W pierwszych dniach po wkroczeniu wojsk niemieckich do Bydgoszczy, okupant przeprowadził akcję likwidacyjną, którą prowadził Wermacht wspólnie z utworzoną z miejscowych Niemców paramilitarną organizacją Selbestschutz oraz policją Einsatzgruppe IV pod dowództwem SS Brigadefuhrera Lothara Beutela. Od połowy września eksterminacją Polaków zajmowało się Einsatzkommando 16 pod dowództwem Jakuba Lollgena. Likwidowano przedstawicieli inteligencji, działaczy politycznych, społecznych i kulturalnych, członków Polskiego Związku Zachodniego i uczestników powstania wielkopolskiego oraz powstań śląskich, a więc ludzi, którzy tworzyli warstwę przywódczą w ruchu oporu.
Akcja była oznaczona kryptonimem „Unternehmen Tannenberg” i przybrała olbrzymie rozmiary w Bydgoszczy w okresie od 5 września do 20 listopada 1939 r. Tylko w okresie od 30 października do 10 listopada 1939 r., zamordowano 73 nauczycieli, 13 urzędników skarbowych, 3 adwokatów i notariuszy i 2 aptekarzy. SD i Selbstschutz przeprowadziły specjalne akcje, m.in. 14 października 1939 r. przeciwko nauczycielom, kiedy aresztowano 186 osób, a w nocy z 18 na 19 października przeciwko członkom Polskiego Związku Zachodniego, wówczas aresztowano 91 osób.
We wrześniu 1939 r. każdego dnia Niemcy przeprowadzali obławy i masowe rozstrzelania. W ciągu pierwszych pięciu dni aresztowań uwięziono 1400 osób, a rozstrzelano około 400 osób. Egzekucje odbywały się w mieście i w jego okolicy. Mordowano na Starym Rynku, stadionie „Polonii”, w gmachu gestapo przy ul. Poniatowskiego, a także w Dolinie Śmierci w Fordonie oraz w Smukałach i Tryszczynie.
Ofiarami byli nauczyciele bydgoscy, dziennikarze, przedstawiciele wolnych zawodów, księża, pracownicy urzędów. Aresztowano i wymordowano radnych na polecenie W. Kampego. Aresztowano i torturowano również prezydenta miasta Leona Barciszewskiego (1883-1939). Barciszewski został rozstrzelany wraz z synem 11 listopada 1939 r.
Nawet dziś nie jest możliwe ustalenie dokładnej liczby ofiar w Bydgoszczy. Brakuje źródeł i nie są znane wszystkie miejsca kaźni, rozproszone po mieście i poza nim. Z pewnością liczba jest większa niż 1500 osób jak podawał E. Pyszczyński. Współczesne źródła podają liczby sięgające nawet 36 tys. jak szacuje J. Kołodziejczyk.
Wiele osób otrzymało wyroki od powołanego w Bydgoszczy Sądu Specjalnego, którego przewodniczącym został dr Walther Moutoux. Po jego odejściu funkcję tą pełnił kolejni: Kurt Hennig, Eduard Jochim i dr Ernst Raasch. Wśród oskarżających złą sławą okryli się prokuratorzy: Alfons Bengsch, Rudolf Kling, dr Gerhard Kempt, Johann Georg Roeschel, Herman Stolting i dr Henrich Felmy. Tylko w okresie od 11 września 1939 r. do 31 lipca 1940 r. z wyroku tego sądu rozstrzelano 202 osoby, 11 osób otrzymało karę dożywotniego więzienia, 160 osób skazano na terminowe ciężkie więzienie, a tylko 50 osób uniewinniono. Od połowy 1940 r. zmieniono sposób wykonywania wyroku śmierci przez rozstrzelanie – na ścięcie gilotyną. Kompetencje Sądy Specjalnego rosły z biegiem lat. Kiedy brakowało dowodów, oskarżonego przejmowało gestapo, które kierowało aresztowanego do obozu koncentracyjnego lub więzienia. Obrońca ograniczał się tylko do stawiania wniosku „proszę o sprawiedliwą karę”. Obrońcami byli członkowie SS: Hans Joachim Paschotta, dr Joseph Kruschewski, Otto Buchholz, Alfred Hubschmann i Alfred Heinrich Breitkopf, który opracował memoriał postulujący całkowite biologiczne zniszczenie narodu polskiego.
Pod koniec 1939 r. okupant zajął się akcją wysiedleńczą, którą prowadził już od września, jednak nie na tak wielką skalę. Największe natężenie wysiedleń z Bydgoszczy miało miejsce w latach 1941-1942, akcja była sterowana centralnie. Wysiedleńcy byli kierowani do Generalnej Guberni poprzez obozy dla przesiedleńców w Potulicach i Smukale. Od 1943 r. nastąpiło znaczne ograniczenie wysiedleń wskutek słabego napływu osadników niemieckich oraz podjęcia akcji masowego wpisu ludności polskiej na niemiecką listę narodową. Do 1944 r. akcja wysiedleń została całkowicie wstrzymana. Ogółem w okresie okupacji wysiedlono z Bydgoszczy około 19 tys. osób.
Miasto straciło w latach 1939-1945 ponad 36 tys. ludzi, w tym w wyniku działań wojennych 2600 osób, rozstrzelanych zostało ok. 10500 osób, w obozach i więzieniach zmarło ok. 12750 osób, wskutek wycieńczenia 2500 osób, zaginęło bez wieści ok. 8000 osób. Ponadto wiele tysięcy Bydgoszczan było nękanych różnymi represjami ze strony okupanta. 18500 osób przebywało w obozach i więzieniach, ok. 40 tys. osób wywieziono na roboty przymusowe, ok. 19 tys. osób wysiedlono, drugie tyle uległo ciężkiemu naruszeniu zdrowia.
Polityka germanizacyjna zmuszała Bydgoszczan do wpisu na tzw. listę narodową (Deutsche Volksliste). Akcja na Volkslistę odbywała się od 1941 r. do lutego i druga jej faza od 1942 do 1944 r.
Warunki życia ludności polskiej w Bydgoszczy były ciężkie. Polaków dyskryminowano we wszystkich dziedzinach życia. Zostali pozbawieni przez Niemców przedsiębiorstw przemysłowych i handlowych, kierowniczych stanowisk w pracy, opieki lekarskiej, otrzymywali niższe pensje i przydziały żywności. W praktyce ludność polska często w ogóle pozbawiona była możliwości zakupu żywności, ponieważ pierwszeństwo dokonywania zakupów mieli Niemcy, którzy wykupowali większość zapasów. W tej sytuacji jedynym źródłem zaopatrzenia dla Polaków pozostawał czarny rynek, jednak wysokie ceny żywności wobec małych zarobków często uniemożliwiały jej zdobycie. Przeciętnie robotnik zarabiał około 100-120 marek, cena słoniny za 1 kg wynosiła przykładowo 140 marek, kilogram smalcu około 100 marek, mendel jaj 35 marek, a kg masła 70 marek.
W połowie 1941 r. okupant wprowadził ustawy dotyczące ubezpieczenia oraz rent, emerytur i świadczeń lekarskich. Polacy byli w gorszej sytuacji od Niemców, wzrosła liczba zachorowań wśród Bydgoszczan i zgonów wśród ludności polskiej. Zły stan zdrowia ludności polskiej spowodowany był skąpymi racjami żywnościowymi, ciężką, niewolniczą wręcz pracą oraz brakiem opieki lekarskiej.
Opracowanie B. Grabowski, źródła: R. Kabaciński, W. Kotowski, J. Wojciak, Bydgoszcz zarys dziejów, pod. Red. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1980; J. Gumkowski, R. Kuczma: Zbrodnie hitlerowskie – Bydgoszcz 1939. Warszawa: Wydawnictwo „Polonia”, 1967; M. Wardzyńska: Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2009; J. Bartnicki: Bydgoszcz w roku 1939. Bydgoszcz: Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, 1985; fot. Bydgoszcz, wrzesień 1939: Zbombardowany most im. Romana Dmowskiego. Widoczny tłum ludzi i żołnierze niemieccy na rowerach, Narodowe Archiwum Cyfrowe.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz