Dom Juliusza Levy’ego (1839-1901)

Na progu domu, przy ulicy Solankowej 31, 15 września 1939 r. został zastrzelony dr Leopold Levy (1870-1939). Absolwent słynnego inowrocławskiego gimnazjum, był jednym z najbogatszych Polaków okresu międzywojennego. Posiadał kamieniołom i fabrykę wapna w Wapiennie. W czasie niesłanego głosowania nad zmianą nazwy Inowrocław na Hohenzalza w 1904 r. był za. Był jednym z głównych sponsorów budowy Nowej Synagogi. W okresie II RP zajmował się szeroką działalnością na rzecz miasta i mieszkańców (bez względu na wyznanie). Sfinansował budowę deptaka  przy pijalni wód. Wspierał budowę lotniska w Inowrocławiu i rządowe programy wzmocnienia obrony przeciwlotniczej państwa. Dnia 15 września do aresztujących go niemieckich żandarmów wyszedł w mundurze majora niemieckiej cesarskiej armii ze słowami „Mnie może aresztować tylko oficer”. Niemiec strzelił . Ciało Leopolda Levy’ego pogrzebano na Nowym Cmentarzu Żydowskim przy ul. Marcinkowskiego.

Źródła: Informator, Żydzi w Inowrocławiu, oprac. M. Woźniak; Dzieje Inowrocławia, red. M. Biskup, tomy 1-2, Warszawa-Toruń 1978/1982; Inowrocławski Słownik Biograficzny, red. E. Mikołajczak tomy 1-4, Inowrocław 1991-2000; T. Łaszkiewicz, Żydzi w Inowrocławiu w okresie międzywojennym (1919-1939), Inowrocław 1997; Z. Pakuła, Chawerim, Poznańscy Żydzi, Poznań 2018; S. Simon, Żydzi inowrocławscy za czasów Księstwa Warszawskiego, Inowrocław 1939 r., Zbiory Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu.

Szkolnictwo w Gniewkowie po II wojnie światowej

Po odzyskaniu niepodległości w 1920 r. w mieście stał budynek szkolny, wybudowany w XX wieku. Ilość izb lekcyjnych z trudem wystarczała dla młodzieży uczęszczającej do szkoły w okresie międzywojennym.

Po II wojnie światowej stary budynek szkolny przy ul. Toruńskiej nie był w stanie pomieścić całej uczącej się młodzieży.

Adoptowano do tego celu pałac w majątku Wójtostwo. Tak powstała szkoła nr 2 w Gniewkowie. Ze składek Społecznego Funduszu Budowy Szkół wybudowano nową szkołę przy ul. Dworcowej, którą oddano do użytku we wrześniu 1964 r.

Nowa szkoła posiadała 19 jasnych, przestronnych i nowocześnie wyposażonych izb lekcyjnych, dwa gabinety przedmiotowe oraz dwie dobrze wyposażone pracownie do zajęć technicznych.

Do nowego gmachu szkolnego została przeniesiona młodzież Szkoły Podstawowej nr 2. W starym budynku Szkoły nr 2 otwarto pierwszą w Gniewkowie szkołę średnią – Technikum Ekonomiczne. 

Gniewkowo, posiadało w omawianym okresie dwa przedszkola. Jedno w starym budynku w Parku Miejskim. Drugie, nowo wybudowane, nowocześnie urządzone znajdowało się na Osiedlu 1000-lecia.

Działał również „Dom Małych Dzieci”, mieszczący siew pomieszczeniach byłego Domu Sierot i Starców przy ul. Dworcowej.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.

Filip Rosenberg radny inowrocławski – mieszkaniec kamienicy przy Rynek 1

W budynku na rynku od 1922 r. mieszkał Filip Rosenberg, bogaty kupiec Żydowski.  Rosenberg miał żonę Jenny, był synem Herberta i Alfonsa. Radny miasta Inowrocławia od 1901 do 1918 r. W czasie niesławnego głosowania nad zmiana polskiej nazwy Inowrocław na niemiecką Hohenzalza, w dniu 22 września 1904 r. jako jedyny radny żydowski razem z radnymi polskimi, głosował przeciw. Po odzyskaniu niepodległości opuścił Inowrocław. 

Źródła: Informator, Żydzi w Inowrocławiu, oprac. M. Woźniak; Dzieje Inowrocławia, red. M. Biskup, tomy 1-2, Warszawa-Toruń 1978/1982; Inowrocławski Słownik Biograficzny, red. E. Mikołajczak tomy 1-4, Inowrocław 1991-2000; T. Łaszkiewicz, Żydzi w Inowrocławiu w okresie międzywojennym (1919-1939), Inowrocław 1997; Z. Pakuła, Chawerim, Poznańscy Żydzi, Poznań 2018; S. Simon, Żydzi inowrocławscy za czasów Księstwa Warszawskiego, Inowrocław 1939 r., Zbiory Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu.

Szkolnictwo w okresie międzywojennym w Gniewkowie

Po odzyskaniu niepodległości, już w lutym 1920 r. przystąpiono do organizowania szkolnictwa na terenach rejonu gniewkowskiego. Utworzono dwie szkoły: Szkołę polską, pod kierownictwem Wiktora Millera oraz niemiecką z kierownikiem – Hantke. W 1926 r. zlikwidowano szkołę niemiecką, a jej uczniów kuratorium przydzieliło do szkoły polskiej. Obie szkoły mieściły się w jednym budynku.

W 1935 r. ponownie powstają dwie nowe szkoły, i jak poprzednio także i te mieściły się w jednym budynku. Kierownikiem Szkoły nr 1 został wybrany na podstawie konkursu – Paweł Zawiłowicz, a Szkoły nr 2 – Jan Chmiel.

Szkoła nr 1 zajęła parter, zaś Szkoła nr 2 pierwsze piętro. Podział szkoły nie poprawił warunków lokalnych, a tym samym warunków nauczania. Od listopada 1921 r. w budynku Szkoły Powszechnej została zorganizowana oddzielna szkoła zawodowa. Do szkoły zawodowej uczęszczała młodzież pracująca, która nie miała ukończonych 18 lat oraz młodzież ucząca się zawodu. Do szkoły w Gniewkowie w różnych okresach i z różnych przyczyn uczęszczały również dzieci z innych miejscowości, np. Wielowsi, Ostrawa, Suchatówki, Chrząstawy, Kijewa, Murzynna i Wierzchosławic.

Szkoła w Gniewkowie zawsze posiadała dobre kierownictwo i bardzo dobre grono pedagogiczne. Nauczyciele gniewkowscy, którzy w pierwszych dniach okupacji wrócili do miasta, zostali aresztowani i zamordowani przez Niemców w więzieniu inowrocławskim, bądź rozstrzelani w podmiejskim lesie.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.

Uroczystości 700-lecia miasta Gniewkowa

We wrześniu 1968 r. Gniewkowo zorganizowało obchody 700-lecia nadania miastu praw miejskich.  Dla upamiętnienia rocznicy nadania praw miejskich miasta Gniewkowa wybito pamiątkowy medal, który wręczono najbardziej zasłużonym dla miasta. Wśród wyróżnionych m.in. byli nestor lekarzy kujawskich, Jan Drecki oraz wieloletni nauczyciel Szkoły Podstawowej nr 1 w Gniewkowie, Leon Skowroński.

Na ta doniosłą uroczystość przybyli goście z Warszawy, Bydgoszczy i Inowrocławia. Ministerstwo Obrony Narodowej reprezentował gen. bryg. Zdzisław Szydłowski. Prezydium Wojewódzkiej i Powiatowej Rady Narodowej reprezentowali ich przewodniczący w osobach Aleksandra Schmidta i Mariana Kalwisińskiego. 

Za całokształt prac społecznych wykonanych dla miasta przez zakłady pracy i społeczność gniewkowską miasto zostało wyróżnione medalem „Za szczególne zasługi dla województwa bydgoskiego”. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.

Leon Skowroński

Urodził się 29 maja 1903 r. w Krzywosądzie, koło Ostrowa Wielkopolskiego. 

Po ukończeniu Seminarium Nauczycielskiego w Rogoźnie Wielkopolskim przybył do Gniewkowa i od 1 września 1925 r. rozpoczął pracę jako nauczyciel. Pracował w szkolę przez 50 lat aż do emerytury. 

Jako oficer rezerwy, w sierpniu 1939 r. został zmobilizowany do 59 pp w Inowrocławiu. W jego składzie, jako dowódca 2 kompanii walczył między innymi w bitwie nad Bzurą i w dniu 18 września 1939 r. dostał się do niewoli. Przebywał w obozie jenieckim w Eichastadt, a następnie do końca wojny w Murnau.

W marcu 1946 r. powrócił do Gniewkowa i przystąpił do pracy nauczycielskiej w Szkole Podstawowej nr 1 oraz w Szkole Zawodowej. Był cennym pedagogiem, nauczycielem matematyki, uczył również śpiewu, rysunku i prac ręcznych.

Poza praca zawodową aktywnie uczestniczył w pracach społecznych. Prowadził chór szkolny, który  zdobył czołowe miejsca w przeglądach rejonowych i wojewódzkich. Był działaczem Związku Nauczycielstwa Polskiego, Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, Związku Inwalidów Wojennych oraz Polskiego Związku Pszczelarskiego. Zmarł 15 września 1985 r.

Został odznaczony: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalem Zwycięstwa i Wolności, Medalem „Za udział w wojnie obronnej 1939 r.”, Odznaka zasłużony Nauczyciel PRL oraz Medalem Pamiątkowym 700-lecia Gniewkowa.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993. 

Strajki szkolne w Gniewkowie – początek XX wieku

W latach 1904-1906 na terenie Wielkopolski, a tym samym i na Kujawach i w Gniewkowie, rozgorzała nowa walka o utrzymanie w szkołach w klasach najmłodszych języka polskiego w nauczaniu religii. Władze pruskie chcąc całkowicie wyrugować język polski wprowadziły w szkołach podstawowych, również w najmłodszych klasach, naukę religii w języku niemieckim. Eliminacja języka polskiego w nauczaniu religii wywołała opór wśród rodziców i pod ich namową dzieci zastrajkowały.

Strajk polegał na odmowie używania języka niemieckiego na lekcjach religii. Obejmował on szkoły w Gniewkowie, Suchatówce, Wielowsi, Płonkowie i Ośniszczewku. Strajk rozpoczął się w 1906 r., a zakończył w 1907 r. W lutym 1907 r. kierownik szkoły w Gniewkowie dostarczył burmistrzowi miasta wykaz 88 jeszcze strajkujących dzieci z 48 rodzin. W tym było 11 dzieci z sześciu rodzin rzemieślniczych. Pozostałe to dzieci robotników. Strajkujące dzieci rzemieślników pochodziły z rodzin, których rodzice również pracowali jako siła najemna, np. w zakładzie budowlanym, cukrowni czy młynie. Wszystkie dzieci były bite i szykanowane przez nauczycieli należących do szowinistycznej organizacji Hakata.

Petycje pisane przez rodziców strajkujących dzieci do władz pruskich oraz do arcybiskupa poznańsko-gnieźnieńskiego nie przyniosły żadnych pozytywnych rezultatów. Natomiast rodzice tych dzieci byli szykanowani przez niemieckich właścicieli zakładów, w których pracowali. Wymierzano im wysokie kary grzywny, a bardziej oporni zwalniani byli z pracy.

Strajki nie wpłynęły na zmianę decyzji władz pruskich. Uświadomiły im jednak, że po prawie 125-letniej germanizacji, Kujawianie nie zapomnieli języka polskiego, a walka o polskość tych ziem i kultywowanie języka polskiego pomimo szykan, trwała nadal.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.

Feliks Adamski – powstaniec wielkopolski z Gniewkowa

Urodził się 17 kwietnia 1903 r. w Chrząstawie. W wieku 16 lat, wraz z braćmi przekroczył linię frontu i walczył w Powstaniu Wielkopolskim. W Inowrocławiu brał udział w walkach o pocztę i dworzec kolejowy, a następnie walczył na froncie kujawskim i bydgoskim.

Od 1923 r. na stałe związany z miastem Gniewkowem, w którym mieszka i pracuje.

W kampanii wrześniowej brał udział w walkach obronnych w szeregach 59 pułku piechoty. W walkach w Puszczy Kampinowskiej zostaje 3-krotnie ranny.

W czasie okupacji przebywał w Gniewkowie. W dniu 21 stycznia 1945 r. zostaje wybrany burmistrzem miasta Gniewkowa. Później pracował w Zarządzie Gminnej Spółdzielni Spożywców. Społecznie pełnił funkcję prezesa gniewkowskiego koła ZBOWiD.

Został odznaczony: Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym, Brązowym Krzyżem Zasługi, Medalem Niepodległościowym, Odznaka Grunwaldzką oraz Odznaką Tysiąclecia.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993. 

Kamienica przy ul. Św. Ducha i Ul. 3 Maja – narożnik tzw. Kamienica na Fosie

Współczesny budynek mieszkalny wzniesiony w 2014 r. i nazywany „Kamienica na fosie” wskazuje miejsce, gdzie od średniowiecza do XVIII w. przebiegały miejskie fortyfikacje Inowrocławia (mur obronny i podwójna fosa, wzmiankowana kamienica ulokowana jest na fosie zewnętrznej). Brama wiodąca w tym miejscu z Inowrocławia w kierunku Torunia nazywała się Bramą Żydowską, od sąsiadującej z nią dzielnicy, wzmiankowana pod ta nazwa już w 1598 r.

Źródła: Informator, Żydzi w Inowrocławiu, oprac. M. Woźniak; Dzieje Inowrocławia, red. M. Biskup, tomy 1-2, Warszawa-Toruń 1978/1982; Inowrocławski Słownik Biograficzny, red. E. Mikołajczak tomy 1-4, Inowrocław 1991-2000; T. Łaszkiewicz, Żydzi w Inowrocławiu w okresie międzywojennym (1919-1939), Inowrocław 1997; Z. Pakuła, Chawerim, Poznańscy Żydzi, Poznań 2018; S. Simon, Żydzi inowrocławscy za czasów Księstwa Warszawskiego, Inowrocław 1939 r., Zbiory Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; fot. portal  inowrocław.naszemiasto.pl

Straż pożarna w Gniewkowie 1880-1955 r.

Straż pożarna w Gniewkowie powstała w 1880 r. Gniewkowo w tym czasie liczyło 2225 mieszkańców. W chwili powołania OSP jej członkami byli wyłącznie Niemcy. Pierwszym Polakiem, który wstąpił w szeregi OSP był fryzjer Kazimierz Marszewski. Było to w roku 1898, a dwa lata później do gniewkowskiej OSP wstąpili następni Polacy: Gołaszewski, Świdorowicz, Ronowicz, Mierzwicki, Klemens i Ruszkiewicz.

Strażacy brali udział w licznych zawodach zdobywając czołowe lokaty. W walce z „czerwonym kurem” osiągnęli dobre rezultaty, za co w 1904 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał strażakom nagrodę 30 marek za szybkie lokalizacje pożarów.

W 1920 r., po wyzwoleniu, na zebranie OSP, któremu przewodniczył już polski burmistrz Kozłowicz, naczelnikiem straży wybrany został Polak – Babaszewski.

W rok później ze składek społecznych przy udziale jednostek OSP innych powiatów zostaje gniewkowskiej OSP przekazany pierwszy sztandar.

Staraniem nowego naczelnika – Leona Waśka – zostaje zakupiony samochód fiat i przerobiony na wóz bojowy. Od 1933 r. gniewkowskie OSP dysponuje już nowoczesnym, jak na owe czasy, sprzętem. 

W 1939 r., w pierwszych dniach września, w czasie działań wojennych remiza strażacka wraz ze znajdującym się w niej sprzętem zostaje spalona. Tak kończy się pierwszy okres działalności straży pożarnej w Gniewkowie.

Po wojnie, w 1945 r., już w lipcu następuje reaktywowanie Osp. Pierwszym po wyzwoleniu prezesem zostaje wybrany Ignacy Kłosowski, a naczelnikiem Tadeusz Marczewski. W rok Później Osp w Gniewkowie otrzymuje wóz bojowy oraz nowoczesny sprzęt.

W 1955 r. był pomyślny dla gniewkowskiego Osp. Na zawodach w Toruniu drużyna zajęła III miejsce, na 23 biorące w zawodach jednostki, gniewkowska drużyn OSP znajduje się w czołówce powiatu inowrocławskiego. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993; fot. portal gniewkowo.eu

Z życia kulturalnego i sportowego Gniewkowa w dwudziestoleciu międzywojennym

W okresie międzywojennym działało w Gniewkowie pięć młodzieżowych organizacji, które nadawały ton życia kulturalno-sportowemu miasta. Były to: Stowarzyszenie Młodzieży polskiej zał. w 1912 r., ZHP, KSM (Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży), Strzelec i Sokół, którego reaktywowanie nastąpiło 5 lutego 1922 r., jego pierwszym prezesem został wybrany Antoni Tepper.

Najbardziej wszechstronna i aktywną działalność prowadziło gniazdo Sokola. Z reguły było ono bazą działania także dla innych organizacji. Prowadziło imprezy o charakterze patriotycznym oraz krzewiło kulturę i oświatę popularyzującą ideę „w zdrowym ciele – zdrowy duch”.

Prezesem Sokoła od 1930 r. był Jan Milewski, który jednocześnie pełnił funkcję sekretarza w Stronnictwie Narodowym. Z inicjatywy Sokoła wybudowano w czynie społecznym stadion piłkarski z bieżniami i innymi urządzeniami sportowymi.

Fundusze na prowadzenie działalności zdobywano organizując majówki i przedstawienia amatorskie. W zimie działalność sportową prowadzono w sali Parku Miejskiego – późniejszym przedszkolu. W 1931 r. przy gnieździe Sokoła powstał oddział chłopców w wieku od 8 do 14 lat, natomiast w 1935 r. oddział żeński, którego podnaczelnikami zostały Irena Tepperówna i Czesława Zygmutówna. Oddział liczył 20 dziewcząt.

Ostatnie zebranie Szkoła odbyła 20 kwietnia 1939 r., a w kilka miesięcy później znaczna część jego członków stanęła w szeregach obrońców kraju. Wielu z nich zginęło.

Po II wojnie światowej Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” zostało reaktywowane dopiero w 1989 r.

Pierwszym klubem sportowym, który powstał już w 1923 r., był GKS – Gniewkowski Klub Sportowy. Początkowo działał sekcja piłki nożnej. Sekcja oparta była na zawodnikach z Gniewkowa, którzy wrócili z wojska lub emigracji. Grali w niej m.in. bracia Makałowie, Jan Błaszczyk, Feliks Stasiak, Zygmunt Mazgaj i inni.

W tym czasie powstały jeszcze sekcje piłkarskie Strzelca i KSM. Kluby sportowe nie otrzymywały żadnych dotacji, nie było tez w małym miasteczku bogatych sponsorów. Kluby utrzymywały się z biletów wstępu, składek oraz działalności kulturalnej, organizując przedstawienia i zabawy taneczne. Wkrótce zawodnicy przeszli do klubów Sokoła i KSM, biedniejsze i zadłużone kluby przestały działać. Mimo to w 1933 r. sił próbuje nowo powstały klub „Unia”. Jego założyciele i pierwsi członkowie to m.in. Jan Drzewiecki (prezes), Marian Majewski, Firkowski i inni. Kilku zawodników przeszło z innych klubów, a szczególnie z KSM.

W 1936 r. przy ul Dworcowej oddano do użytku „Dom Strzelca", w którym odbywały się zebrania, ćwiczenia gimnastyczne i inne zajęcia kulturalno-sportowo-społeczne. Dom Strzelca był także użyczany do działalności statutowej innym organizacjom, szczególnie harcerzom. Po wyzwoleniu Gniewkowa w 1945 r. Dom Strzelca przebudowano i urządzono Miejski Ośrodek Zdrowia. Temu celowi służył przez długie lata.

Mieszkańcy Gniewkowa spędzali czas wolny również w Parku Wolności. Park ten był jedną z pereł Kujaw i chlubą społeczności gniewkowskiej. Rekreacyjnie gniewkowianie odpoczywali także przy Starym Jeziorze w Zajezierzu i Suchatówce. Znajdowały się tam plaże, a woda była bardzo czysta. 

Mieszkańcy Gniewkowa mieli do dyspozycji również salę taneczną w Parku Miejskim i Domu Strzelca oraz kino. W Parku Wolności zaś znajdowała się strzelnica sportowa, letnia restauracja i plac zabaw.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.

Gniewkowo w XIX w.

Wiek XIX dla Gniewkowa to czas nieustających walk z germanizacja pruską oraz kształtowanie się miasta z przewagą gospodarki rolniczej na drobno-towarową. W czasie kampanii Napoleona, Henryk Dąbrowski w dniu 3 grudnia 1806 r. mianował dowódcą pospolitego ruszenia województwa inowrocławskiego Kazimierza Sokolinickiego.

Jego wojsko brało udział w walce o Słupsk. Wyróżnili się w niej porucznik Wincenty Rudnicki, Tomasz Klęczyński i pocztowy Warszewecki. Cała trójka z chorągwi inowrocławskiej.

Henryk Dąbrowski ze swym korpusem stanął w Bydgoszczy 20 stycznia 1807 r. Do punktu zbornego w Bydgoszczy wojska województw gnieźnieńskiego i rawskiego, w sile 451 ludzi i 480 koni oraz woj. sieradzkiego i ziemi wieluńskiej – 1064 ludzi i 1126 koni – przechodziły przez Gniewkowo.

W czasie wojny polsko-austriackiej w 1809 r. i wyprawy brygady generała Mohra na Toruń, do Gniewkowa w maju tego roku, wkroczyły wojska austriackie. W mieście stacjonował dywizjon cesarskich szwoleżerów i dywizjon Włochów. Wojska te, po krótkim pobycie, opuściły miasto.

Z początkiem XIX w., w części Kujaw i w Gniewkowie została zniesiona okupacja pruska.

W wyniku zwycięstwa Napoleona nad armią pruską pod Jeną i walkami powstańczymi na terenie Wielkopolski doszło do utworzenia Księstwa Warszawskiego. Z Gniewkowa i okolicznych osad Napoleon utworzył tzw. „Lenność cesarską gniewkowską:, którą nadał swemu generałowi Suchetowi.

Po zwycięstwie wojsk rosyjskich nad Napoleonem w 1813 r., na teren Kujaw wkroczyły wojska rosyjskie. Ostatecznie po kongresie Wiedeńskim w 1815 r. Gniewkowo ponownie dostało się pod zabór pruski. W tym czasie Gniewkowo liczyło ok. 600 mieszkańców i do połowy XIX w. nie następują zmiany w charakterze miasta, jak i w liczbie jego mieszkańców.

Po roku 1843, a szczególnie od 1873, dokonał się przełom w charakterze gospodarczym miasta i rejonu gniewkowskiego. W roku 1843 miasto uzyskuje dogodne połączenie z Toruniem i Inowrocławiem poprzez wybudowaną szosę, a w roku 1873 oddana zostaje do użytku w tym samym kierunku dwutorowa linia kolejowa.

Miasto zaczęło kwitnąć, rozwijał się przemysł. Powstały takie zakłady jak: cegielnia parowa w Michałowie, zatrudniająca w najlepszych swych latach ponad 100 osób oraz cukrownia we Wierzchosławicach, która w tym okresie eksportuje cukier nawet do USA i Anglii. Powstał w Gniewkowie zakład budowy i naprawy maszyn rolniczych, który jednocześnie zajmował się wypożyczaniem pługów i młocarni parowych.

Pod koniec XIX w. powstaje także kilka nowych zakładów prawy, takich jak: dwa młyny i dwa tartaki parowe. 

2 grudnia 1895 r. miasto liczy 2.820 mieszkańców. Tak duża ilość mieszkańców w porównaniu do poprzedniego wieku spowodowana była napływem ludności niemieckiej i żydowskiej do miasta, a także rozwojem gospodarczym.

W roku 1880 zameldowanych było w Gniewkowie 170 Żydów, właścicieli zakładów przemysłowych, rzemieślniczych i handlowych, a także robotników.

W 1877 r. na 60 kupców i restauratorów aż 40 było Niemcami, w tym 24 pochodzenia żydowskiego, mimo że ludność miasta w zdecydowanej większości była Polakami. We wszystkich instytucjach państwowych i samorządowych zatrudnieni byli z reguły Niemcy. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.

Historia Banku w Gniewkowie

Bank gniewkowski powstał z inicjatywy księdza Piotra Wawrzyniaka w maju 1864 r. jako Towarzystwo Pożyczkowe. 

Do 1871 r. Towarzystwo Pożyczkowe nie należało do żadnego związku. W początkach swego istnienia skupiało przede wszystkim rolników i rzemieślników wiejskich. Pod koniec XIX w. rolnicy stanowili 60 % jego członków. Wtedy to została zmieniona jego nazwa na Bank Ludowy.

Jego długoletnim pracownikiem i dyrektorem był Teodor Chrząstowski, urodzony i zamieszkały w Gniewkowie. W banku tym przepracował 40 lat.

W 100-na rocznicę działalności banku na czele władz stali wyróżniający się rolnicy. Przewodniczącym banku był rolnik z Gniewkowa, Joachim Nowacki. Jego zastępcą, przodujący rolnik z Perkowa, odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski – Wojciech Staniszewski.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.

Życie polityczne w Gniewkowie 1920-1939 r.

W okresie międzywojennym, podobnie jak w całej Wielkopolsce niechętnie odnoszono się do obozu sanacyjnego. Silną pozycję zajmowała Narodowa Demokracja. Bazą społecznych wpływów było mieszczaństwo i drobnomieszczaństwo, które już wcześniej opanowało Towarzystwo Przemysłowe i nadało mu proendecki charakter.

W 1928 r. powstało w mieście koło Stronnictwa Narodowego, które miało silny wpływ na Radę Miejską oraz życie polityczne mieszkańców miasta i okolicy.

W Gniewkowie istniało Katolickie Towarzystwo Robotnicze oraz Narodowa Patia Robotnicza. Obie te organizacje były również pod wpływem Stronnictwa Narodowego. Działo się tak dlatego, że w mieście nie było większego przemysłu. Pracownicy drobnego przemysłu i warsztatów rzemieślniczych, aby nie stracić pracy, byli uzależnieni od swoich chlebodawców.

W lutym 1928 r. powstała w Gniewkowie Polska Partia Socjalistyczna. Jej pierwszym przewodniczącym został Józef Kaczanowski. Nie miała ona charakteru rewolucyjnego, jednak rozwijała działalność polityczno-socjalną. Czterech jej członków – na 12 miejsc – weszło w skład Rady Miejskiej. Zasługą radnych było przeforsowanie wniosku o wstawienie do budżetu na rok 1930/31, odpowiedniej kwoty na remont budynków kwaterunkowych, w których zamieszkiwali bezrobotni. Była to jedyna partia w Gniewkowie, która brała w obronę robotników i w ogóle ludzi biednych.

W Gniewkowie działały także inne organizacje o charakterze polityczno-wojskowym, takie jak Powstańcy i Wojacy czy Halerczycy. Jednak ich działalność ograniczyła się w zasadzie do wystąpień w czasie rocznic i świąt państwowych.

W dniu 1 kwietnia 1938 r. powiat inowrocławski został włączony do woj. pomorskiego. W tym czasie z woj. poznańskiego wyłączono powiaty: szubiński, wyrzyski i część mogileńskiego, przyłączając je również do woj. pomorskiego. Powiaty: włocławski, nieszawski, rypiński i limanowski włączono do woj. warszawskiego. 

W czasie okupacji hitlerowskiej powiaty te ponownie przyłączono do woj. poznańskiego. Od 1945 r. powiat inowrocławski jest częścią składową woj. bydgoskiego.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.

Kilka słów o budynku przy ul. Poznańskiej 43-45 - Inowrocław

W obiekcie mieściła się Fundacja Schroniska dla sierot Żydowskich im. Wolffsohna. Obecnie siedziba Wyższej Szkoły Gospodarki w Bydgoszczy Wydział Zarządzania i Nauk Społecznych. 

Budynek wybudowany z żółtej cegły, otoczony ogrodzeniem, przypominający dawną szkołę pełnił funkcję sierocińca dla dzieci żydowskich. Fundatorem instytucji był właściciel ziemski Józef Wolsohn. Ostatnim kierownikiem ochronki był rabin dr Stanisław Simon. W związku z brakiem podopiecznych - w 1935 r. było ich zaledwie dwoje, w Schronisku zaczęto organizować letnie kolonie dla żydowskich dzieci spoza Inowrocławia. Finansował je dr Leopold Levy. Do Inowrocławia przybywały także grupy młodzieży z organizacji skautowej Ha Szomer Ha Cair, propagujące idee syjonistyczne. 

Do Inowrocławia jeździło wiele dziewcząt i chłopców z Poznania. Większość z nich to były dzieci z ubogich rodzin. Mieszkali w Fundacyjnym Schronisku dla Sierot Żydowskich im. Wolffsohna. Max Wspominał z sympatią kierownika Isidora Markowitza i rabina dr. Stanisława Simona. O Schronisko dbał doktor Leopold Levy, od niego zależało, czy wystarczy pieniędzy na organizowanie kolonii letnich (…). Dzieci ze schroniska prowadzono w piątki do synagogi i wtedy Max siadał na jednej z ławek w zielonym kolorze, wykonanych przez firmę Hesponer z Poznania. Spoglądał na wysokie sklepienie przedstawiające niebo z gwiazdami, olbrzymi żyrandol ze 120 żarówkami, wykonany z mosiądzu, na dwa ręczenie rzeźbione siedmioramienne świeczniki i na witraże, przez które wpadało światło do świątyni”. - ze wspomnień Maxa, Salomona Majera zamieszczonych w książce Zbigniewa Pakuły „Chawerim, Poznańscy Żydzi”, Poznań 2018.

Źródła: Informator, Żydzi w Inowrocławiu, oprac. M. Woźniak; Dzieje Inowrocławia, red. M. Biskup, tomy 1-2, Warszawa-Toruń 1978/1982; Inowrocławski Słownik Biograficzny, red. E. Mikołajczak tomy 1-4, Inowrocław 1991-2000; T. Łaszkiewicz, Żydzi w Inowrocławiu w okresie międzywojennym (1919-1939), Inowrocław 1997; Z. Pakuła, Chawerim, Poznańscy Żydzi, Poznań 2018; S. Simon, Żydzi inowrocławscy za czasów Księstwa Warszawskiego, Inowrocław 1939 r., Zbiory Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu; Z. Pakuła, Chawerim, Poznańscy Żydzi, Poznań 2018.

Gniewkowo w XV wieku

Na początku XV wieku król Jagiełło oddał miasto Gniewkowo wraz z folwarkiem, lasami i młynami, jako dożywotnią własność Mikołajowi Szarlebskiemu ze Ściborza – kasztelanowi włocławskiemu i inowrocławskiemu, za sumę tysiąc czerwonych złotych. Król zbierał fundusze na wojnę. Później Gniewkowo przeszło w ręce Jana z Kościelca, podkomorzego dobrzyńskiego i inowrocławskiego herbu Ogończyk. Przez ponad pół wieku miasto było w posiadaniu rodziny Kościeleckich.

Gniewkowo, obok Inowrocławia i Służewa, było miejscem odbywania się sejmików Kujaw inowrocławskich.

Wcześniej Kazimierz Jagiellończyk potwierdził dla miasta przywileje z powodu zniszczeń miasta przez napady krzyżackie oraz przeniósł też mieszkańców z prawa polskiego na niemieckie, magdeburskie, co jest dowodem na to, że miasto musiało być bardzo zniszczone, a jego mieszkańcy ubodzy.

Parafia w Gniewkowie istnieje przynajmniej od początku XIV wieku. W roku 1303-1304 występuje pierwszy proboszcz Gniewkowski Zygfryd. W latach 1306-1311 drugi – Piotr. Wcześniej wzmiankowana jest tu kaplica, którą to książę mazowiecki Leszek nadał kościołowi NMP i kanonikom włocławskim. Parafia gniewkowska podlegała biskupowi w Kruszwicy, a następnie we Wrocławiu.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.

Gniewkowo w XVI wieku

W dniu 16 kwietnia 1504 r. król Aleksander Jagiellończyk nadał miastu przywilej organizowania w każdy poniedziałek targu oraz trzech jarmarków rocznie.

Na skutek pożarów, przywilejem z dnia 24 marca 1507 r. Gniewkowo zostaje na 8 lat zwolnione od wszystkich podatków na rzecz państwa.

Z tego samego powodu Zygmunt Stary zwalnia mieszczan od podatku na lat siedem oraz przywilejem z dnia 7 lipca 1563 r. ponownie na lat osiem.

Zygmunt II August wydal przywilej z 8 lutego 1569 r. na mocy którego mieszczanie uzyskali prawo zamiany pastwisk na grunta orne oraz budowy spichlerzów nad Wisłą. 

Największą klęską dla miasta w XVI w. był pożar w 1582 r., w którym spłonęło 54 domostw i 5 browarów.

Wyremontowano kościół parafialny i odnowiono przytułek dla ubogich zwany szpitalem oraz szkołę parafialną. Pierwszy zapis o szkole pochodzi z 1578 r., w protokole wizytacyjnym parafii gniewkowskiej – wzmianka, że przy kościele istniała szkoła parafialna, a jej rektorem był miejscowy proboszcz. Następne wzmianki pochodzą również z wizytacji, z lat 1582 i 1592. 

Gniewkowo w tym okresie było ośrodkiem starostwa niegrodowego – pozbawionego praw sądowych. Siedzibą starosty był położony w pobliżu dwór. Do starostwa gniewkowskiego w tym okresie należały: miasto Gniewkowo, folwark Gniewkowo, folwark Niemojewko oraz osada młyńska Jarki. 

Obszar starostwa gniewkowskiego pokryty był lasami, w których drzewo zaopatrywali się mieszkańcy miasta i okolicznych wsi.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.

Z historii świątyń w Pakości

Pakość – parafia pw. św. Bonawentury

Początki kościoła św. Jakuba sięgają przełomu XII i XIII w. Pierwsza wzmianka o tym kościele pochodzi z 1243 r. Przetrwał on do 1760 r. Drugi kościół Nawiedzenia NMP powstał w 1521 r. Spalił się wraz z zabudowaniami w roku 1684. Odbudowano go, ale już pod wezwaniem Zwiastowania NMP. Z czasem popadł w ruinę i wskutek rozporządzenia władz pruskich został rozebrany w 1787 r. W 1796 r. rozpoczęto budowę nowego kościoła parafialnego pw. św. Jakuba. Niestety budującą się świątynia została zniszczona przez pożar w roku 1797.

Na terenie parafii istniała kaplica Ducha Świętego, wzmiankowana w 1608 r. Spaliła się na początku XVIII w. Obecny kościół św. Bonawentury jest budowla poklasztorną, pochodzącą z roku 1631. Zbudowany został przez OO. Reformatorów na starych murach zamku. Konsekrował go bp Andrzej Gembicki w 1637 r. Kościół rozbudowano i powiększono w latach 1763-1769. Obecna świątynia zbudowana jest w stylu barokowym, ale wnętrze kościoła posiada styl rokokowy.

Do ciekawych zabytków parafii należą: ołtarze, figura z drzewa lipowego (VII w.), obraz malarza Bartłomieja Strobla z 1647 r. pt. „MB z Dzieciątkiem Jezus adorowana przez św. Bonawenturę i św. Ludwika de Valoris”, barokowy krucyfiks (XVII w.), monstrancja (XVIII w.), pacyfikały (XVII i XVIII w.), ornaty (XVIII w.) i mosiężny kociołek na wodę (XVIII w.). Kalwaria Pakoska (25 barokowych kaplic) wybudowanych w 1643 r.

Do kościoła przylega klasztor, wybudowany w tym samym czasie co kościół. Ze względu na remont postawiono nowy dom, który służy jako plebania.

Księgi metrykalne sięgają 1684 r. - ochrzczonych, a małżeństw 1744 r., zaś zmarłych spisane są od 1685 r. Do parafii należą ulicę: Barcińska, Błonie, Dworcowa, Fabryczna, Grobla, Hankiewicza, Inowrocławska, Św. Jana, Jankowska, Krótka, Kwiatowa, Leszczyńskiego, Lipowa, Łazienkowa, Mieleńska, Mikołaja, Mogileńska Osiedle, Mogileńska – domki, Nadnotecka, Ogrodowa, Polna, Powstańców Wielkopolskich, Radłowska, część Rozjazd, Różana, Rynek, Słoneczna, Szeroka, Szkolna, Śluza, Topolowa, Żabia i miejscowości: Jankowo, Ludwiniec, Łącko, Radłowo, Rybitwy i Wielowieś.

proboszczami po wojnie byli: ks. Lucjan Berger 1945-1949; ks. Kazimierz Kaczmarskiewicz 1949-1971; o. Klaudiusz Grześczak 1971-1977; o. Tadeusz Goj 1977-1991; o. Gabriel Kiliński 1991. Parafia liczy około 6900 wiernych, święto patronów przypada na 15 lipca i 8 grudnia, a adoracja odbywa się 6 czerwca. Cmentarz parafialny został założony w połowie XIX w.

Pakość – Kalwaria – parafia pw. Pana Jezusa ukrzyżowanego i MB Bolesnej

Początkowo w 1967 r. został ustanowiony ośrodek duszpasterski. Parafia została erygowana przez kard. Stefana Wyszyńskiego 6 listopada 1975 r. Na jej terenie znalazł się kościół wzniesiony w 1661 r., a konsekrowany w 1691 r. Świątynia ta jest ściśle związana z Kalwarią Pakoską. Restauracji została poddana w 1725 i 1971 r.

Zbytki: dwa boczne ołtarze (XVII w.), monstrancja, kielichy i relikwiarze – Krzyża Św., św. Franciszka z Asyżu i św. Antoniego Padewskiego. Plebania pochodzi z końca XVIII w.

Księgi metrykalne spisywane od 1967 r. Proboszczowie po 1945 r.: o. Leon Wojsyk 1967-1968; o. Aureliusz Gęstwa 1968-1971; o. January Wolnik 1971-1976; o. Klaudiusz Grześkowiak 1976-1977; o. Konstanty Saternau 1977-1982; o. Edmund Rutkowski 1982-1988; o. Apoloniusz Kida 1988-1989; o. Anatol Makosz 1989-1991; o. Mariusz Krakowiak 1991-1993; o. Sylweriusz Dunst 1993; o. Gabriel Kiliński 1997-2003, o. Urban Tadeusz Pudełko OFM 2003 r.

Parafia liczy około 900 wiernych, święto patronalne przypada na 3 maja i 14 września, a adoracja odbywa się 4 października. Parafia składa się z ulic: część Barcińska, Cmentarna, Kasprowicza, Krzyżanowskiego, Pałucka, Przybyszewskiego, Radłowska, 21 Stycznia, 600-lecia, Kard. St. Wyszyńskiego, oraz miejscowości: Borównia, Ludkowo-Parcele, Mielno, część Radłowo.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, na podstawie rocznika Archidiecezji Gnieźnieńskiej, Gaudentinum, Gniezno 2005.

Wronowy – parafia pw. św. Ignacego Loyoli

Parafia erygowana została w 1933 r. kościół murowany, zbudowany w 1933 r., w stylu neoromańskim, bez wieży. Kościół konsekrowany 28 czerwca 1964 r. Plebania została postawiona w 1938 r. Księgi metrykalne ochrzczonych pochodzą z 1933 r., a małżeństw i zmarłych prowadzone od 1934 r. Proboszczami po 1945 r. byli: ks. Józef Jabłoński 1945-1953; ks. Jan Kordek 1953-1957; ks. Ignacy Wachowiak 1957-1958; ks. Czesław Wieczorek 1958-1985; ks. Jan Trojanowski 1985 r. Parafia liczy około 700 wiernych, święto patrona obchodzi w św. Ignacego Loyoli, a adoracja odbywa się 26 czerwca. W granicach parafii znalazły się miejscowości: Budy, Kijewice, Mirosławice, Młyny-Wybudowanie, Proszyska, Radunek, Witkowo, Wycinki, Wronowy i Żółwiny. Cmentarz został założony w 1934 r. Przy parafii działają: Chórek i Ruch Kościoła Domowego.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, na podstawie rocznika Archidiecezji Gnieźnieńskiej, Gaudentinum, Gniezno 2005. Fot. mapio.net

Gniewkowo w wieku XVII-XVIII

Gniewkowo w XVII-XVIII w. wchodziło w skład województwa inowrocławskiego. Inowrocław, jako stolica województwa, weszła w wiek XVII z dorobkiem: miast 10, ludzi w nich mieszkających 9.400, wsi 291, ludzi 31.000.

Inowrocław posiadał zamek obronny, murowany z rowem i dwoma walami obwiedziony. Istniał także klasztor franciszkański. Gniewkowo w tym okresie było małym miastem. 

Miasto zamieszkiwało 9 komorników (chłopi odrabiający pańszczyznę pieszą), 8 rzemieślników i prasoł (osoba zajmująca się handlem solą). Do miasta należały dwa młyny: wietrzny w mieście i w Jarkach na strudze. Podatki, tak w naturze jak i w gotówce, płacono do zamku.

Do miasta Gniewkowa należał również folwark gniewkowski, na którego zabudowę składało się: budynek (dwór), zabudowania czeladnicze, browar, młyn koński i stajnie na dwanaście koni. Folwark był dzierżawiony (wg. Zenon Guldon). 

Dnia 4 czerwca 1629 r. w wyniku pożaru w Gniewkowie spłonęło 48 domów mieszkalnych, 18 gościńców, 4 browary, 10 stodół, dom szpitalny i ratusz wraz z zegarem, który stał na rynku. 

W czasie wojen polsko-szwedzkich, miasto Gniewkowo było zobowiązane do utrzymania przechodzących lub stacjonujących wojsk. Większe jednostki wojsk polskich i szwedzkich przez ziemię kujawską przeszły kilkakrotnie. 

Pożary i rabunki doprowadziły do upadku miasta. W 1659 r. w mieście były tylko trzy domy oraz czterech rzemieślników. Rok później liczba domostw się zwiększyła.

Również wojna północna nie oszczędziła Gniewkowa. Utrzymywanie wojska w mieście wiązało się z płaceniem dodatkowych podatków przez mieszkańców.

Po wojnie północnej w roku 1765, miasto liczyło 300 mieszkańców. W rejonie Gniewkowa powstało kilka nowych osad: Dąbki, Glinno Małe i Zajezierze.

Od 1772 r. Kujawy, w tym i Gniewkowo znajdują się pod zaborem pruskim. 

W 1821 r. dekanat gniewkowski przydzielono do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: M. Radecki, Gniewkowo 1268-1990, Wrocław 1993.