W końcu 1939 r. w Bydgoszczy działał szereg mniejszych i większych organizacji konspiracyjnych. Organizacje ponosiły dotkliwe straty w wyniku licznych aresztowań. Istniało także i rozwijało się tajne nauczanie. W pierwszych miesiącach okupacji, w 1939 r. zaczęły działać organizację ruchu oporu w Bydgoszczy tj. „Grunwald”, Komenda Obrońców Polski i „Rota”.
Organizacja zwana „Grunwald” działała w początkach 1940 r. pod dowództwem Juliusza Cyrklewicza. Głównym zadaniem grupy było tworzenie oddziałów zbrojnych, które w momencie klęski Niemiec na Zachodzie miały wywołać w Polsce powstanie i opanować poszczególne miasta. Organizacja werbowała żołnierzy i gromadziła broń, prowadziła także akcję wywiadowczą. Kres działalności „Grunwaldu” położyły masowe aresztowania przeprowadzone przez gestapo na przełomie 1940/1941 r. wśród członków organizacji w Toruniu, Grudziądzu, Chełmnie i Świeciu. Nie udało się odbudować organizacji po 1941 r.
Komenda Obrońców Polski działała w Bydgoszczy już od pierwszych dni agresji Niemiec na Polskę. Na czele organizacji stanął mjr Bolesław Studziński. Organizacja wydawała pismo „Polskie życie”, prowadziła też akcję pomocy dla wdów po poległych żołnierzach. KOP w Bydgoszczy utrzymywała kontakty konspiracyjne z Toruniem, Chojnicami, Kowalewem i Gdynią. W 1940 r. gestapo wprowadziło w szeregi grupy szpiega, przedwojennego policjanta z Czernikowa – Jędrzejewskiego. W listopadzie 1940 r. nastąpiły aresztowania, komórka Bydgoszczy została rozbita. Podobny los spotkał inne komórki KOP, w innych miastach. Członkowie organizacji, którzy uniknęli schwytaniu dołączyli do Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) lub innych organizacji polskich.
W Bydgoszczy działała też mniejsza organizacja pod nazwą „Rota”, założona w Grudziądzu na przełomie 1939-1940 r. przez studenta Tadeusza Kaube. Przywódcą „Roty” w Bydgoszczy był Aleksander Niedzielski, który odpowiadał za powstanie grupy bydgoskiej. W połowie 1940 r. w wyniku aresztowań wszystkich przywódców przez gestapo, grupa nie zdążyła rozwinąć skrzydeł. Aresztowano 49 osób. Członkowie „Roty” w ciągu pół roku działalności zajmowali się nasłuchem radiowym, kolportowali uzyskane wiadomości wśród ludzi.
W Bydgoszczy działała też większa grupa konspiracyjna pod nazwą Związek Walki Zbrojnej (od 14 lutego 1942 r. Armia Krajowa). Organizacja zaczęła się formować w Bydgoszczy już na początku 1940 r. po utworzeniu w Warszawie sztabu Okręgu Pomorskiego ZWZ.
Okręg Pomorski ZWZ (AK) nosił kryptonim „Pomnik”, Reich” i „Saki”. Kierował nim mjr Józef Ratajczak pseud. Karolczak, a po jego aresztowaniu w 1940 r. dowódcą Okręgu został płk Rudolf Ostrihansky, pseud. Aureliusz, aresztowany w maju 1943 r. W okresie od listopada 1943 r. do marca 1944 r. dowodził ppłk. Janusz Pałubicki, pseud. Janusz, od kwietnia 1944 r. schorowanego ppłk. Zastąpił ppłk. Józef Chyliński, pseud. Kamień, Wicher, Rekin i Piotr, dotychczasowy szef sztabu.
Początek działalności ZWZ w Bydgoszczy wiąże się z przyjazdem podpułkownika Józefa Chylińskiego do miasta. Inspektorat bydgoski ZWZ (AK) powstał jako jeden z pierwszych. Oznaczony był kryptonimem „Tratwa”, a później „Miedź”. Komendantami byli kolejno: por. Z Szatkowski pseud. Wiesław i por. Aleksander Schulz pseud. Michał. Praca konspiracyjna polegała na gromadzeniu broni w oczekiwaniu na moment ogólnonarodowego powstania zbrojnego, a także na prowadzeniu dywersji i sabotażu oraz wywiadu i kontrwywiadu. Wywiad AK odnosił sukcesy tj. rozpracowanie bazy rakietowej w Peenemunde oraz przeprowadzenie kilku akcji wywiadowczo-dywersyjnych na terenie Rzeszy pod kryptonimem „Gottingen-Vulkan”. W akcji gromadzenia broni wyróżniła się grupa AK pod kierownictwem sierż. Sztabrawy i A. Falkowskiego, działająca w magazynach amunicji na Osowej Górze. Grupa ta prowadziła także sabotaż, uszkadzając zapalniki do bomb lotniczych. Inne grupy AK dokonywały aktów sabotażu w warsztatach kolejowych oraz w fabryce prochu w Łęgnowie, gdzie akcją kierowali Jan Tylmanowski i Franciszek Karczewski. Obydwaj zostali rozszyfrowani przez gestapo o postawieni w 1942 r. przed Sądem Specjalnym w Bydgoszczy.
Organizacją i prowadzeniem akcji dywersyjnych zajmował się Kedyw. W połowie 1942 r. utworzono w Warszawie centralny dyspozycyjny oddział dywersyjny KG AK pod kryptonimem „Osy” (Organizacja Specjalnych Akcji Bojowych), w początkach 1943 r. zmienionym na „Kosy 30”. W ramach tego oddziału w grudniu 1942 r. powstał specjalny kilkuosobowy oddział „Zagra-lin”, prowadzący dywersję na terenach Niemiec oraz na ziemiach polskich włączonych do Rzeszy. Baza wypadowa tej grupy znajdowała się w Bydgoszczy, skąd dokonano kilku brawurowych akcji, m.in. dwóch zamachów bombowych: na dworcu kolejki podziemnej Friedrichstrasse w Berlinie w pierwszej połowie 1943 r. oraz zamachu na Dworcu Śląskim w Berlinie. Z innych akcji „Zagra-lin” szeroki rozgłos zdobył zamach bombowy na dworcu we Wrocławiu, wysadzenie pociągu z amunicją pod Rygą w Estonii oraz spalenie transportu paszy i słowy na linii kolejowej Bydgoszcz-Gdańsk. „Zagra-lin” został rozwiązany wraz z całym oddziałem „Kosy” na skutek licznych aresztowań członków, przeprowadzonych 5 czerwca 1943 r. w Warszawie.
W Bydgoszczy działały też Szare Szeregi. Ich organizatowrem był harcmistrz Benedykt Porożyński. W połowie 1940 r. nawiązał on kontakt z długoletnim działaczem harcerskim, podharmistrzem Bernardem Mrozińskim, który został komendantem bydgoskiej organizacji Szarych Szeregów. W Bydgoszczy utworzono największą komórkę tej organizacji. Sformowano cztery drużyny harcerskie, które otrzymały przedwojenną numerację. I Drużyna Lotnicza pod dowództwem Bernarda Subkowskiego, VII Drużyna Sanitarna pod dowództwem Huberta Bonina, VIII Drużyna Motorowa pod dowództwem Maksymiliana Jakubowskiego i XVI Drużyna Żeglarska pod dowództwem Tadeusza Puci. Praca konspiracyjna polegała na prowadzeniu szkolenia ogólnowojskowego, rozbudowie organizacji, gromadzeniu broni, tworzeniu zalążków grup bojowych, mających wziąć udział w przyszłym powstaniu, przeprowadzeniu drobnych akcji dywersyjnych i sabotażowych oraz kolportowaniu wiadomości radiowych. Szare Szeregi utrzymywały ścisły kontakt z AK poprzez por. Pawła Płaczkowskiego, który pełnił funkcję łącznika. Utworzono także żeńską organizację harcerską pod nazwą „Bądź gotów”, na czele której stała Maria Biegoń.
W 1942 r. nastąpiły liczne aresztowania wśród członków Szarych Szeregów, m.in. aresztowano komendanta bydgoskiej chorągwi, B. Mrozińskiego. Działalność organizacji harcerskiej w następnych latach uległa znacznemu ograniczeniu na skutek dalszych aresztowań, jednak komórka bydgoska była w dalszym ciągu największa na terenie dawnego województwa pomorskiego 9według danych z 6 maja 1944 r. na 168 członków organizacji na Pomorzu, 120 osób działało w Bydgoszczy).
W okresie okupacji istniała w Bydgoszczy tajna organizacja o nazwie „Katollech”. We wrześniu 1942 r. bydgoskie gestapo aresztowało przywódcę grupy oraz 23 członków organizacji.
Poza wymienionymi organizacjami działało też w mieście kilka innych organizacji i komórek konspiracyjnych, np. Związek Jaszczurczy czy Polska Armia Powstania. Działalność konspiracyjną prowadzili także byli KPP-owcy, którzy dokonywali drobnych akcji sabotażowych oraz prowadzili akcję propagandową.
Opracowanie B. Grabowski, źródła: R. Kabaciński, W. Kotowski, J. Wojciak, Bydgoszcz zarys dziejów, pod. Red. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1980; J. Gumkowski, R. Kuczma: Zbrodnie hitlerowskie – Bydgoszcz 1939. Warszawa: Wydawnictwo „Polonia”, 1967; M. Wardzyńska: Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2009; J. Bartnicki: Bydgoszcz w roku 1939. Bydgoszcz: Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, 1985.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz