Feliks Adamski – powstaniec wielkopolski z Gniewkowa

Urodził się 17 kwietnia 1903 r. w Chrząstawie. W wieku 16 lat, wraz z braćmi przekroczył linię frontu i walczył w Powstaniu Wielkopolskim. W Inowrocławiu brał udział w walkach o pocztę i dworzec kolejowy, a następnie walczył na froncie kujawskim i bydgoskim.

Od 1923 r. na stałe związany z miastem Gniewkowem, w którym mieszka i pracuje.

W kampanii wrześniowej brał udział w walkach obronnych w szeregach 59 pułku piechoty. W walkach w Puszczy Kampinowskiej zostaje 3-krotnie ranny.

W czasie okupacji przebywał w Gniewkowie. W dniu 21 stycznia 1945 r. zostaje wybrany burmistrzem miasta Gniewkowa. Później pracował w Zarządzie Gminnej Spółdzielni Spożywców. Społecznie pełnił funkcję prezesa gniewkowskiego koła ZBOWiD.

Został odznaczony: Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym, Brązowym Krzyżem Zasługi, Medalem Niepodległościowym, Odznaka Grunwaldzką oraz Odznaką Tysiąclecia.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993. 

Kilińska Urszula (ur. 1929 r.)

Kilińska Urszula urodzona 6 czerwca 1929 r. w Kruszwicy. Sportowiec, zasłużona dla wioślarstwa kruszwickiego. Czynna zawodniczka klubu. Największe sukcesy w latach 1949-1952 będąc Mistrzynią i Wicemistrzynią Polski w czwórce ze sternikiem. W latach 1974-2005 pracowała w Zarządzie Klubu Wioślarskiego w Kruszwicy na stanowiskach: gospodarz Klubu, protokólant przez kilka kadencji, członek, a następnie Przewodnicząca Komisji Rewizyjnej. Przez okres 25 lat była zatrudniona w Kujawskich Zakładach Przemysłu Tłuszczowego na stanowisku Kierownik Działu Zbytu. Wielokrotnie wyróżniona i odznaczona za działalność społeczną na rzecz społeczeństwa miasta i gminy Kruszwica.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Z. Szafkowski, 95 lat polskiego wioślarstwa na Gople (1911-2006), Gorzów Wielkopolskim – Kruszwica 2006.

Administracja Gniewkowa po okupacji niemieckiej 1939-1945 r.

W styczniu 1945 r. władzę w Gniewkowie przejęła radziecka komendantura wojenna. Komendantem był mjr Serokin. Ludność miasta przystąpiła do tworzenia polskich cywilnych organów władzy. Wybrano burmistrza – byłego powstańca wielkopolskiego Feliksa Adamskiego. Powołano Milicję Obywatelską, która jako pierwsze zadanie otrzymała zabezpieczenie zakładów przemysłowych.

W dniu 10 marca 1945 r. powołano Miejską Radę Narodową oraz Komisję Żywnościową, której pierwszoplanowym zadaniem było zdobycie żywności dla mieszkańców miasta. Komisja ta działała do września 1945 r. Pięć dni później utworzona została Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej. ORMO liczyło 20 członków. Władze miasta działały bardzo sprawnie, członkowie byli politykami, działaczami miejskimi, znali dobrze środowisko i jego możliwości.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.

Powstańcy Warszawscy z Kruszwicy

Władysław Bartoszewicz pseudonim „Florian”, urodził się 8 maja 1913 r. w Kruszwicy. Rodzice: Wacław i Teodozja. Brał udział w Powstaniu Warszawskim, w stopniu kapitana. Oddział Komenda Główna Armii Krajowej – pułk „Baszta” - batalion „Karpaty”, szlak bojowy przeszedł przez Mokotów. Dnia 2 sierpnia 1944 r. wyszedł z miasta. Zmarł w Poznaniu 22 czerwca 2003 r.

Katarzyna Hadrian, pseudonim "Kasia". Urodzona 14.04.1908 r. w Chełmce. Oddział mjr Józefa Wojtusia ps. "Ostoja". Szlak bojowy: Ochota do 11.08.1944 r. Wyszła z Warszawy z ludnością cywilną.

Andrzej Antoni Jaruzelski ps. "Aleksander" harcerz Szarych Szeregów zaprzysiężony w 1941 r. Ur. w 1927 r. Siemionki (okolice Chrosna) niedaleko Kruszwicy. Ojciec - inżynier rolnik, kończył SGGW i miał majątek Siemionki nad jeziorem Gopło. Matka była warszawianką, ojciec natomiast pochodził z rodziny, która zmieniała miejsce zamieszkania, ponieważ za czasów rosyjskich jako młodzi brali udział w strajkach szkolnych i zostali pozbawieni prawa studiów. Ojcu, ich dziadkowi, zabrano majątek, nabyli jakieś resztówki w rejonie Radomia, gdzie przeniosła się pozostała część rodziny. Pan Andrzej przeszedł kurs posługiwania się bronią, instruktorem był Stanisław Kujawa z Batalionu „Zośka”.

Władysława Jędrzejewska (Makowska) urodzona 27 września 1925 r. w Kruszwicy. Córka Henryka Makowskiego i Heleny z domu Jędrzejewskiej. W konspiracji od stycznia 1943 r. Pseudonim „Dziunia”, sanitariuszka, łączniczka brała czynny udział w Powstaniu Warszawskim, jej oddział” V Obwód (Mokotów) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej – Grupa Artyleryjska „Granat” (poprzedni kryptonim „548”. Uczennica szkoły handlowej przy ul. Wspólnej w Warszawie oraz uczennica Gimnazjum i Liceum Ziem Zachodnich. Zajęcia tajnych kompletów odbywały się w prywatnych mieszkaniach. Przysięgę złożyła przed komendantką o ps. "Aniela" i ojcem Tomaszem Rostworowskim. W czasie okupacji ukończyła kurs sanitarny WSK, prowadzony przez lekarzy i pielęgniarki w mieszkaniach na terenie Śródmieścia. nych kompletów odbywały się w prywatnych mieszkaniach. V Obwód (Mokotów) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej - Grupa Artyleryjska "Granat" (poprzedni kryptonim "548") - II pluton (?). Dowódcy: kpt. art. Józef Szyszko "Bachmat", por. rez. art. Waldemar Olszewski "Waldemar". Dowódcy plutonu: ppor. rez. Stanisław Saryusz-Wolski „Szrapnel” (odkomenderowany 2 września do lasu), pchor. Zbigniew Wroński „Kret”, ppor. rez. art. Zbigniew Roguski „Tłomacki” (zginął 26 września przy ul. Puławskiej 99), ppor. Włodek (prawdopodobnie chodzi o ppor. rez. art. Włodzimierza Połulicha ps. "Włodek”, d-cę 4 plutonu). Szlak bojowy Mokotów, Dolny Mokotów, Sielce, Czerniaków. Pełniła funkcję sanitariuszki polowej i łączniczki, brała udział w akcjach bojowych.Wyszła z Warszawy z ludnością cywilną, 27 września 1944 roku została wywieziona do obozy pracy przymusowej w Niemczech. Do 13 kwietnia 1945 roku jako robotnik przymusowy pracowała przy naprawie torów kolejowych. Odwiedziła Kruszwicę kilkakrotnie, ostatnio latem 2020 r. Awansowała do stopnia porucznika. 

Danuta Krempa „Siódemka” córka Ludwika i Wandy, ur. 19.08.1927 r. w Chełmcach, gmina Kruszwica. Brała udział w Powstaniu Warszawskim w stopniu sierżanta (łączniczka, sanitariuszka). Oddział Armia Krajowa – batalion „Kiliński” - 9. kompania (włączona 4.08.1944 – dawna 41. kompania WOSP) – pluton 411. Przeszła szlak bojowy Śródmieście Północ. Po powstaniu dostała się do niewoli niemieckiej – jeniec Stalagu IV B Muhlberg, nr 107141. Była mężatką dwukrotnie (Borowska, Szlajmer).

Adam Makowski urodził się 24 grudnia 1928 r. w Kruszwicy. Brał udział w Powstaniu Warszawskim. Był kanonierem WP, w czasie powstania nosił pseudonim „Felek". Przed wybuchem powstania mieszkał w Warszawie przy ul. Ursynowskiej 60. Jego oddział: V Obwód (Mokotów) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej – Grupa Artyleryjska „Granat" (poprzedni kryptonim „548"). Losy Adama po powstaniu nie do końca są nam znane, dostał się do niewoli niemieckiej, jego numer jeniecki to 221402.

Józef Makowski urodził się w Kruszwicy 24 grudnia 1928 r. W stopniu kanonier brał udział w Powstaniu Warszawskim, w oddziale V Obwód (Mokotów) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej – Grupa Artyleryjska „Granat” (poprzedni kryptonim „548”). Nosił pseudonim „Witold”. Dostał się do niewoli niemieckiej, jego numer jeniecki: 221408.

Krystyna Piasecka pseudonim „Kocia”, urodziła się 15 listopada 1926 r. w Kruszwicy. Jej rodzicami byli Tadeusz i Genowefa. Brała udział w Powstaniu Warszawskim, sanitariuszka w stopniu strzelec. Oddział: I Obwód ”Radwan” - Podobwód „Sławbor” - Bataliony „Iwo” - „Ostoja” - pluton „Rarańczy”, Śródmieście Południowe. Wyszła z Warszawy z ludnością cywilną. Pochowana w Poznaniu.

Stefan Piazza pseudonim „Mars”, urodził się 28 sierpnia 1925 r. w Kruszwicy. Rodzice: Stanisław i Jadwiga. Brał udział w Powstaniu Warszawskim w stopniu kierownik rusznikarnii, w oddziale: VI Obwód (Praga) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej – 1 Rejon zgrupowanie 636 – pluton 637, następnie w Grupie „Kampionos”

Odznaczenia: Krzyż Armii Krajowej (1971), Medal Wojska (1948), Odznaka Grunwaldzka (1949), Krzyż Partyzancki (1975), Medal za Warszawę (1975), Medal Zwycięstwa i Wolności (1974), Warszawski Krzyż Powstańczy, Odznaka Akcja "Burza", Odznaka Weterana Walk o Niepodległość Ojczyzny (1995). Awansowany do stopnia porucznika rezerwy Wojska Polskiego w 2004 r. Pochowany w miejscowości Sztum, Cmentarz Komunalny Parleta.

Anna Szejn (Konieczna-Szejn) pseudonim „Aga”, urodzona w Kruszwicy 28 listopada 1916 r. Brała udział w Powstaniu Warszawskim, w oddziale „Bakcyl” (Sanitariat Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej – VII zgrupowanie „Ruczaj” - punkt sanitarny ul. Natolińska 6 – Szpital Polowy ul. Marszałkowska 40. Dzielnica Śródmieście Południe. Wyszła z Warszawy z ludnością cywilną. Przeżyła wojnę, wróciła do Kruszwicy. Wyszła za Mieczysława Szejn, porucznika AK o ps.„Skała”. Zmarła 3 marca 1991 r., pochowana na cmentarzu kolegiackim w Kruszwicy.

Halina Trzcińska pseudonim „Edith”, urodziła się 20 czerwca 1922 r. w Kruszwicy. Brała udział w Powstaniu Warszawskim. Jej stopień w czasie powstania to starszy strzelec, oddział: VII zgrupowanie (batalion) „Ruczaj” - 1 kompania – pluton 136, Śródmieście Południowe. Trafiła do niewoli niemieckiej, numer jeniecki: 224337.

Tadeusz Wieszczycki „Grzymała” urodzony Jerzyce, gmina Kruszwica, pow. Strzelno 5.01.1922 r., syn Zygmunta i Jadwigi z domu Zabłockiej. Dowódca drużyny w Powstabniu Warszawskim 1944 r. stopień plutonowy podchoraży. Ukończył Szkołę podstawową im. Marii Konopnickiej w Inowrocławiu (1929-1934). W latach 1934-1938 uczeń Gimnazjum Męskiego im. J. Kasprowicza w Inowrocławiu. W czerwcu 1939 r. zdał egzamin wstępny do Liceum Rolniczego w Bydgoszczy. W konspiracji od 1941 r.: ZWZ-AK. W latach 1942-1943 odbył szkolenie wojskowe uzyskując stopień plutonowego podchorążego. Otrzymał przydział do Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej – I Obwód „Radwan” (śródmieście) – 4. Rejon „Reguła” („Zagończyk”) - WSOP – dowódca drużyny. Przeszedł szlak bojowy Wola – Stare Miasto. Ranny i chory przebywał w szpitalu powstańczym mieszczącym się obok kwater „Chrobrego” i zajmującym dolne kondygnacje Pasażu Simonsa (ul. Nalewski 2 A róg Gługiej). 31 sierpnia 1944 r. budynek został zbombardowany przez niemieckie lotnictwo i uległ całkowitemu zawaleniu. „Grzymała” poległ pod jego gruzami wraz z 200 innymi osobami, głównie żołnierzami batalionu „Chrobry I”.

Barbara Maria Wieszczycka (Kryn po mężu) ps. „Wojciechowska”, ur. 22.09.1916 r. urodziła się w Ossowo koło Włocławka, związana była jednak z Kruszwicą i Inowrocławiem rodzinnie i naukowo. W czasie Powstania Warszawskiego peżetka. Córka Zygmunta i Jadwigi z domu Zabłockiej, siostra Tadeusza. W latach 1927-1934 uczęszczała do szkoły w Inowrocławiu. Przez kolejne trzy lata była studentką w szkole gospodarczej w Snopkowie, okręg Lwów. W 1937 roku uzyskała dyplom nauczycielki. W 1938 roku pracowała jako nauczycielka w gimnazjum w Chyliczkach koło Warszawy. W 1939 r. została przeniesiona do gimnazjum w Inowrocławiu. W grudniu 1939 roku została przez Niemców wypędzona z domu i umieszczona w obozie w Gniewkowie koło Inowrocławia, a następnie na terenie Generalnej Gubernii. Aresztowana przez Gestapo 9 stycznia 1943 roku i więziona przez 5 miesięcy na Pawiaku w Warszawie. Delegatura Rządu na Kraj - Państwowy Korpus Bezpieczeństwa (PKB) m.st. Warszawy - XVI Komisariat ul. Wiktorska 8. Oddział Komenda Główna Armii Krajowej - Oddział VI BiP (Biuro Informacji i Propagandy) - Referat PŻ (Podwydział "Pomocy Żołnierzowi") - kuchnia ul. Chmielna 17. Brat Tadeusz ps. „Grzymała poległ w czasie powstania. W Helcelbergu wzięła ślub z doktorem Stanisławem Krynem. W 1949 roku wyemigrowali z córką do Kanady. W Kanadzie na świat przyszedł ich syn. Do czasu przejścia na wcześniejszą emeryturę pracowała jako laborantka w Woodstock, Onatrio. Zmarła 18 grudnia 2002 roku. Córka właściciela majątku w Ossowie Zygmunta Wieszczyckiego i Jadwigi z d. Zabłockiej h. Łada. Ciężko ranna odłamkiem granatu w brzuch i w nogi. Z pomocą dr. Kryna przed ofensywą wojsk sowieckich dojechała do szpitala w Carinthia (Austria) , a następnie do szpitala w Lipsku na terenie Niemiec. Przeniesiona następnie do szpitala w Heppenheim w Hesji, a stamtąd do obozu dla cudzoziemców w Bensheim. Dzięki pomocy UNRA została na 1,5 roku studentką medycyny w Helcelbergu. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła:

Muzeum Powstania Warszawskiego https://www.facebook.com/1944pl; 

Wywiady B. Pieniężna z powstańcami MPW, m.in. z 13.03.2016 r., 20.10.2015 r.

ZboWD; http://lekarzepowstania.pl/

Polski Słownik Biograficzny, Tom XXVII http://old.luteranie.pl/

www/biblioteka/dkosciol/diakonia/szpital-wawa.htm

Franciszek Benedykciński (1882-1964)

Benedykciński Franciszek (ur. 7 stycznia 1882 roku w Woli Wapowskiej k. Kruszwicy, zm. 7 września 1964 roku w Inowrocławiu) - mistrz rzeźnicki, działacz rzemieślniczy i społeczny. W 1910 roku otworzył w Inowrocławiu przy ulicy Rynek 23 warsztat rzeźnicko-wędliniarski, który w 1920 roku przekazał młodszemu bratu Leonowi (1886-1952), sam zaś przy ulicy Królowej Jadwigi 9 rozpoczął swoją działalność rzemieślniczą, którą prowadził do śmierci.

Syn Jana (1851-1919) i Teresa z domu Głuszkowskiej (1859-1942), małżeństwo od 1879 roku. Rodzicami Jana Benedykcińskiego byli: Antoni Benedykciński (1822-1899) i Anna Wyborska - ślub brali w Piaskach (Strzelno) w roku 1845. Rodzicami Antoniego Benedykcińskiego byli: Jakub Benedykciński vel Tomczak (1788-1856) i Maria Zbawicka. Rodzice Teresy Głuszkowskiej to: Stefan Głuszkowski (ur.1821) i Amelia Muller (ur. 1824) - ślub brali w Piaskach (Strzelno) w roku 1849.

Żoną Franciszka była Zofia z Chwiałkowskich (ur. 7 maja 1891 roku, zm. 15 października 1951 roku), którzy doczekali się jedenaściorga dzieci: Antoni Benedykciński (1912-1912); Maria Benedykcińska (ur. 03.07.1913, zm. 26.02.1918); Weronika z Benedykcińskich Białasik (ur. 13.01.1918, zm. 01.06.1943); Tadeusz Benedykciński (1919); Jerzy Benedykciński (ur. 5.04.1921, zm. 27.03.1993), żona jego to Stefania Mentkowska (1920-2017); Marian Benedykciński (1922); Stefan Benedykciński (ur. 11.08.1927, zm. 25.03.1988), żona jego to Bożena Szczepkowska (ur. 23.02.1928 zm. 17.11.2015); Teresa z Benedykcińskich Bednarek (1927); Wojciech Benedykciński (1929); Elżbieta z Benedykcińskich Wilce (1931); Anna z Benedykcińskich Żółtowska (1931). Większość członków tej rodziny spoczywa na cmentarzu w Inowrocławiu.

Źródła: http://rzemioslo.q4.pl/ https://kujawy-zachodnie.jimdofree.com/ 

Sztandar Polskiego Czerwonego Krzyża w Kruszwicy

Społeczeństwo Kruszwicy było fundatorem sztandaru, który został wręczony podczas obchodów PCK – uroczystości 100-Lecia Czerwonego Krzyża na świecie. Sztandar wykonała  mieszkanka Kruszwicy - Aniela Wojciechowska z jedwabiu i złotych nici, w zdobyciu materiałów do uszycia sztandaru pomagała Izabela Bożejewicz. Na awersie znajduje się znak czerwonego krzyża oraz napis: Polski Czerwony Krzyż. 19.II.1919-16.VI.1963 r. Na rewersie początkowo był tylko znak PCK, dopiero w roku 1981 Genowefa Pindel z Kruszwicy wyhaftowała na rewersie napis „Bliźniemu zawsze pomocą służ”. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: S. Stybor, R. Tschurl, Z dziejów Polskiego Czerwonego Krzyża w Kruszwicy w latach 1919-2002, Kruszwica 2002.

Rys historyczny parafii pw. św. Mateusza w Ostrowie nad Gopłem

Rys historyczny parafii pw. św. Mateusza w Ostrowie nad Gopłem, opowiada o znanych rodach ostrowskich, księżach i parafianach. Nie brakuje słowa o patronie parafii, kart z dziejów kościoła i cmentarza, a także opisu pamiątkowych tablic.

Książka zdobiona jest licznymi fotografiami. Przedstawiają one ciekawsze miejsca w Ostrowie: kościół, zabytkowe tablice, pałac i cmentarz. 

Publikacja nie jest obszerna, jednak bardzo potrzebna, gdyż nie znalazłem podobnej o parafii ostrowskiej. Kto wie może w przyszłości posłuży jako wstęp do jakiejś pracy magisterskiej, doktorskiej albo zbudzi zainteresowanie historyków. W tej niewielkiej, malowniczej wsi kujawskiej jest wiele ciekawych miejsc, cennych zabytków, które przebywając w okolicy Kruszwicy warto zobaczyć.

Zapraszam do lektury, książka jest już dostępna w księgarniach internetowych.

Folwark gniewkowski – Wójtostwo

Folwark gniewkowski w swoim istnieniu był bardzo stary. Współistniał w ścisłej symbiozie z Gniewkowem. Oprócz zabudowań dworskich i czeladniczych miał własny browar i młyn koński. Posiadał duży i różnorodny inwentarz. Według zapisu z lat 1628-1632 (Zenon Guldon) w pobliżu dworku było niewielkie jeziorko pozostające na potrzeby dworskie. Być może, chodzi tu o jeziorko, które znajdowało się przy ul. Inowrocławskiej na początku obwodnicy i obecnie jest zasypane. Jeszcze przed II wojną światową Wójtostwo posiadało własną pocztę i sklep spożywczy. Zawsze należało do parafii gniewkowskiej, a młodzież uczęszczała do szkoły w Gniewkowie. 

Wójtostwo było dużym folwarkiem, o czym świadczy liczba jego mieszkańców. W 1905 r. liczyło 830 mieszkańców, podczas gdy miasto Gniewkowo w tym okresie liczyło 3.139 mieszkańców.

W skład miasta Gniewkowa Wójtostwo zostało włączone dopiero w styczniu 1953 r. Folwark został zlikwidowany. Z części gospodarczej został zorganizowany Ośrodek Maszynowy, który obsługiwał indywidualne gospodarstwa rolne położone w pobliżu miasta. Dwór przebudowano i powstała pierwsza w Gniewkowie szkoła średnia – Technikum Ekonomiczne. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993; fot. pocztówka z 1943 r.

Cmentarz Ewangelicki - Sławsk Wielki (Sławsk Górny)

Cmentarz ewangelicki położony jest na skraju dawnej osady Sławsk Górny, pierwotnie w polu (dziś na terenie zabudowanym), w odległości ok. 60 m od głównej drogi przechodzącej prze wieś. Od północy i zachodu graniczy z polem uprawnym, od wschodu z domem mieszkalnym i prowadzącym do niego drogą, a od południa sąsiaduje z terenem miejscowej bazy materiałowo-technicznej. Stan zachowania nekropolii jest zły z uwagi na dewastację nagrobków oraz eksploatowanie ich jako materiału do tworzenia nagrobków na miejscowym cmentarzu rzymskokatolickim. Na cmentarzysku znajdują się trzy elementy z inskrypcjami. Miejsce pochówku założone zostało pod koniec XVIII w.


Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: B. Grabowski, Rys historyczny parafii pw. św. Bartłomieja, Wieś Sławsk Wielki, Kruszwica 2019.

Lista zasłużonych działaczy czerwonokrzyskich z Kruszwicy

Izabela Bożejewicz, ur. 17 sierpnia 1915 r. w Inowrocławiu. Emerytowany pracownik Domu Książki w Kruszwicy. Długoletnia działaczka Zarządu Powiatowego PCK w Inowrocławiu, Koła Terenowego PCK w Kruszwicy oraz Zarządu III i IV stopnia. Odznaką Pamiątkową 50 – lecia PCK. Zmarła 11 listopada 1986 r. Pochowana na cmentarzu w Kruszwicy.

Maria Patyk, ur. 10 sierpnia 1924 r. w Pieckach. Emerytowana nauczycielka biologii w Szkole Podstawowej w Sławsku Wielkim. Propagatorka folkloru kujawskiego, znany i ceniony fachowiec w zakresie kultury i obrzędów ludowych. Długoletnia opiekunka Szkolnego Koła PCK i Koła Terenowego PCK w Sławsku Wielkim. Wyróżniona Odznaką Honorową PCK IV stopnia.

Szymon Owczarek, ur. w 1920 r. pod Sochaczewem. Długoletni kierownik Spółdzielni-Zakładu Mleczarskiego w Kruszwicy. Członek Komisji Rewizyjnej przy Zarządzie Miejskim w Inowrocławiu, wiceprezes, skarbnik, członek Zarządu Miejsko-Gminnego PCK w Kruszwicy. Członek Zarządu Lokalnego PCK. Wyróżniony Odznaką Honorową PCK III i IV stopnia. Zmarł 8 maja 2000 r. Pochowany w Kruszwicy.

Franciszek Wesołowski, ur. 21 września 1894 r. syn Stanisława i Katarzyny. Prowadził prywatny warsztat krawiecki przy ulicy Jana Kasprowicza w Kruszwicy. W latach 1948-50 był nauczycielem technologii w Publicznej Szkole Dokształcającej Zawodowej w Kruszwicy. W latach 1947-50 pełnił funkcję sekretarza Koła Terenowego PCK. Od 1950 r. do 1955 był prezesem tego koła. Z jego inicjatywy zakupiono łódź ratunkową oraz utworzono Posterunek Ratownictwa Wodnego PCK. Wyróżniony Odznaką Honorową PCK IV stopnia. Opracował kronikę PCK – Koło terenowe w latach 1945-1955. Zmarł 26 września 1966 roku. Pochowany w Kruszwicy.

Jan Zawadzki, ur. 19 czerwca 1906 r. w Lubotyniu pow. Koło, lekarz dentysta. Przed wojną i po wojnie członek Terenowego Koła PCK, a następnie do roku 1955 – wiceprezes. W latach 1955-1966 pełnił funkcję prezesa. W 1939 r. oddaje w Warszawie samochód prywatny marki Fiat – 1100 do dyspozycji Zarządu Głównego PCK. W latach 1945-1948 czynnie pracuje w ekipach lekarskich w ramach higienizacji wsi. Uaktywnił działalność Terenowego Koła PCK, główny organizator wojewódzkich uroczystości PCK w Kruszwicy (16.06.1963). Za swoją pracę na rzecz PCK w Kruszwicy został wyróżniony dwukrotnie (1955 i 1961) odznaką Honorową PCK – IV stopnia, oraz III stopnia w roku 1963. Odznaka Pamiątkowa 50-lecia PCK została wręczona pośmiertnie w 1966 r. Dr. Jan Zawadzki zmarł w 1966 r. - pochowany na cmentarzu w Kruszwicy.

Edmund Zientarski, ur. 22 września 1908 r. w Berlinie. Po ukończeniu Akademii Medycznej – Wydział Lekarski w Poznaniu, otrzymuje tytuł lekarza. Pracując w Kruszwicy, brał czynny udział w PCK, prowadząc kursy sanitarne dla członków drużyn ratowniczych. W latach 1936-1939 był członkiem Zarządu Koła Terenowego PCK. W czasie wojny pracował w Kijach, pow. Pińczów. Uczestniczył w ruchu oporu. Po odbyciu służby wojskowej wraca do Kruszwicy i włącza się w nurt działalności Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego i działań PCK – jest członkiem Zarządu. Wyróżniony Odznaką Pamiątkową 50-lecia PCK i Honorową Odznaką WOPR. Zmarł 8 kwietnia 1979 r. 

Krzysztof Zuchniarek, ur. 12 kwietnia 1949 r. Chalno koło Topólki. Od 1984 r. Prezes Klubu HDK przy Kombinacie PGR, a także Spółki „Kom-Rol”. Wiceprezes Zarządu Miejsko-Gminnego PCK w latach 1983-1989. Organizował zbiorowe oddawanie krwi i był inicjatorem wielu imprez dla krwiodawców i ich rodzin. Wyróżniony Odznaką Honorową PCK – IV stopnia i Medalem 40-lecia Honorowego Krwiodawstwa PCK.

Elżbieta Budzińska, ur. 24 marca 1957 r. w Kraszycach, gmina Kruszwica. Pielęgniarka, długoletnia opiekunka Zakładowego Koła PCK i Klubu HDK przy Stacji Hodowli Roślin w Polanowicach. W latach 1997-2001 była członkiem ZR PCK i RR HDK w Kruszwicy. Od roku 1997 członek Rejonowej Rady Reprezentantów PCK. Wyróżniona Odznaką Honorową PCK stopnia IV.

Alicja Grabowska, ur. 28 listopada 1950 r. w Inowrocławiu. Dyrektor Szkoły Podstawowej w Rusinowie, gdzie realizowała program „Zdrowa Szkoła”. Długoletni skarbnik Zarządu Rejonowego PCK w Kruszwicy, współorganizator wielu imprez czerwonokrzyskich i konkursów. Wyróżniona Odznaką Honorową PCK III stopnia.

Halina Gralak, ur. 8 stycznia 1941 r. - Skępe koło Lipna, emerytowana nauczycielka – Szkoły Podstawowej w Popowie. Długoletni opiekun szkolnego Koła PCK. Wyróżniona Odznaką Honorową PCK IV stopnia.

Jadwiga Jaszczak, ur. 8 listopada 1936 r. w Inowrocławiu, nauczycielka biologii – Liceum Ogólnokształcące w Kruszwicy. Długoletnia opiekunka Szkolnego Koła PCK. Przez dwie kadencje pełniła funkcję sekretarza Miejsko-Gminnej Komisji Rewizyjnej PCK. Wyróżniona Odznaką Honorową PCK IV stopnia.

Maria Jóźwiak, ur. 24 września 1954 r. w Kruszwicy. Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej. Członek i sekretarz Zarządu Miejsko-Gminnego PCK, skarbnik Zarządu Lokalnego PCK, członek Rejonowej Rady Reprezentantów PCK. Współorganizator wielu akcji i imprez czerwonokrzyskich. Inicjatorka powołania do życia Warsztatów Terapii Zajęciowej. Wyróżniona Odznaką Honorową III stopnia.

Grzegorz Konopiński, ur. 23 marca 1956 r. w Przedbojowicach. Aparatowy – Zakładów Tłuszczowych SA w Kruszwicy. Wiceprezes Klubu HDK przy Zakładach Tłuszczowych przez 2 lata, a następnie prezes Klubu HDK przy Urzędzie Miejskim w Kruszwicy. Członek Okręgowej i Głównej Rady HDK PCK. Przewodniczący Rejonowej Rady HDK. Członek Zarządu Rejonowego PCK w latach 1997-2001. Odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi – 1999 r. Wyróżniony Odznaką Honorową PCK IV stopnia.

Zofia Lipińska, ur. w 1949 r. w Tupadłach, nauczycielka – Szkoła Podstawowa nr 2 w Kruszwicy. Długoletnia opiekunka Szkolnego Koła PCK. Organizatorka wielu akcji i imprez czerwonokrzyskich. Konsultant do spraw współpracy z opiekunami SK PCK na terenie miasta i gminy Kruszwica. Członek Zarządu PCK (1976-1969) i Komisji Rewizyjnej (1982) Wyróżniona Odznaką Honorową PCK IV stopnia.

Anna Mielcarek, ur. 14 marca 1939 r. - Redecz Kurkowy koło Brześcia Kujawskiego. Pielęgniarka – Przychodnia Rejonowa w Kruszwicy. Pierwszy Kierownik Punktu Opieki nad chorym w domu. Członek i sekretarz Zarządu Miejsko-Gminnego PCK, członek Zarządu Lokalnego PCK i Komisji Rewizyjnej przy Zarządzie Miejskim w Inowrocławiu. Wyróżniona Odznaką Honorową PCK IV stopnia.

Józef Owedyk, ur. 16 marca 1937 r. w Inowrocławiu. Lekarz medycyny – długoletni kierownik Przychodni Rejonowej w Kruszwicy, wiceprezes Zarządu Miejsko-Gminnego i Lokalnego PCK. W latach 1997-2001 wiceprezes Zarządu Rejonowego PCK w Kruszwicy. Po roku 2001 – członek Rejonowej Rady Reprezentantów. Wzorowy kontynuator ciągłości działalności PCK. Potrafił zabezpieczyć dokumenty i pamiątki czerwonokrzyskie. Wyróżniony Odznaką Honorową PCK II, III i IV stopnia.

Ewa Piechota, ur. 21 października 1947 r. w Gdańsku. Nauczycielka – Szkoły Podstawowej nr 1 w Kruszwicy. Długoletni prezes Koła Zakładowego PCK i opiekun Klubu HDK przy Kombinacie PGR Kobylniki – Piaski. Przez dwie kadencje przewodnicząca Komisji Rewizyjnej przy Zarządzie Miejsko-Gminnym PCK. Opiekun Szkolnego Koła PCK przy podstawówce nr 1 w Kruszwicy. Wyróżniona Odznaką Honorową PCK IV stopnia.

Marek Stręk, ur. 5 marca 1946 r. w Kruszwicy. Wiceburmistrz Miasta i Gminy Kruszwica. Pełnił funkcję sekretarza Urzędu Miejskiego. Członek Zarządu Lokalnego PCK (1994-1997) i Zarządu Rejonowego PCK (1997-2001). Wiceprezes Zarządu Rejonowego PCK. Wyróżniony Odznaką Honorową PCK IV stopnia w 1997 r.

Stefan Stybor, ur. 25 lutego 1937 r. w Łaszewie koło Brodnicy. Dyrektor Zespołu Szkół Zawodowych im. Kazimierza Wielkiego w Kruszwicy w latach 1975-1997. Emeryt, skarbnik, wiceprezes i prezes Zarządu Miejsko-Gminnego PCK, prezes Zarządu Lokalnego i przez kilka kadencji prezes Zarządu Rejonowego PCK w Kruszwicy. W latach 1973-1976 wiceprezes Zarządu Powiatowego PCK w Inowrocławiu. Przez wiele kadencji członek i skarbnik Zarządu Okręgowego PCK w Bydgoszczy. Przewodniczący Komisji Rewizyjnej woj. Kujawsko-Pomorskiego. W latach 1979-1983 członek Zarządu Głównego PCK. Organizator uroczystości czerwonokrzyskich. Wyróżniony Odznaka Honorową I, II i III stopnia, „Kryształowym sercem, Honorowym Członkostwem PCK i Medalem Pamiątkowym 60-lecia oraz 70-lecia PCK.

Roman Tschurl, ur. 24 lipca 1938 r. w Kruszwicy. Dyrektor Szkoły Podstawowej nr 2 i Gminny Dyrektor Szkół w latach 1973-1984. Inspektor Oświaty i Wychowania w latach 1984-1990. Emeryt, członek Zarządu Miejsko-Gminnego PCK w latach 1976-1994. Sekretarz Zarządu Lokalnego PCK i Zarządu Rejonowego PCK od 1994 r. Kronikarz działalności czerwonokrzyskiej. Współorganizator festynów reakcyjnych, sportowych dla krwiodawców i ich rodzin. Wyróżniony Odznaką Honorową PCK i, II i III stopnia oraz „Kryształowym sercem”.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: S. Stybor, R. Tschurl, Z dziejów Polskiego Czerwonego Krzyża w Kruszwicy w latach 1919-2002, Kruszwica 2002.

Kwiatkowska Michalina (1847-1930)

Kwiatkowska Michalina z domu Wodzyńskich (1847-1930). Urodziła się w Piaskach koło Kruszwicy. Bohaterka Powstania Styczniowego. Mając 16 lat walczyła w oddziale Marcina Borlewskiego "Lelewela". Codziennie krążyła miedzy oddziałem "Lelewela" i innymi oddziałami a władzami cywilnymi powstania. W takiej sytuacji znalazła się również w bitwie pod Batorzem. Woziła rozkazy, raporty, pieniądze. Służyła jako kurier w oddziale Mareckiego w dworze Sucholipie w lubelskim. Po śmierci Mareckiego wiozła jego ostatni rozkaz i tak została aresztowana i odesłana do Zamościa. Odsiadywała wyrok półtora roku jako "niebezpieczna polska buntowniczka".

Opracowanie B. Grabowski, na podstawie publikacji Zygmunta Łotockiego "Hajduczek 1863 R." zamieszczony w "Kurierze Literacko-Naukowym" nr 4 z dnia 18 stycznia 1937 roku.

Działania wojenne w Inowrocławiu i w Gniewkowie – Pułk Dzieci Kujaw

W Inowrocławiu stał garnizon 4 Pułku Artylerii Lekkiej. Przybył on 30 października 1921 r. z Włocławka. Wchodził organizacyjnie w skład 4 Dywizji Piechoty stacjonującej w Toruniu i w jej składzie przeszedł cały szlak bojowy w 1939 r.

Drugim pułkiem, który stał garnizonem w Inowrocławiu był 59 Wielkopolski Pułk Piechoty, albo – jak mieszkańcy Inowrocławia i Kujaw nazywali go – Pułk Dzieci Kujaw.

Do tych też pułków zostali powołani rezerwiści Kujaw w sierpniu 1939 r.

59 pp pod dowództwem płk. Bolesława Mirgałowskiego wchodził w skład 15 Dywizji Piechoty stacjonującej w Bydgoszczy i dowodzonej przez gen. bryg. Zdzisława Przyjałkowskiego, której w składzie tej dywizji bronił przedmieścia Bydgoszczy.

Po opuszczenia przedmieścia dywizja wycofała się w kierunku Gniewkowa – Dąbrowa Biskupia – Radziejów – Brześć Kujawski – Choceń – Gąbin – Iłów – Warszawa. W dniu 12 września weszła w skład Grupy Operacyjnej gen. Kasraszewicz-Tokarzewskiego i stoczyła bój w rejonie Szczytna, a 14 września w rejonie Gąbin – Dobrzyków, gdzie poniosła duże straty, szczególnie w stanach 59 pp i 61 pp. W dniu 15 września dywizję wyłączono z GO gen Karasiewicza-Tokarzewskiego i przerzucono w rejon Stare Budy na zachodnim brzegu Bzury.

W czasie przeprawy pod Witkowicami była atakowana przez lotnictwo i piechotę nieprzyjaciela. Prowadząc walkę wycofywała się w rejon Kazunia, a po uporządkowaniu i reorganizacji w dalszym kierunku – do Warszawy. Brała udział w obronie stolicy aż do kapitulacji. W jej składzie walczył również 59 pp. Sztandar pułku został odnaleziony po wojnie.

W Gniewkowie i w najbliższej okolicy działania bojowe nie były prowadzone. Na skutek dywersji została jednak spalona część zabudowań gospodarczych w Wielowsi, Bąbolinie, Truszczynie oraz zabudowania wraz z wiatrakiem Strzemkowskiego przy drodze do Wierzbiczan. W samym Gniewkowie spalone zostały domy przy ul. Kilińskiego, elektrownia, remiza strażacka, młyn Foltynowicza, tartak Kuklińskiego. Przy zbiegu ulic Sobieskiego i Dworcowej – domy mieszkalne i sklepy. 

W wyniku bombardowania miasta uszkodzone zostały budynek mieszkalny przy ul. Pająkowskiego, nie licząc dużej ilości lejów po bombach wzdłuż torów kolejowych.

Do pierwszych ofiar wojny w Gniewkowie można zaliczyć pracownika magistratu – Nowackiego. Jadąc po karty mobilizacyjne do Inowrocławia uległ wypadkowi ponosząc śmierć. Uroczysty pogrzeb odbył się 27 sierpnia 1939 r. W tym też dniu harcerze gniewkowscy na zbiórce w Parku Wolności złożyli Przyrzeczenie Harcerskie.

Wraz z wycofującym się Wojskiem Polskim duża część mieszkańców Gniewkowa i okolicy opuściła swoje domy udając się na poniewierkę, nie chcąc ponownie dostać się pod rządy niemieckie. 

Wojska niemieckie wkroczyły do Gniewkowa w dniu 7 września 1939 r.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.

Działalność polityczna w Gniewkowie po II wojnie światowej

W lutym 1945 r., powstała w Gniewkowie organizacja polityczna – Polska Partia Robotnicza. Jej założycielami byli m.in. Stanisław Lewandowski, Franciszek Majewski, Jan Nowicki i inni. Sekretarzem został wybrany Stanisław Lewandowski.

Organizacja rozwinęła aktywną działalność polityczno-propagandową. Jej członkowie brali udział we wszystkich poczynaniach władz miejskich, jak również w akcji parcelacyjnej w pobliskich majątkach rolnych.

Po powstaniu Polskiej Partii Robotniczej w mieście, w krótkim czasie powstają Podstawowe organizacje Partyjne PPR przy instytucjach i zakładach pracy. Do stycznia 1947 r. PR na terenie miasta liczyła 270, a w gminie 680 członków.

W trzy miesiące po powstaniu PPR zostaje w mieście reaktywowana Polska Partia Socjalistyczna, ilościowo jest ona liczniejsza od PPR. W styczniu 1947 r. skupia w swych szeregach 351 członków.

W tym samym okresie organizuje się młodzież gniewkowska. W mieście powstaje Związek Walki Młodych. Również w styczniu 1947 r. liczy 126 członków.

Wszystkie organizacje biorą aktywny udział w pracach przedwyborczych do Sejmu, do którego wybory odbyły się 19 stycznia 1947 r. 

W Gniewkowie działało również PSL, które w końcu grudnia 1946 r., a więc tuż przed wyborami, zostało rozwiązane, a jego aktywniejsi członkowie aresztowani.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.

Polski Czerwony Krzyż w Kruszwicy 1955-1989 r.

W kwietniu 1955 r. liczba członków Koła Czerwonego Krzyża w Kruszwicy wyniosła 97 członków, w tym 22 kobiet. Wiele uwagi w tym czasie poświęcono szkoleniom sanitarnym. W latach 50-tych przeprowadzana każdego roku „Tydzień zdrowia” i nagłaśniano „Dni przeciwgruźlicze”. PCK zajmowało się także pracami sanitarno-porządkowymi w mieście. 

Przewodniczącym Koła kruszwickiego był od 27 marca 1953 r. Franciszek Wesołowski, zastępował Go dr Jan Zawadzki, sekretarzem był Łucjan Bubacz, a obowiązki skarbnika objął Władysław Bugalski. Ponadto członkami zarządu zostali: Jadwiga Rusiecka, Maria Pochylska, dr Edmund Zientarski, Izabela Bożejewicz i Henryk Wesołowski. W rewizji zasiadali: Bolesław Marcinkowski, Joanna Wesołowska, Ignacy Pawlak i Maksymilian Knoll.

Dnia 3 lipca 1955 r. na wody jeziora Gopła spuszczona została łódź PCK, która otrzymała nazwę „Goplana”. Lódź miała za zadanie patrolować brzegi jeziora, ratownicy na „Goplanie” wyli wyszkolonymi ratownikami.

W 1956 r. PCK kruszwickie zbierało podpisy pod apelem sztokholmskim. Domagali się zaprzestania działań wojennych w Korei. W tym też roku Koło rozpoczęło propagandę walki z alkoholizmem.

W latach 1955-1958 Koło przeprowadziło szereg kursów tj. o anatomii człowieka, ratowniczych, o chorobach zakaźnych, o walce z chorobami społecznymi, o umiejętności transportowania poszkodowanych w wypadku i udzieleniu pierwszej pomocy.

W 1958 r. PCK włączyło się do akcji szczepień przeciw chorobie Heine-Medin’a.

W 1959 r. PCK w Kruszwicy obchodziło swoje święto – 100-Lecie istnienia Czerwonego Krzyża.

W 1960 r. drużyny sanitarne PCK brały udział w zabezpieczaniu sanitarnym uroczystości inauguracyjnych obchodów dla uczczenia Tysiąclecia Państwa Polskiego w Kruszwicy z udziałem przewodniczącego Rady Państwa Aleksandra Zawadzkiego. 

Dnia 16 czerwca 1963 r. odbyła się w Kruszwicy uroczystość 100-Lecia stałego Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża. W programie był pochód drużyn sanitarnych, ćwiczenia ratownicze, eliminacje w zawodach ratowniczych drużyn sanitarnych na szczeblu wojewódzkim.

Dnia 1 lipca 1973 r. w Kruszwicy powołano Punkt Opieki nad chorym w domu PCK. Kierownikiem Punktu została Anna Mielcarek. W kwietniu 1976 r. Utworzono Klub Honorowych Dawców Krwi PCK przy Stacji Hodowli Roślin w Polanowicach. Prezesem Klubu został wybrany Władysław Rogowski. Na początku maja 1976 r. powołano do działania Zarząd Miejsko-Gminny Polskiego Czerwonego Krzyża. Prezesem został wybrany Zdzisław Wójtowicz – z-ca naczelnika Miasta i Gminy Kruszwica. 

20 maja 1979 r. w Kruszwicy odbyły się Wojewódzkie Uroczystości 60-Lecia PCK. Na budynku Przychodni Rejonowej została odsłonięta tablica pamiątkowa. W tym samym roku, latem, Stefan Stybor został wybrany członkiem Zarządu Głównego PCK.

W marcu 1980 r. Zarząd PCK w Kruszwicy otrzymał Odznakę Honorową „Za szczególne zasługi dla rozwoju województwa bydgoskiego”.

Dnia 27 listopada 1981 r. wręczono sztandar klubowi HDK PCK przy Kmbinacie PGR Kobylniki – Piaski. Wręczenia dokonał członek Zarządu Głównego PCK – Stefan Stybor. W maju 1982 r. w Przychodni Rejonowej, otwarto Kącik – Wystawę obrazującą działalność PCK na terenie Kruszwicy. Na wystawie można było obejrzeć kroniki, zdjęcia, odznaki i dyplomy zgromadzone przez członków kruszwickiego PCK. W tym też roku wręczony został sztandar Klubowi Honorowych Dawców krwi przy SHR w Polanowicach. Prezesem Klubu był Władysław Rogowski. W październiku 1983 r. nowym prezesem PCK Kruszwica został Stefan Stybor. 

Dnia 17 marca 1988 r. przy Cukrowni Kruszwica powstał Klub HDK PCK, prezesem którego został wybrany Błażej Sobecki. W 1989 r. wyróżnione zostało szkolne Koło Polskiego Krzyża przy Zespole Szkół Zawodowych im. Kazimierza Wielkiego w Kruszwicy – Medalem Henri Dunanta. W tym też roku PCK obchodziło 70-Lecie istnienia. Nowym prezesem wybrano dr Zbigniewa Jankiewicza. W ramach Uroczystości odbyło się w mieście wiele imprez artystycznych i sportowych.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: S. Stybor, R. Tschurl, Z dziejów Polskiego Czerwonego Krzyża w Kruszwicy w latach 1919-2002, Kruszwica 2002; T. Brauer, Samorząd miejski Kruszwicy, Dawniej i dziś, Kruszwica 1994 r., fragmenty pochodzą z protokołów i sprawozdań spisywanych przez zarząd PCK w Kruszwicy w latach 1955-1989; zapiski kronikarskie Franciszka Wesołowskiego na 10-lecie Koła PCK w Kruszwicy.

Życie kulturalne w Brześciu Kujawskim XIX i na pocz. XX w.

Miasto pozbawione było w okresie porozbiorowym osiągnięć kulturalnych i oświatowych. W początkach XIX w. istniała jeszcze na terenie miasta szkółka parafialna założona w wiekach średnich. Uczyli w niej księża i organista. Stała ona na niskim poziomie, a głównym jej celem było przygotowanie chłopców do posług kościelnych. W 1798 r. władze pruskie zezwoliły zorganizować w mieście jednooddziałową szkołę elementarną. Na 140 zapisanych dzieci uczęszczało do niej 73. Nauczycielami tej szkoły byli ks. Dominik Grabowski i Jan Brzeszczewski. W pierwszych latach XX w. nastąpiło w mieście ożywienie w dziedzinie oświaty. W roku 1902 istniała nadal jedna szkoła, którą prowadził Antoni Radowski. Natomiast po roku 1905 dzięki działalności oddziału Polskiej Macierzy Szkolnej, na czele której stał ks. Stefan Kuliński, zaczęto budować szkoły w terenie. W Brześciu Kujawskim zwiększono liczbę oddziałów do pięciu i wybudowano nowy gmach szkolny na podwórzu klasztornym. Liczba nauczycieli w następnych latach zwiększyła się i w 1914 r. było ich w mieście już pięciu. Ponadto w 1990 r. w cukrowni uruchomiono jednooddziałową szkołę dla dzieci pracowników. Prowadził ją Zygmunt Sołecki.

Oprócz szkół istniały również na początku XX w. inne placówki wychowawcze. Do nich zaliczyć należy ochronki dla dzieci. Jedną założono w 1904 r. dla dzieci pracowników cukrowni, drugą zaś uruchomiono w 1905 r. dla dzieci miejskich. Miejska ochronka utrzymywana była ze składek ludności oraz funduszów magistratu.

W 1902 r. założona została przy parafii tajna wypożyczalnia książek. Miała ona na celu budzenie ducha narodowego wśród mieszkańców miasta. Po powstaniu Polskiej Macierzy Szkolnej zorganizowano publiczną bibliotekę, która uległa likwidacji z chwilą rozwiązana Macierzy. Wypożyczanie książek przejęła ponownie biblioteka parafialna. 

Dnia 8 stycznia 1911 r. powstało w mieście Kółko Rolnicze. Prezesami byli kolejno ks. Stefan Kuliński, Henryk Przymuski i Jan Bruzda. Główne zadanie tego kółka polegało na szerzeniu oświaty rolniczej i podnoszeniu rolnictwa na wyższy poziom. Cel ten starano się osiągnąć poprzez pogadanki, wycieczki i pokazy gospodarskie. Kółko sprowadzało również narzędzia rolnicze, nawozy sztuczne, nasiona i rozprowadzało je wśród rolników. 

Pewną rolę w życiu kulturalnym miasta spełniała Ochotnicza Straż Pożarna założona w 1899 r. Pierwszym jej prezesem był Józef Przywieczerski, a naczelnikiem Antoni zajda. W latach I wojny światowej objęła ona posterunki straży obywatelskiej i utrzymywała ład i porządek na terenie miasta. 

W okresie porozbiorowym istniał na terenie miasta szpital – przytułek zbudowany na przełomie XVIII/XIX w. przez księdza proboszcza Lewińskiego. Był to budynek drewniany, kryty słomą o dwóch małych izbach. W 1793 r. znajdowało w nim schronienie czterech ubogich ludzi, którzy żywili się z żebraniny na terenie miasta, jedynie w poniedziałki otrzymywali posiłki od proboszcza. W 1818 r. liczba ubogich znajdujących opiekę w szpitali-przytułku wynosiła 6 osób. W 1901 r. z funduszu szpitala zbudowany został nowy, obszerniejszy dom z 4 izbami. Po wybuchu i wojny światowej, z braku środków na utrzymanie, upadła działalność tej dobroczynnej instytucji. W 1905 r. na terenie miasta z inicjatywy ks. Stefana Kulińskiego zorganizowane zostało koło Rady Opiekuńczej, którego głównym celem było niesienie pomocy biednym. W latach 1916-1918 prowadziło ono tania kuchnię, z której w okresach zimowych wydawano do 250 obiadów dziennie. Fundusze na ten cel czerpano ze zbiórek organizowanych po wsiach, dworach oraz z różnych imprez.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970.

Rozwój rzemiosła w Brześciu Kujawskim w okresie zaborów

Na początku XIX w. nie było na terenie Brześcia Kujawskiego żadnych fabryk ani zakładów rękodzielniczych, stąd ludność miasta i okolicy musiała korzystać przede wszystkim z usług rzemieślniczych. Rzemieślnicy pracujący w mieście nie zaspakajali potrzeb Brześcia i okolic. Władze administracyjne widziały potrzebę zatrudnienia aż 23 nowych rzemieślników różnych specjalności. W mieście działał cieśla, grabarz, handlarz suknem, kołodziej, kowal, krawiec, kupcy, kuśnierz, piekarz, rzeźnik, stolarz, szewc, wypalacz cegieł i zegarmistrz razem 68 rzemieślników. 

Brakowało murarzy, ślusarzy, kominiarzy, rymarzy, bednarzy, garncarzy, szklarzy, tkaczy i innych. Miasto nie posiadało w pobliżu budulca – drzewa, kamieni, wapna, dlatego też nie rozwijały się w jego obrębie takie zakłady jak tartaki, wypalarnie wapna czy warsztaty kamieniarskie. Nie brakowało tylko gliny, stąd wybudowano w 1816 r. cegielnie.  

W latach 1793-1806, w okresie zaboru pruskiego, notuje się pewien rozwój miasta. Wpłynęło na to założenie w gmachu więzienia zakładu sukienniczego oraz umieszczenie w mieście władz sądowniczych, skarbowych i placówki pocztowej. To z kolei spowodowało napływ do Brześcia Kujawskiego urzędników i rękodzielników, którzy nie posiadając mieszkań przystąpili do budowy domów. Pożar 1816 r. przyczynił się do upadku rzemiosła. Wielu rzemieślników opuściło miasto pogłębiając trudną sytuację gospodarczą. 

W roku 1822 mieszkańcy Brześcia Kujawskiego, w celu podniesienia jego rangi gospodarczej w regionie, czynili starania w Komisji Województwa Mazowieckiego o uzyskanie zezwolenia na zbudowanie sukienniczej osady rękodzielniczej na terenie miasta. Zabiegi te zakończyły się powodzeniem i w październiku 1823 r. zezwolenie takie otrzymali. Warunkiem zbudowania osady miało być udzielenie pomocy ze strony cechów rzemieślniczych i i mieszkańców miasta. Pomoc ta miała się wyrażać między innymi zwiezieniem materiałów budowlanych, wynajęciem na osady oraz odstąpieniu gruntów za niską opłatą 40 mieszkań dla pracowników osady oraz odstąpieniu gruntów pod budowę. Ponieważ mieszkańcy brzescy zobowiązań takich nie przyjęli, tym samym upadł projekt budowy tej osady. 

W czterdziestych latach XIX w. polepszyła się znacznie sytuacja gospodarcza Brześcia Kujawskiego, liczba rzemiosł i innych zawodów z 20 w 1794 wzrosła do 39 w roku1823. Tak szeroki wachlarz różnych specjalności w większym stopniu mógł zaspokajać potrzeby miasta i okolicy. Do najliczniejszych rzemiosł należało nadal krawiectwo i szewstwo skupiające 23 mistrzów krawieckich oraz 20 szewskich. Rzemieślnicy brzescy oraz mieszkańcy miasta zatrudnieni poza rolnictwem  stanowili poważny odsetek ludności wynoszący w 1838 r. około 197 osób. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: J. Wąsicki, Opisy miast, s. 41-43; WAP Bydgoszcz, nr inw. 493, karty nieponumerowane; AGAD Warszawa, sygn. Nr 457, k. 54-55; WAP Bydgoszcz, Akta Naczelnika Powiatu Włocławskiego dotyczące osady sukienniczej w Brześciu, nr inw. 441, karty nienumerowane;  artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970.

Księża dekanatu kruszwickiego - męczennicy obozów koncentracyjnych

Małymi krokami zbliża się rocznica wyzwolenia obozu w Dachau (29 kwietnia 1945 r.). Z tej okazji mam przyjemność zaprezentować niewielkie szkice historyczne. W niniejszej publikacji nakreśliłem historie księży z dekanatu kruszwickiego, aresztowanych i osadzonych w obozach koncentracyjnych. Przybliżyłem także historię samych parafii. Książka będzie dostępna w bibliotekach kruszwickich, w Radziejowie i Strzelnie. Oczywiście, gdy tylko będzie to możliwe, ze względu na epidemię. Jak podaje wydawca, już można zakupić egzemplarz w księgarniach internetowych: na stronie Ridero, w serwisie Alimero i Virtualo. Tak jak poprzednio, tak i tym razem dostępna jest wersja książkowa i ebook.

Wydarzenia w Dachau z czasów Drugiej Wojny Światowej, to część historii Kościoła, historii Polski. Polscy księża byli wywożeni do obozów koncentracyjnych dlatego, że byli księżmi, a zarazem wielkimi autorytetami narodu. Hitlerowskie Niemcy likwidowały ich jako tych, którzy kształtowali moralne, intelektualne oraz duchowe oblicze narodu. Pamięć o nich jest dla nas wielkim zobowiązaniem nie tylko dla Kościoła, ale dla wszystkich Polaków i państwa. Podobnie jak o Katyniu po 1945 r. władze komunistyczne w zasadzie zabroniły mówić o martyrologii duchowieństwa polskiego w czasie II wojny światowej.

Na terenach wcielonych do III Rzeszy, nazwanych przez Niemców „Warthegau”, chciano całkowicie wyeliminować polskie duchowieństwo katolickie. „Dla Niemców Kościół katolicki był wrogiem. Pamiętali jeszcze z czasów zaboru pruskiego, że to Kościół przeszkodził im zgermanizować Polaków.

KL Dachau z dwóch powodów zasługuje na szczególną uwagę. Był to najstarszy, bo powstał już w 1933 obóz koncentracyjny i Niemcy traktowali go jako wzorcowy. Ponadto był to także centralny ośrodek eksterminacji duchowieństwa w okupowanej Europie, szczególnie księży polskich. W Dachau uwięziono 1777 polskich księży diecezjalnych i zakonnych. Wśród 1030 zamordowanych tam 868 to polscy kapłani.

Dzieje polskich duchownych – ofiar Dachau są dla mnie ważne także ze względów osobistych, gdyż część mojej rodziny było więzionych w tym obozie, a także w Oświęcimiu, w tym dziadkowie od 1940.

Duchowni, którzy doczekali wyzwolenia, uważali, że był to cud dokonany za wstawiennictwem św. Józefa. 29 kwietnia wśród więźniów rozeszła się wieść, iż w związku z rozkazem Heinricha Himmlera z 14 kwietnia 1945, cały obóz ma być zniszczony a więźniowie wymordowani. Tak się nie stało – o godz. 17.25 obóz wyzwolili żołnierze amerykańscy. Stąd po wojnie, co roku, byli więźniowie pielgrzymowali do sanktuarium św. Józefa w Kaliszu. Jednym z głównych celów polityki Hitlera była zagłada polskiej inteligencji, w tym duchowieństwa, w myśl zasady, że gdy zostanie ona zniszczona, wtedy naród polski da się zepchnąć do roli niewolników. Podobną politykę prowadził Józef Stalin, uważając, że niszcząc inteligencję, łatwiej jest pokonać naród.

W Dachau byli więzieni obywatele 37 narodowości, w tym liczna grupa duchownych, wśród nich 95 proc. stanowili księża katoliccy. Najwięcej było Polaków – 1777, na drugim miejscu Niemcy – ponad 400 i na trzecim Francuzi – ponad 50. Dużą część duchowieństwa stanowili zakonnicy; wśród nich najwięcej było jezuitów: 70 ojców i braci, z których przeżyło 45 a 23 poniosło śmierć. W KL Dachau zginęło też wielu werbistów i kapucynów. Więźniowie byli zmuszani do katorżniczej pracy, głodzeni, poniżani, poddawani eksperymentom pseudomedycznym, odebrano im to, co posiadali, nawet nazwiska, zastępując je numerami i każąc się im nimi posługiwać.

Spośród polskich zakonników najwięcej zginęło jezuitów – 10, następnie salezjanów – 7 i misjonarzy – 5. Łącznie śmierć poniosło 60 ojców należących do różnych zakonów. Ocalało w sumie 116 zakonników, w tym 13 kapucynów i 12 salezjanów. W sumie w Dachau było więzionych 185 kapłanów należących do 25 zgromadzeń zakonnych.

Na ołtarze wyniesiono już ponad 100 męczenników. Ich świadectwa są niezwykłe, patrząc na heroizm, gotowość do poświęceń w tragicznych obozowych warunkach, gdzie ludzie tracili sens życia a nasi kapłani służyli im pomocą, mimo zakazów wszelkiej działalności religijnej.

Od 2002 w rocznicę wyzwolenia KL Dachau – 29 kwietnia Kościół w naszym kraju obchodzi Dzień Męczeństwa Duchowieństwa Polskiego.

Moim zamiarem było przedstawić losy księży z dekanatu kruszwickiego. W niewielkich szkicach historycznych, zdobionych czarno-białymi fotografiami starał się przybliżyć tragiczne dzieje kapłanów.

Księża z kruszwickiego dekanatu aresztowani i zamknięci w obozach

• ksiądz Dobromir Ziarniak (1906-1985), więzień obozu Dachau
• ksiądz Antoni Ludwiczak (1878-1942), więzień obozu Dachau
• ksiądz Mieczysław Strehl (1887-1941), więzień Dachau
• ksiądz Stefan Schoenborn, (1885-1942), więzień Dachau
• ksiądz Jan Łój (1908-1942), więzień Dachau
• ksiądz Paweł Pękacki (z. 1953), więzień Dachau
• ksiądz Leon Kijewski (1905-1976), więzień Dachau
• ksiądz Telesfor Kubicki (1905-1940), więzień Stutthof
• ksiądz Ksawery Krawczak (1906-1968), więzień Dachau
• ksiądz Józef Müeller (1902-?), więzień Dachau
• ksiądz Antoni Musiał (1906-1982), więzień Dachau

Zapraszam do lektury, zbliżająca się rocznica wyzwolenia obozu Dachau 29 kwietnia 1945 r. jest doskonałą okazją do zgłębienia tematu. Link do książek historycznych

Antoni Szarzyński (1897-1963)

Antoni Szarzyński – powstaniec wielkopolski ur. 03.06.1897 r. w Łachowie koło Kołaczkowa 5 km od Szubina. Miał dwie żony gdy pierwsza zmarła w 1926 r. ożenił się ponownie z Bronisławą Owedyk i mieli trzy córki. Po Powstaniu osiedlił się w Gocanowie i mieszkał tam z żoną i córkami aż do śmierci. Spoczywa na cmentarzu w Chełmcach przy kościele św Katarzyny Aleksandryjskiej. Zmarł 21.05.1963 r.

Brał czynny udział w Powstaniu Wielkopolskim. jako ochotnik z bronią w ręku w walkach o Kruszwicę 2 i 3.01.1919 oraz w dniach 5 i 6.01.1919 w walkach o Inowrocław, pod dowództwem por. Dratwińskiego. Następnie bierze udział w walkach o Złotniki Kujawskie pod dowództwem Nowaka Ignacego. Odznaczony Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym.

Od lewej: dziadek Antoni obok dziadka jest jego zięć Aleksander Czechowicz i jego żona, a dziadka córka Stefania i ich syn Stefan a od prawej strony stoi też dziadka córka Cecylia Kowalcze - nadesłane P. Wesołowscy.

Źródła: Na podstawie rozmowy z rodziną, fot. nadesłane; B. Grabowski, Powstanie Wielkopolskie na ziemi kruszwickiej 1918-1919, Kruszwica 2019; http://powstancy-wielkopolscy.pl/