Gniezno – założenie, nazwa i położenie wczesnośredniowiecznego miasta

Przepiękna legenda o założeniu przez Lecha Gniezna mówi, o gnieździe orłów i stąd wywodzi się jak sądzono nazwa grodu. Niektórzy badacze twierdzili, że nazwa pochodzi od określenia „Kniezno” (kniez-książę). Dokładniej tą problematyką zajmował się S. Rospond, który uważał – „Gniezno” za nazwę topograficzną, odzwierciedlającą właściwości terenu.

Gród gnieźnieński i osada, były położone w strategicznym miejscu, otoczone wodami i lasami. Jeziora Winiarskie, Bielidło, Jelonek i Święte tworzyły przed tysiącem lat jeden wielki kolisty zbiornik wodny, okalający niemal całkowicie przyszłe miasto. Jedyny dostęp do grodu istniał od strony wschodniej. Z czasem jeziora wysychały i tworzyły bagna. Od północy gród i osadę miejską otaczał płynący przez bagna strumień, który tworzył stawy.

Teren nie był zbyt urodzajny ale znakomicie spełniał funkcje obronne. Gniezno w zaledwie 100 lat od założenia urosło do rangi czołowego ośrodka politycznego powstającego nowego państwa.

H. Łomiański ustalił, że gród gnieżnieński w czasach jego założenia otaczało wiele osad. Były to położone w odległości 10-14 km: Szemborowice, Mikołajewice, Dziekanowice, Bojanice i Dębowice. Najszybciej osadnicy zbliżyli się do Gniezna od strony Równiny Wrześińskiej. Nowaszyce, istniejące już w owych czasach, odległe były od Gniezna jedynie 6 km.

Założenie miasta około VIIII w. zapoczątkowało więc wybudowanie na Wzgórzu Lecha grodu książęcego i przyległego (od południa) podgrodzia. Archeolodzy twierdzą, że budowa była zaplanowana szczegółowo: przestrzennie i w detalach konstrukcyjnych. Gród stanowił zespół budynków drewnianych (konstrukcja zrębowa), z siedzibą księcia. Podgrodzie było również zespołem budynków drewnianych (mieszkalnych i gospodarczych), w których mieszkali głównie rzemieślnicy i ludzie związani z obsługą grodu. Na terenie grodu (lub podgrodzia) istniało zapewne miejsce kultu pogańskiego, którego patronem był najprawdopodobniej sam książę. Na terenie podgrodzia znajdowała się łaźnia parowa – powszechne urządzenie na terenach naszych przodków. Nie brakowało na grodzie i podgrodziu studni.

Obiekty budowlane chronione były wałem drewniano-ziemnym. Gród miał kształt prostokąta o wymiarach około 110 na 75 m, podgrodzie było nieco mniejsze. Szerokość wału otaczającego gród i podgrodzie liczyła u spodu około 20 m, zaś wysoki był on na 12 m. Jego konstrukcja była bardzo mocna; K. Żurowski nazwał go monumentalną budowlą okresu. Kolejne warstwy drewna przykrywane były warstwami ziemi, która pokrywała również stoki wału, stanowiąc zabezpieczenie przed spaleniem. Ilości drewna zużyte do budowy były ogromne. Do budowy 1 m bieżącego wału potrzeba było około 45m3 drewna dębowego. Niektóre kłody sięgały 50 cm grubości. Cały wał, jak oblicza G. Mikołajczyk, posiadał około 17 tys. m3 drewna, zaś wały podgrodzia – odpowiednio 12, 23, 14 ty. M3, czyli 70 tys. m3 drewna. Całość wału składała się z pewnej liczby wąskich stosów drewna, oddzielonych od siebie legarami biegnącymi wzdłuż wału. Sposób ułożenia beirwion (przekładka) był dwojaki: były one kładzione raz poprzecznie, a raz równolegle do linii wału. Konstrukcja wewnętrzna wzmocniona była systemem haków. Ich funkcje spełniały zachowane przy niektórych kłodach części konarów bocznych. Ośrodek grodowy składał się w 850 r. z 4 członów: grodu, 2 podgrodzi silnie ufortyfikowanych oraz – również umocnionej osady przygrodowej. Obiekt warowny otoczony był fosą z wodą.

Kto zarządzał grodem gnieźnieńskim? Na to pytania odpowiedział Gall Anonim, na podstawie zapisków kronikarza można stworzyć listę książąt piastowskich rezydujących w Gnieźnie. Nie znamy z imienia władcy z pierwszej połowy IX w., ani poprzedników Siemowita z drugiej i trzeciej ćwierć IX w. Znany jest z imienia Leszek (Lestek) i panujący w połowie X w. Siemomysł; dalej Mieszko od roku 992 oraz Bolesław Chrobry w latach 992-1025, a także panujący Mieszko II w okresie 1025-1034.

Idąc dalej za Łomiańskim, Gniezno pełniło funkcję stolicy formującego się państwa po zakończeniu walk o władzę plemienną. Były to walki między dynastią Popiela (nie mającego nic wspólnego z Kruszwicą) a dynastią piastowską. Zwycięski Siemowit rozszerzył swe panowie na całą Wielkopolskę.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: H. Łowmiański, Początki Polski, piąty tom i Dzieje Wielkopolski, pierwszy tom, Poznań 1969; J. Topolski, Gniezno, Zarys Dziejów, Poznań 1979; G. Mikołajczyk, Początki Gniezna, Warszawa-Poznań 1972.

Franciszek Becińki poeta Kujaw - książka już w sprzedaży

 

Książkę, którą oddaje do rąk czytelników poświęciłem pamięci poety rodem z Kujaw — Franciszkowi Becińskiemu.

Kowal i poeta z Pilichowa jest autorem licznych tekstów, których tematyka odzwierciedla życie wsi kujawskiej, jej tradycji i krajobrazów Kujaw. Do głównych zbiorów i publikacji autora zaliczyć należy: Modraki i maki z kujawskich równin (1934), Smętnice ziemi (1935), Wieś na zakręcie drogi (1938), Liść z polnej gruszy (1968), Melodie ziemi (1973), Z dnia wczorajszego (1993), Wesele na Kujawach (1996), Ja się z niej wiodę (2002), czy Pochód czarnego krzyża (2006).

Beciński publikował również felietony, reportaże, wspomnienia i etnograficzne opowiadania.Publikacja zaczyna się wstępną biografią o autorze. W następnym rozdziale opowiadam o rodzinnych stronach poety-kowala. Kolejne trzy rozdziały poruszają drogę wojenną, którą przeszedł Beciński. Szósty rozdział jest o działalności społecznej, w którą zaangażowany był twórca. Następny rozdział mówi o twórczości artysty, jego najważniejszych pozycjach książkowych. W ostatnich rozdziałach omawiam film dokumentalny i występ w radiu PRPiK. Książa kończy się podziękowaniami i kilkoma wybranymi utworami poety.

W biografii nie brakuje fotografii z życia autora, syntezy jego utworów, a także opowieści z życia człowieka, który spełnił swoje marzenie pisarskie.

Źródło: B. Grabowski, Franciszek Beciński poeta Kujaw, Kruszwica-Ridero 2026.

Wielkopolski Park Etnograficzny w Dziekanowicach - galeria

 

Kobiety w służbie Armii Krajowej – Obwód Nieszawa i okolice

Na terenie powiatu Nieszawa działała Armia Krajowa, oznaczona była kryptonimem „Niezapominajka”. Obwodem Nieszawa od marca 1944 roku dowodził Tadeusz Zalewski ps. „Jur”, „Nałęcz”, wcześniejsze dowództwo jest trudne do ustalenia z braku odpowiedniej dokumentacji źródłowej.

Oddział z Nieszawy zajmował się głównie kolportowaniem prasy konspiracyjnej i przerzutami zagrożonych Polaków. Obwód ZWZ-AK zajmował były powiat nieszawski z siedzibą starostwa w Aleksandrowie Kujawskim. Oznaczony był do 1943 roku kryptonimem „Jary” i „Antymon”. Później oznaczony został kryptonimem „Kwietnik”. Organizatorem obwodu był Józef Olszewski, który do grudnia 1939 roku mieszkał w Aleksandrowie Kujawskim. W pierwszych miesiącach okupacji niemieckiej współtworzył na tym terenie struktury „Grunwaldu”. Uszedł jednak z miasta, ratując się przed aresztowaniem.

W wyniku akcji scaleniowej w latach 1942-1943 konspiratorzy z organizacji zostali włączeni do AK. Badania wykazują, że w latach 1940-1941 działały trzy rejony ZWZ – Radziejów, Nieszawa i Aleksandrów Kujawski. Nie udało się Olszewskiemu ujednolicić struktur organizacyjnych i działały one w praktyce oddzielnie.

Bohaterką oddziału nieszawskiego była Lucyna Stoczkowska z domu Skalska (I voto Bełza). Członkini WSK Obwodu AK Nieszawa nosiła ps. „Malutka”. Urodziła się 30 stycznia 1920 roku w Ciechocinku. Uczęszczała do Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. W 1931 roku wstąpiła w szeregi harcerstwa, a w 1935 roku brała udział w Międzynarodowym Zlocie Harcerskim w Spale. W 1937 roku przeszła szkolenie na kursie Sióstr Pogotowia Sanitarnego PCK w Warszawie, a latem 1939 roku została przeszkolona na Wojskowym Obozie Sanitarnym w Solcu Kujawskim.

W sierpniu 1939 roku otrzymała kartę mobilizacyjną z przydziałem do Szpitala Wojennego nr 105 w Modlinie. Szpital rozwiązano 3 października 1939 roku, wówczas wróciła do Ciechocinka. Pracowała jako ekspedientka w sklepie znajomej Niemki Amelii Piper, co uchroniło ją przed wywozem na roboty przymusowe.

Do konspiracji została wprowadzona na początku 1942 roku przez Halinę Szczepańską i Henryka Szczepańskiego. Zaprzysiężona została we wrześniu 1942 roku przez Marię Bębnowską, zastępczynie referentki WSK Obwodu AK Nieszawa. Była kierownikiem sekcji opieki, współpracowała wówczas z Haliną Szczepańską, referentką jednego z rejonów WSK Obwodu AK Nieszawa. Kolportowała prasę konspiracyjną i ulotki, uczestniczyła w akcjach sabotażowych i organizowaniu przerzutów zagrożonych do Generalnego Gubernatorstwa. Magazynowała i rozprowadzała wśród Polaków i Żydów z miejscowego getta, nielegalnie zdobywane przez członkinie sekcji leki i karty żywnościowe. Wysyłała także paczki do obozów jenieckich.

Po wojnie kontynuowała naukę. Oboje z mężem byli inwigilowani i represjonowani przez UB, straciła pracę i mieszkanie. Zostali zrehabilitowani w 1957 roku, zamieszkali w Łodzi. Pracowała w okręgowym Urzędzie Telekomunikacji w Łodzi i aktywnie działała w radzie zakładowej. Za działalność konspiracyjną i zawodową była wielokrotnie uhonorowana odznaczeniami.

Halina Szczepańska rodem z Ciechocinka, na świat przyszła 4 października 1920 roku. Ukończyła Gimnazjum Kupieckie w Toruniu przy ul. H. Sienkiewicza. W Armii krajowej zajmowała się działalnością konspiracyjną: przenoszeniem broni i amunicji, meldunków i prasy. Dostarczała także pocztę do rodzin partyzantów oraz paczki świąteczne. Od 1943 roku była sekcyjną w Wojskowej Służbie Kobiet Rejonu VIII. Brała udział w akcjach AK dokonywanych na terenie Obwodu Biała Podlaska.

Sztab sformowany wiosną 1944 roku osobowo składał się następująco: komendant – por. rez. Tadeusz Zalewski, ps. „Jur”, „Nałęcz”; szef oddziału i organizacyjnego – por. rez. Henryk Szczepański, ps. „Hesz”; szef oddziału II wywiadu – ppor. rez. Zbigniew Stankiewicz, ps. „Grom, którego zastępcą był notariusz, sierż. pchor. Bolesław Bolewicki, ps. „Mróz”; szef oddziału III wyszkolenia wojskowego – ppor. rez. Franciszek Jarliński, ps. „Beczka”; szef oddziału IV łączności – p.o. Zbigniew Stankiewicz; kwatermistrz – ppor. rez. Czesław Politowski, ps. „Czech”, jego zastępcą był kpr. rez. Zygmunt Białkowski, ps. „Wierzba” oraz zbrojmistrz – sierż. rez. Antoni Solarski, ps. „Maciej”; szef służby sanitarnej – por. rez. Dr Adam Malicz, zastępcy – por. rez. Dr Franciszek Narożny i ppor. rez. mgr farmaceuta Jagodziński – kierownik apteki polowej.

Referatem WSK kierowała Stanisława (lub Maria) Basińska-Paciorek, ps. „Krystyna”, „Izabela”, zaprzysiężona w marcu 1943 roku, która jednocześnie była kierowniczką referatu Opieki Społecznej w ramach obwodowych struktur Delegatury Rządu. Jej zastępczynią była działająca wcześniej w KOP Maria Bębnowska, ps. „Izabella”, „Marietta”, a jeden z głównych punktów kontaktowych tych struktur mieścił się w jej domu na Dębówce w Aleksandrowie Kujawskim. Konspiratorki działały w konspiracji już od 1940-1941 roku. Stan referatu wynosił od 30 do 50 kobiet. Obejmuje osoby, które także współpracowały z oddziałem, tzw. zaplecze pomocnicze, niezaprzysiężone pomocnice.

Obwód WSK podzielony by na siedem rejonów: Aleksandrów Kujawski, którym kierowała M. Bębnowska, Nieszawę, Ciechocinek, na czele z Haliną Szczepańską, ps. Wala”, Chuda”, Bądkowo, Osięciny, Radziejów i Dobre. Komendantce podlegało 5 sekcji: sanitarna, wywiadu, kwaterunkowa, opieki i łączności. Bywało, że te same osoby działały jednocześnie w dwu i więcej sekcjach. Sekcją sanitarną kierowała Zofia Kobus, współpracowała z nią aptekarka Jadwiga Ulewska-Leśniewska. Gromadziły leki i materiały opatrunkowe w wyznaczonych punktach. Drużyny prowadziły: Janina Biała, Krystyna Dybowska i Stanisława Grabowska. W 1944 roku zorganizowano przeszkolenie w zakresie służby sanitarnej dla kobiet.

Maria Franciszka Bębnowska, ps. „Izabela”, „Marietta” urodziła się 10 października 1920 roku w Aleksandrowie Kujawskim. Ukończyła gimnazjum w Inowrocławiu i liceum w Toruniu. Aktywnie działała w harcerstwie. W 1939 roku włączyła się przy organizacji obrony przeciwlotniczej. Członkini KOP, referantka WSK, Rej. I Obw. AK Nieszawa. W kontrwywiadzie od 1940 roku, sanitariuszka brała udział w akcjach odwetowych. Prowadziła szkolenia sanitarne. Organizowała pomoc dla Żydów osadzonych w getcie przy ul. Targowej w Ciechocinku.

Łączniczkami i wywiadem zajmowała się B. Zalewska, ps. „Tążyna”. Pod czujnym okiem kierowniczki pracowały: S. Kemnitz, Maria Kisielewska, ps. „Gizela”, H. Szczepańska, Lucyna Stoczkowska, ps. „Amalia”m Maria Dybowska, Izabela Wieczorek, ps. „Krystyna”, Maria Bartczak, ps. „Anna”. W 1943 roku szkolenia z łączności i wywiadu udzielali Szmytkowski i Zalewski.

Bolesława Zalewska z domu Krawczewska urodziła się 27 marca 1910 roku w Chmielewie. W 1930 roku ukończyła Gimnazjum im. M. Konopnickiej w Inowrocławiu. Referentka WSK Obwodu AK Nieszawa wyszła za mąż w 1932 roku. Jej wybrankiem był Tadeusz Zalewski, nauczyciel. Mieszkali w Aleksandrowie Kujawskim, gdzie zastała ich wojna. Do konspiracji weszła w październiku 1939 roku, zaprzysiężona jako „Tążyna” przez kolegę męża, Kazimierza Widłaszewskiego, ps. „Witek”. Rozprowadzała prasę i dostarczała informację wywiadowcze. Później łączniczka i wywiadowczyni. Działając w wywiadzie przyczyniła się do zdemaskowania kilku wtyczek gestapo. Zebrała materiały dotyczące Szkoły Policji, Żandarmerii Zmotoryzowanej i oddziałów Wermachtu na terenie Aleksandrowa Kujawskiego. Jako kurierka przenosiła szyfry ze sztabu AK Nieszawa. Organizowała tajne nauczanie w latach 1943-1944.

Sekcja opieki otaczała opieką rodziny osób aresztowanych, zamordowanych, udzielała zapomóg pieniężnych, wysyłała paczki żywnościowe do obozów i oflagów. Członkinie zdobywały karty żywnościowe w ZM w Ciechocinku. Wśród nich należy wymienić: H. Szczepańską i Zofię Jarzębińską, a w Zarządzie Miejskim i urzędzie powiatowym w Aleksandrowie Kujawskim pomagały: Anna Burzyńska, Maria Wizmur, Maria Pankrac, Maria Paczkowska i Stawska. W tej sekcji działały również: Florentyna Piotrowska, ps. „Europa”, Lucyna Skalska, ps. „Malutka”, Krystyna Grabońska, ps. „Lola”, Danuta Zajączkowska, ps. „Danka”, Teresa Woch, ps. „Renia”, Halina Borowa, ps. „Brzoza”, Irena Drużyńska, ps. „Zula”, Mieczysława Sawicka, ps. „metka”, l. Stoczkowska. Kwaterunkiem dodatkowo zajmowały się: Krystyna Piasecka, ps. „Lola”, siostry Maria i Seweryna Kamnitz oraz B. Zalewska. W Piotrkowie Kujawskim działała nieprzerwanie od 1941 roku, Idalia Brejer, związana z tą sekcją od początku 1944 roku, a w Dobrem współpracowała z nią Mirosława Kobylińska, ale nie działała ona w strukturach WSK Obwodu.

Bohaterską działalnością w służbie Armii Krajowej przyczyniły się również nauczycielki, prowadzące tajne nauczanie, 40 z nich było w konspiracji, a niektóre z nich, jak np. Stefania Czarnecka, korzystały ze specjalnego funduszu komendy utworzonego dla wsparcia tej formy działalności konspiracyjnej. W sumie historycy wymieniają 79 kobiet – żołnierzy działających w tym obwodzie, możliwe jednak, że było ich ponad 100.

Na przełomie marca i kwietnia 1944 roku, na skutek licznych aresztowań reorganizowano rejon. Nowe struktury uzyskały nowe nazwy i tak do Rejonu I wszedł Aleksandrow Kujawski, krypt. „Azalia”; Rejon II Ciechocinek, krypt. „Celeris”; Rejon III Nieszawa, krypt. „Niezapominajka”; Rejon IV Osięciny, krypt. „Ostromlecz”; Rejon V Radziejów, krypt. „Rezeda”.

W styczniu 1945 roku przeprowadzone zostały akcje likwidacyjne szefa gestapo w Aleksandrowie Kujawski oraz konfidentów gestapo w Nieszawie i sołtysa ze Służewa. Zespołem kierował Zalewski i Stankiewicz. Rozpoczął się okres przygotowań do nowych zadań, koniec okupacji był blizki. Działalność konspiracyjna była kontynuowana po wkroczeniu wojsk rosyjskich.

Przedstawienie pełnego obrazu działalności Polski Podziemnej jest trudne, brakuje materiałów źródłowych. Dziś bazujemy głównie na relacjach konspiratorów, organizatorów i uczestników różnych form walki cywilnej.

Kobiety w Armii Krajowej działały na każdym polu, nie tylko jako pomoc medyczna, ale również w łączności, wywiadzie i walkach partyzanckich. Nie bały się nauczać w czasie okupacji, brały udział w dywersji i sabotażu. Druga wojna światowa była wojną totalną, opór społeczny był niezwykle ważny, dlatego kobiety czynnie brały udział w konspiracji. Do wojny przygotowywały się już wcześniej, w ramach Przysposobienia Wojskowego Kobiet, paramilitarnej organizacji szkolącej dziewczęta i przygotowującej do służby pomocniczej. WSK organizowała szkolenia łączności, służby sanitarnej, służby wartowniczej i przeciwpożarowej. Kobiety przechodziły szkolenie wojskowe, po którym sprawnie posługiwały się bronią. Podobne szkolenie odbywało się w harcerstwie.

Służba kobiet w Armii Krajowej była niezwykle ważna, cieszyły się ogromnym szacunkiem wśród mężczyzn. Wyszkolone wspierały kolegów, zawsze mogli na nie liczyć. Należy podkreślić bohaterstwo kobiet, często ryzykowały życie ratując z pola walki walczących. Kobiety zgłaszające się ochotniczo i składające przysięgę, stawały się żołnierzami na identycznych zasadach jak żołnierze-mężczyźni. Za swoją działalność niepodległościową ginęły w więzieniach, obozach koncentracyjnych, mordowane przez gestapo, były skazywane przez sądy wojenne III Rzeszy, a po wojnie represjonowane i prześladowane przez UB. Są wzorem do naśladowania dla dzisiejszych żołnierzy.

Opracowanie Bartłomiej Piotr Grabowski, źródła:

APW, Wydział Powiatowy Aleksandrowski w Aleksandrowie Kujawskim w 1. 1945-1950, sygn. 22, k. 3-13, 139-142, sygn. 23, k. 135; Artykuł Elżbiety Skeskej, Odeszli od nas, Biuletyn 1/52.2007; S. Dołega-Modrzewski, Polskie Państwo Podziemne, Londyn 1959, IPN-PY 011/8. k. 2-3,8-9, 12, 16, 18-19, 24-26, 31-32, 39-40, sygn. IPNBY 045/54, k. 236, sygn. IPNby 045/91, k. 6, sygn. IPNBY 063/32, k. 12, sygn. IPNBY 063/69, k.6, 30,31; B. Ziółkowski, Polska Podziemna Na Kujawach Wschodnich i Ziemi Dobrzyńskiej w latach 1939-1945; M. Ney-Krawicz, Struktura organizacyjna Armii Krajowej, [w:] Mówią wieki nr 9/1986; J. Szczepański, Niektóre aspekty funkcjonowania Państwa Podziemnego, Dzieje Najnowsze 1982, nr 2; G, Górski, Administracja Polski Podziemnej w latach 1939-1945, Studium historyczno-prawne, Toruń 1995; W Grabowski, Delegatura Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj 1940-1945, warszawa 1995; Polskie Państwo Podziemne, Nadzieje i rzeczywistość, Pamięć i Sprawiedliwość 2002, nr 2; Walka podziemna na Pomorzu w latach 1939-1945, W 50 rocznicę powstania Służby Zwycięstwa Polski, pod red. J. Szilinga, Toruń 1990; Armia Krajowa na Pomorzu, pod red. E. Zawackiej i M. Wojciechowskiego, Toruń 1993; Polskie Państwo Podziemne na Pomorzu 1939-1945, pod red. G. Górskiego przy współpracy K. Minczykowskiej, Toruń 1999; T. Jaszowski, okręg Pomorski Armii Krajowej, Podokręg Południowo-Wschodni, Toruń 1996; M. Krajewski, W cieniu wojny i okupacji, Ziemia dobrzyńska w latach 1939-1945, Rypin 1995; L. Dombek, A. Nowicki, Tajne organizacje wojskowe w Inowrocławiu i na terenie Kujaw Zachodnich w latach 1939-1945, Inowrocław 1997; Słownik Biograficzny Konspiracji Pomorskiej 1939-1945, cz. 1 i 2, pod red. H. Maciejewskiej-Marcinkowskiej i E. Zawackiej, Toruń 1994 i 1997; Materiały do dziejów Pomorskiego okręgu ZWZ-AK, oprac. K. Minczykowska i J. Sziling, Toruń 2000; Relacje członków konspiracji w latach 1939-1945, oprac. E. Kwiatkowska-Dybaś, Toruń 2000.

Ruiny zamku krzyżackiego w Toruniu - galeria z lipca 2026 roku