nadawane przywileje. Kazimierz Wielki w roku 1361 nadał zwolnienie celne na sól bocheńską, co świadczy o rozległych kontaktach handlowych Brześcia, skoro aż tu docierała sól z południa Polski. W roku 1557 miasto otrzymuje przywilej zwalniający mieszczan od płacenia cła wodnego, co było dodatkowym ułatwieniem w prowadzeniu handlu zbożem. Dla Brześcia jednak przywilej ten miał o wiele mniejsze znaczenie niż dla Włocławka. Brześć bowiem nie było ośrodkiem handlu zbożem, choć taki prowadził, bo już w rejestrze z roku 1494 wymienia się 22 spichrze zbożowe jakie posiadał.

Jan III Sobieski przywilejem z roku 1681 pozwolił na produkcję piwa oraz zatwierdził ordynację dla cechu piwowarów.

Okres świetności nie trwał jednak długo. Upadek miasta zapoczątkował wiek XVII, który przyniósł ze sobą proces kurczenia się handlu zbożem. Szalejąca epidemia cholery w roku 1623 zdziesiątkowała ludność, a wojny szwedzkie zrujnowały miasto. Jeszcze na sejmiku pod Bronisławem w roku 1655, postanowiono powołać z województwa 20 ludzi i 400 Kozaków, tj. dwie chorągwie do obrony przed wojskami szwedzkimi. Postanowiono również ściągnąć podatki z dóbr królewskich, duchownych i szlacheckich na zaciąg żołnierzy. Podatek składano w Brześciu, a chorągwiami dowodził płk. Działyński.

Wojska szwedzkie okupowały miasto do roku 1657, rujnując całkowicie ludność przez nakładanie kontrybucji i rekwizycje. Dlatego też na sejmiku w Radziejowie postanowiono przyznać zwolnienia podatkowe, aby pomóc ludności w podciągnięciu się z upadku gospodarczego (od akcyzy piwnej płacili tylko 2 gr od złotego).

Ogromne straty w stanie ludnościowym spowodowały szerzące się w czasie wojny i głodu choroby epidemiczne. Do tego jeszcze wielki pożar w roku 1685 obrócił w zgliszcza pozostałe zabudowania miejskie, które ocalały po pożodze wojennej. Dowiadujemy się o tym z uchwał sejmiku odbytego w Radziejowie w tym samym roku, który zwalnia pogorzelców od płacenia podatków na okres 4 lat. Przyznano także 100 złotych na rzemieślników i poprawę budynków O.O. dominikanów, oraz zwolnienie na ½ roku pogorzelców od płacenia czopowego.

Po okresie ‘potopu szwedzkiego” proces odbudowy miasta dokonywał się bardzo powoli. Podczas najazdów wojsk litewskich i saskich w latach 1702 i 1705 miasto zostało ostatecznie zrujnowane i zrabowane. Pozostało tylko 3 gospodarzy. Znaczne spustoszenie poczyniły następnie w latach 1707-1709 epidemie.

W roku 1771 Brześć wraz z całą dzielnicą opanowany został przez konfederatów. Pruski generał Belling po wyparciu konfederatów w grudniu 1771 r. opanował te tereny nakładając wysoka kontrybucję.

Po wkroczeniu wojsk pruskich pod dowództwem gen. Molensdorfa w dniu 16 stycznia 1793 r. na Kujawy, Brześć wraz z całym województwem został włączony w skład ziem zaboru pruskiego.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: M. Borucki, Ziemia Kujawska, Włocławek 1882; M. Baliński, Starożytna Polska, t. 1, Warszawa 1843; T. Długopolski, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wrocław 1951; Dzieje Ziemi kujawskiej, t. I-V, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1888; Z. Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Toruń 1964; Z. Guldon, Zaludnienie miast kujawskich w XVI w. i I połowie XVII w., Prace Komisji Historii BTN, t. 1, Bydgoszcz 1963; Inwentarz dóbr starostwa brzeskiego na Kujawach z r. 1494, wyd. W. Posadzy i H. Kowalewicz, Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza II: 1956, z. 2, Poznań 1957; J. Karwasińska, Sąsiedztwo kujawsko-krzyżackie 1235-1343, Warszawa 1927; R. Kozłowski, Geneza i granice księstwa brzesko-kujawskiego, Prace Komisji Historii BTN, t. 5, Bydgoszcz 1968; S. Kuliński, Monografia Brześcia Kujawskiego, Włocławek 1935; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1564-1565, cz. 1, wyd. A. Tomczak, Cz. Ohryzk-Włodarska, J. Włodarczyk, Bydgoszcz 1961; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1565, cz. 2, wyd. A Tomczak, Bydgoszcz 1963; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628-1632, cz. 3, wyd. Z. Guldon, Bydgoszcz 1967; Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza, Włocławek 1970; a także akta: Akta Magistratu Brześcia Kujawskiego z 1. 1809-1872, PAP włocławek; Akta Komisji Rządowej Spraw Wewn., opisanie historyczne oraz topograficzne-statystyczne miasta Brześcia Kujawskiego z 1820 r., AGAD Warszawa; Kopie przywilejów miasta guberni warszawskiej, KRSW, nr 460 c, AGAD Warszawa; Księgi Grodzkie Brzesko-Kujawskie, Relacje i Dekrety B, 1638, n 49, AGAD Warszawa, Księgi Grodzkie Brzesko-Kujawskie, B. Relacje, 1662, 1664, nr 9, AGAD Warszawa; Lustracja Wielkopolski z 1616 r., Archiwum Skarbu Koronnego XLVI, nr 10, AGAD Warszawa; Lustracja Wielkopolski z 1661 r., Archiwum Skarbu Koronnego XVIII, nr 64, AGAD Warszawa; fot. http://brzesckujawski.cba.pl

Ludność Żydowska w Brześciu Kujawskim do XVIII w.

W Brześciu Kujawskim zamieszkiwali Żydzi. Na mocy przywileju Zygmunta Augusta z r. 1558 mogli osiedlać się w mieście, kupować place i budować na nich domy. Posiadali w 1616 r. 15 placów i 8 budynków z placami. Obowiązani byli płacić czynsz na rzecz starosty dostarczać podwodę. Płacili również podatek od miasta, w którym grzebali zmarłych. 

W 1782 r. Stanisław August Poniatowski wydał przywilej, w którym mowa o ludności żydowskiej. Miała ona prawo budować domy przy ul. Żydowskiej, gdzie posiadała 23 place oraz synagogę pobudowaną w początkach XVI w. Po pożarze z 1781 r., pozostał tylko jeden dom, a Żydzi zostali zwolnieni z podatków na 1 rok. Pobudowano dwie studnie. Żydzi odbudowali domostwa i otrzymali prawo handlu wszystkimi towarami. Obowiązani byli płacić podymne i główne. 

W 1793 r. Brześć Kujawski zamieszkiwało 111 Żydów, w tym 2 piekarzy, 8 rzeźników, 4 kupców, 1 kuśnierz, 12 krawców, 2 bławetników, 2 handlarzy lin, właściciel karczmy, 5 kramarzy.

Dekret starosty z 1719 r. wprowadził nowy podatek dla żydów, którzy byli obowiązani płacić do cechu krawieckiego, każdego roku na rzecz św. Marcina, oraz wypiekać dobry chleb na potrzeby obywateli Brześcia. Ponadto obowiązani byli na swojej ulicy trzymać nocnego stróża.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: M. Borucki, Ziemia Kujawska, Włocławek 1882; M. Baliński, Starożytna Polska, t. 1, Warszawa 1843; T. Długopolski, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wrocław 1951; Dzieje Ziemi kujawskiej, t. I-V, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1888; Z. Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Toruń 1964; Z. Guldon, Zaludnienie miast kujawskich w XVI w. i I połowie XVII w., Prace Komisji Historii BTN, t. 1, Bydgoszcz 1963; Inwentarz dóbr starostwa brzeskiego na Kujawach z r. 1494, wyd. W. Posadzy i H. Kowalewicz, Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza II: 1956, z. 2, Poznań 1957; J. Karwasińska, Sąsiedztwo kujawsko-krzyżackie 1235-1343, Warszawa 1927; R. Kozłowski, Geneza i granice księstwa brzesko-kujawskiego, Prace Komisji Historii BTN, t. 5, Bydgoszcz 1968; S. Kuliński, Monografia Brześcia Kujawskiego, Włocławek 1935; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1564-1565, cz. 1, wyd. A. Tomczak, Cz. Ohryzk-Włodarska, J. Włodarczyk, Bydgoszcz 1961; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1565, cz. 2, wyd. A Tomczak, Bydgoszcz 1963; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628-1632, cz. 3, wyd. Z. Guldon, Bydgoszcz 1967; Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza, Włocławek 1970; a także akta: Akta Magistratu Brześcia Kujawskiego z 1. 1809-1872, PAP włocławek; Akta Komisji Rządowej Spraw Wewn., opisanie historyczne oraz topograficzne-statystyczne miasta Brześcia Kujawskiego z 1820 r., AGAD Warszawa; Kopie przywilejów miasta guberni warszawskiej, KRSW, nr 460 c, AGAD Warszawa; Księgi Grodzkie Brzesko-Kujawskie, Relacje i Dekrety B, 1638, n 49, AGAD Warszawa, Księgi Grodzkie Brzesko-Kujawskie, B. Relacje, 1662, 1664, nr 9, AGAD Warszawa; Lustracja Wielkopolski z 1616 r., Archiwum Skarbu Koronnego XLVI, nr 10, AGAD Warszawa; Lustracja Wielkopolski z 1661 r., Archiwum Skarbu Koronnego XVIII, nr 64, AGAD Warszawa; Fot. www.brzesckujawski.prv.pl

Herb miasta – Brześć Kujawski

Pierwsze pieczęcie miejskie Brześcia Kujawskiego pochodzą z okresu wojen polsko-krzyżackich. Są one wzorowane ściśle na najdawniejszych pieczęciach Krakowa i Poznania. Herb przedstawia mur forteczny z 3 basztami, na środkowej tarczy z herbem kujawskim, obok niej dwaj święci patronowie miasta, u dołu brama miejska zamknięta. 

Znajdziemy także św. Stanisława z infułą i pastorałem i św. Piotra z kluczem, Herb taki powtarzał się jeszcze na późniejszych pieczęciach miejskich z XIV i XV w. Już jednak w XVI w. występuje nowy. Jest to herb z 3 wieżami, bez herbu książęcego i patronów lokalnych.

W późniejszych czasach występuje tylko jedna baszta, a w XIX w. miasto miało herb z 3 basztami na bramie i z orłem na otwartych wrotach. Barwami herbowymi prawdopodobnie będą: czerwone mury, czarne postacie świętych, stale zamknięta brama i białe tło.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: M. Borucki, Ziemia Kujawska, Włocławek 1882; M. Baliński, Starożytna Polska, t. 1, Warszawa 1843; T. Długopolski, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wrocław 1951; Dzieje Ziemi kujawskiej, t. I-V, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1888; Z. Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Toruń 1964; Z. Guldon, Zaludnienie miast kujawskich w XVI w. i I połowie XVII w., Prace Komisji Historii BTN, t. 1, Bydgoszcz 1963; Inwentarz dóbr starostwa brzeskiego na Kujawach z r. 1494, wyd. W. Posadzy i H. Kowalewicz, Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza II: 1956, z. 2, Poznań 1957; J. Karwasińska, Sąsiedztwo kujawsko-krzyżackie 1235-1343, Warszawa 1927; R. Kozłowski, Geneza i granice księstwa brzesko-kujawskiego, Prace Komisji Historii BTN, t. 5, Bydgoszcz 1968; S. Kuliński, Monografia Brześcia Kujawskiego, Włocławek 1935; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1564-1565, cz. 1, wyd. A. Tomczak, Cz. Ohryzk-Włodarska, J. Włodarczyk, Bydgoszcz 1961; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1565, cz. 2, wyd. A Tomczak, Bydgoszcz 1963; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628-1632, cz. 3, wyd. Z. Guldon, Bydgoszcz 1967; Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza, Włocławek 1970; a także akta: Akta Magistratu Brześcia Kujawskiego z 1. 1809-1872, PAP włocławek; Akta Komisji Rządowej Spraw Wewn., opisanie historyczne oraz topograficzne-statystyczne miasta Brześcia Kujawskiego z 1820 r., AGAD Warszawa; Kopie przywilejów miasta guberni warszawskiej, KRSW, nr 460 c, AGAD Warszawa; Księgi Grodzkie Brzesko-Kujawskie, Relacje i Dekrety B, 1638, n 49, AGAD Warszawa, Księgi Grodzkie Brzesko-Kujawskie, B. Relacje, 1662, 1664, nr 9, AGAD Warszawa; Lustracja Wielkopolski z 1616 r., Archiwum Skarbu Koronnego XLVI, nr 10, AGAD Warszawa; Lustracja Wielkopolski z 1661 r., Archiwum Skarbu Koronnego XVIII, nr 64, AGAD Warszawa.

Brześć Kujawski do 1793 r.

Brześć Kujawski położony jest w południowo -zachodniej części powiatu włocławskiego, nad rzeką Zgłowiączką. Potężna niegdyś dzielnica, położona była na wzgórzu, z trzech stron otoczona wodą. Do XVIII w. osada była otoczona murami.

Przed 1250 r. książę kujawski Kazimierz, syn Konrada Mazowieckiego, nadaje Brześciowi prawa miejskie.

W roku 1292 książę Władysław Łokietek nadał miastu wsie Guźlin i Pikutkowo, a 21 grudnia 1297 r. szpitalowi maltańskiemu w Brześciu wieś Kąty, zabraną za przestępstwa Raciborowi zwanemu Wyczsalem i obdarza ją immunitetem sądowym i gospodarczym. W 1317 r. Władysław Łokietek zatwierdził akt sprzedaży połowy młyna w Starym Brześciu przez Aleksandra i Mikołaja, synów Hermana Bogacza, na rzecz Kunka mieszczanina brzeskiego.

W XIII w. powstała komandoria braci szpitalnych, założona przez dom wrocławski św. Macieja. Jan z Torunia założył tu szpital za miastem. Władysław Łokietek uposażył go łanami we wsi Sokołowo w roku 1296.

Do Brześcia wieś Stare Miasto zostało dołączone na mocy nadania dokonanego przez Ziemowita księcia kujawskiego w roku 1383. W roku 1401 Władysław Jagiełło darowuje miastu przyległy teren zwany Obory wraz z pastwiskami, łąkami i chrustem. Zygmunt August w roku 1552 nadaje młyn, szlifiernię i folusze na terenie Obór i na rzece Zgłowiączce z prawem pobierania cła. W roku 1566 obszar terytorialny Brześcia wynosił 52 łany, a Stare Miasto Brześć w latach 1566-1567 liczyło 4 łany. Król Stefan Batory w 1582 r. nadaje prawo wolnego wypasu na pastwiskach znajdujących się na gruntach zamkowych, które rozciągały się za Starym Miastem i na gruntach wsi Sokołowo, oraz ze wsi Falborzyk cięcie drzewa i chrustu oraz na stawianie w mieście płotów. 

Otrzymane wcześniej przywileje potwierdził Zygmunt III Waza w roku 1593.

W roku 1699 młyn Sokołowo został dołączony do miasta. Podczas budowy parku na gruntach miejskich w XIX w. przeznaczono w 1820 r. ziemie folwarku Bugaj, którego karczma i browar należały prawdopodobnie do Brześcia już wcześniej.

Po rozstrzygnięciu sporu z kapitułą włocławską w roku 1781 w Warszawie uchwalono akt gminy ustanawiający granice gruntów miejskich należących do Brześcia Kujawskiego. W granice te wchodziły wieś Pikutkowo i Guźlin, rozdzielono grunty wsi Smólska, Popowiczek i Mochnacza wzdłuż drogi biegnącej do Włocławka, dalej przez las Piaski do grobli dawnego młyna Podborowice, a od strony Pikutkowa wraz „z groblą na łubie do Brześcia Kujawskiego przysądzono”. W XIX w. grunty miejskie Brześcia Kujawskiego wynosiły 27 włók ziemi i w skład ich wchodziły: Pikutkowo, Guźlin, Rumunki, osada Przyborowo, Słone, Wyręb, Piaski, Bugaj i Obory.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: M. Borucki, Ziemia Kujawska, Włocławek 1882; M. Baliński, Starożytna Polska, t. 1, Warszawa 1843; T. Długopolski, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wrocław 1951; Dzieje Ziemi kujawskiej, t. I-V, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1888; Z. Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Toruń 1964; Z. Guldon, Zaludnienie miast kujawskich w XVI w. i I połowie XVII w., Prace Komisji Historii BTN, t. 1, Bydgoszcz 1963; Inwentarz dóbr starostwa brzeskiego na Kujawach z r. 1494, wyd. W. Posadzy i H. Kowalewicz, Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza II: 1956, z. 2, Poznań 1957; J. Karwasińska, Sąsiedztwo kujawsko-krzyżackie 1235-1343, Warszawa 1927; R. Kozłowski, Geneza i granice księstwa brzesko-kujawskiego, Prace Komisji Historii BTN, t. 5, Bydgoszcz 1968; S. Kuliński, Monografia Brześcia Kujawskiego, Włocławek 1935; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1564-1565, cz. 1, wyd. A. Tomczak, Cz. Ohryzk-Włodarska, J. Włodarczyk, Bydgoszcz 1961; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1565, cz. 2, wyd. A Tomczak, Bydgoszcz 1963; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628-1632, cz. 3, wyd. Z. Guldon, Bydgoszcz 1967; Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza, Włocławek 1970; a także akta: Akta Magistratu Brześcia Kujawskiego z 1. 1809-1872, PAP włocławek; Akta Komisji Rządowej Spraw Wewn., opisanie historyczne oraz topograficzne-statystyczne miasta Brześcia Kujawskiego z 1820 r., AGAD Warszawa; Kopie przywilejów miasta guberni warszawskiej, KRSW, nr 460 c, AGAD Warszawa; Księgi Grodzkie Brzesko-Kujawskie, Relacje i Dekrety B, 1638, n 49, AGAD Warszawa, Księgi Grodzkie Brzesko-Kujawskie, B. Relacje, 1662, 1664, nr 9, AGAD Warszawa; Lustracja Wielkopolski z 1616 r., Archiwum Skarbu Koronnego XLVI, nr 10, AGAD Warszawa; Lustracja Wielkopolski z 1661 r., Archiwum Skarbu Koronnego XVIII, nr 64, AGAD Warszawa.