Wspomnienia Stanisławy Becińskiej - Kujawskie Wesele

„Wspomnienia” Stanisławy Becińskiej, wprowadzające w atmosferę kujawskich godów weselnych od 1908 r. do lat osiemdziesiątych naszego wieku.

Fot. link do strony

„Po 80 latach z przyjemnością wspominam wesela, które dawniej odbywały się na Kujawach. Potrawy były zwyczajne, skromne, podawane na glinianych miskach. Przepięknym zwyczajem było stawianie „goika” przed panną młodą, którą sadzono w narożniku pokoju twarzą na wschód słońca, żeby długo żyła i była szczęśliwa. Szkoda, że ten zwyczaj zaginął.

Miałam 5 lat. Moi rodzice jechali na wesele do brata matki i mnie ze sobą zabrali. Było dużo gości, ale mnie nic nie interesowało tylko „goik” przybrany na kolorowo, obwieszony piernikami, świeczkami i różnymi ozdobami. Pytałam matkę, dlaczego go postawiono. Wytłumaczyła mi, że jak będą czepić pannę młodą, to ją nim zastawią, żeby pan młody nie widział, i będą śpiewać ładną piosenkę o tym „goiku” i że po czepieniu pan młody przeskoczy przez stół. Gdy to uczynił i wyszczerbił talerz, wszyscy się śmiali, a ja się zlękłam zaczęłam płakać i usunęłam. Obudziłam się w swoim domu. Żal mi było tego wszystkiego, co na „goiku” wisiało.

Gdy miała 15 lat, byłam zaproszona na wesele ciotecznej siostry do Płowiec jako starsza druhna. Muzykantów było trzech: skrzypce, klarnet i basy. Każdemu kto przychodził czy przyjeżdżał grali marsza. Na śniadanie był chleb, kiszka i mleczna kawa. Potem druhny przypięły sobie białe kokardy do warkoczy i swoim drużbom, z którymi miały być w parach w kościele, też taką do wykładu marynarki. Przywiązano też wstążki muzykantom do instrumentów i fornalom do batów. Przed odjazdem do kościoła drużba poświęcił państwo młodych i gości.

Młoda para pojechała bryczką, a goście wozami, bo to było wesele włościańskie. Ślub był na sumie w Witowie. Byli na nim dziedzice z Płowiec, p. Biesiekierscy.

Po przyjeździe z kościoła kucharki powitały nowożeńców chlebem i solą, muzykanci grali marsza, a goście tańczyli przed domem, bo w mieszkaniach szykowali do obiadu. Podano rosół z kluskami, mięso, ziemniaki, kapustę z fasolą, chleb i butelkę z gorzałką. Osoby siedzące przy stole piły jednym kieliszkiem. Były tylko widelce. Po obiedzie wyniesiono stoły i wszyscy tańczyli. Mój drużba stanął przed muzykantami i zaśpiewał kujawiaka, którego oni zagrali. Po przetańczeniu inne pary stawały przed nimi i śpiewali na przemian drużbowie z druhnami. Tak się bawili aż do dużego obiadu, który kucharki szykowały na godzinę 12 w nocy.

Na obiad był barszcz z czerwonych buraczków z ziemniaczanymi kluskami, mięso wieprzowe i z drobiu, chleb, kapusta. Starszy drużba nalał gorzałki w kieliszek i wygłosił mowę do wódki. Wypił ją i po kolei wszystkich nią częstował. Zaczynały się oczepiny. Teściowa i chrzestna, odpinając wianek, na przemian śpiewały, a muzykanci każdą zwrotkę odgrywali.

Potem panna młoda tańczyła po kolei ze wszystkimi ze i każdy kładł na talerz pieniądze na wiano dla młodej pary. Na weselach gospodarskich nie zbierano ich, gdyż uważano, że to nie honor. Dawniej nie było w modzie przywożenie prezentów dla nowożeńców.

Na śniadanie był barszcz, kiełbasa, mięso, chleb, wódka i kiszka. Po śniadaniu goście odjeżdżali do domu. Niektórzy podochoceni trunkami płatali figle.

Wesela na Kujawach były różne: gospodarskie, włościańskie i służby dworskiej. Byłam u włodarza w Kwilnie. Ślub był na sumie. Goście wsiedli na wozy w 4 konie zaprzężone. Gdy dojeżdżaliśmy do granicy drugiego majątku, konie stanęły, bo fornal „zgubił” bat. Musieliśmy się złożyć na nowy. Wtedy bat się znalazł i pojechaliśmy do kościoła.

Potrawy były podobne jak na weselu włościańskim: rosół, mięso, kiełbasa, ziemniaki, gorzałka. Ściągnięty pannie młodej bucik musiał jej mąż wykupić pół litrem wódki.

Rano udano się przed dwór i tańczono. Właściciele folwarku się przyglądali, następnie dali młodym na wiano. Sprzed dworu wróciliśmy do domu weselnego.

Teraz wesela są huczne, bogatsze w jedzenie, niż w dawniejszych latach, ale piosenek tyle nie śpiewają, a i tańce nie takie jak dawniej. Atmosferę tamtych wesel pamiętają tylko starsi ludzie.”

tekst Adam Beciński

Tekst w „Weselu na Kujawach" (F. Beciński, Włocławek 1996) pięknie opisuje zwyczaj Kujawski związany z obrzędem weselnym, potrawy jakie jadano, w jaki sposób bawili się goście zarówno na wsi jak i dworach. Zawiera istotne dla etnografii i historiografii elementy folkloru kujawskiego, który dziś jest już rzadkością.

Wzgórze Prokopiaka na Kujawach - osadnictwo liczące tysiące lat

Wzgórze Prokopiaka nazwa niekiedy nic nie mówi, chociaż brzmi bardzo tajemniczo i rozbudza wyobraźnie. Czym właściwie jest owo Wzgórze?

To wzniesienie w łańcuchu Pagórków Radziejowskich na Wysoczyźnie Kujawskiej, położonej w miejscowości Opatowice, czyli na Kujawach, bowiem w gminie Radziejów. Dla archeologi kujawskiej jest to jedno z najważniejszych stanowisk badań. Pracowali w tym miejscu archeolodzy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Wzgórze jest częścią unikalnego krajobrazu morenowego, który w przeszłości był intensywnie wykorzystywany osadniczo i sakralnie.

Co wyróżnia to miejsce od innych Kujawskich stanowisk archeologicznych? Odpowiedź jest prosta, znaleziska. Podczas wykopalisk odkryto tam groby z okresu protobrązu, wyroby z bursztynu oraz ceramikę kultury pucharów lejkowatych. Był to ważny ośrodek rytualny w pradziejach, wzgórze pełniło funkcję ośrodka kultowego i miejsca kontaktów międzygrupowych.

Wyniki wieloletnich badań prowadzonych na tych terenach zostały opisane w wielotomowej monografii naukowej pt. „Opatowice. Wzgórze Prokopiaka” pod red. prof. Aleksandra Kośko i Marzeny Szmyt.

Tabela zestawienia dat C14, A. Kośko, M. Szmyt, M. F. Pazdur

Wzgórze Prokopiaka to obszar, który w epoce neolitu (4 tys. - 3 tys. lat p.n.e.) stanowił więc centrum ośrodka osadniczego i obrzędowego ludności kultury pucharów lejkowatych i kultury amfor kulistych. Zasiedlenie w okolicach Radziejowa można zaobserwować też w późniejszych epokach: brązu (2,2 tys. lat p.n.e. – VII w. p.n.e.), okresie lateńskim (V w. p.n.e. – pocz. I w. p.n.e.) i okresie wpływów rzymskich (pocz. I w. n.e. – IV w. n.e.). Osady przenosili ludzie na wschodnią stronę Pagórków Radziejowsko-Opotowickich, tworząc tam cmentarzyska.

Badania nadal trwają, nie zostały zakończone. Dlatego należy ostrożnie podchodzić do tworzenia wniosków płynących z odkrycia. Jednakże nie ma wątpliwości co do tego, że na Kujawach żyli ludzie tysiące lat temu. Zakładali osady, żyli na tej ziemi, polowali, łowili ryby, tworzyli broń, narzędzia i naczynia. Gdy umierali, byli chowani na cmentarzyskach.

Zaskakujące jest zestawienie dat C14 (węglowych), datowania wieku kalibrowanego BC sięgają 5250-4988 p.n.e. W Opatowicach mamy do czynienia z ludnością kultury amfor kulistych, ceramiki wstęgowej rytej, późnej ceramiki wstęgowej, pucharów lejkowatych i kultury łużyckiej. Wzgórze 

Prokopiaka to skarb Kujaw, wartości historycznej i archeologicznej, której nie da się oszacować. Do ciekawszych znalezisk stanowiska należą: bębenek gliniany z pochówku zwierzęcego z Opatowic, kultury amfor kulistych, późny neolit ok. 3500-3000 p.n.e. znajdujący się w zbiorach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, a także amfora z obiektu kultowego z Radziejowa, kultura pucharów lejkowatych, późny neolit, ok. 3500-3000 p.n.e. również w zbiorach MAE w Łodzi.

Oprac. Bartłomiej Grabowski, źródła: L. Czerniak, Wczesny i środkowy okres neolitu na Kujawach, Poznań 1994; D. Karczewski, Radziejów na Piastowskim Szlaku, Informator turystyczny, Radziejów 2015, s. 5-7; A. Kośko, Udział południowo-wschodnioeuropejskich wzorców kulturowych w rozwoju niżowych społeczeństw kultury pucharów lejkowatych, Poznań 1981; A. Kośko, M. Pazdur, Z badań nad kujawską skalą chronologii radiowęglowej kultur archeologicznych, z. 70, Geo. Nr 9, s. 17-25; M. Pazdur, Pobieranie, przygotowanie i opis próbek organicznych przeznaczonych do datowania metodą C14, Archeologia Poslki, t. XXIV-2, s.317-333; M. Stuiver, P. Reimer, Radiocarbon Calibration Program 1993, rev. 3.03, Rad., t. 35, s. 215-230; M. Szmyt, Łojewo, gm. Inowrocław, woj. Bydg., stan 35, osiedle z fazy wczesnowióreckiej kultury pucharów lejkowatych; Sprawozdania Archeologiczne, t. XLIV, s. 49-98.

Kruszwica Rynek - fot. z 1934 r.

 

Fot. ze zbiorów NAC, zabawa w co to za budynek i kto w nim mieszkał?

Proces wyrobu chleba na Kujawach w średniowieczu

Na Kujawach jadano w średniowieczu chleb i to jest fakt. Wyrobienie chleba było procesem, który był czasochłonny i wymagał dłuższego nakładu pracy. Najpierw obsiewano pola ziarnem, ziarno kiełkowało i wzrastało w promieniach słońca. Czas żniw społeczność wiejska spędzała wspólnie na żęciu zbóż. Używano do tego sierpów. Po zwiezieniu zżęte zboże młócono na kilka sposobów. Na specjalnym klepisku, zwanym gumnem, rozkładano kłosy i oprowadzano woły, które swymi kopytami dokonywały wymłócenia ziaren. Metoda ta miała archaiczną chronologię i znana jest od czasów starożytności.

W XII w. zboże młócono cepem. Cep składał się z dwóch drągów połączonych ze sobą w ten sposób, by trzymając dłuższy drąg (dzierżak) i wprowadzając go w ruch, uruchamiano krótszy drąg (bijak), który z impetem uderzał w wyłożone na klepisku kłosy.

Ziarna zbóż mielono za pomocą kamieni żarnowych. Ich konstrukcja składała się z dwóch zasadniczych elementów. Okrągły i płaski kamień na dole był nieruchomy, zaś drugi, podobny kamień na górze wprowadzono w ruch obrotowy, następnie wsypywano pomiędzy nie ziarna i je mielono. Z tak przygotowanej mąki pieczono chleby w specjalnych piecach kopulastych. W wyniku prac archeologicznych odkryto wczesnośredniowieczne piece chlebowe w: Gdańsku, Gieczu, Opolu, Santoku, Budziszynie, Gródku koło Równego, Nowogradzie Wielkim, Lewym Hradcu. Prawie wszystkie piece zlokalizowane były poza domostwami – możliwe, że stanowiły własność wspólną i służyły wszystkim mieszkańcom grodu.

Piec z Santoku, datowany na X w. zbudowany był z kopuły o średnicy 2 m, budowa z gałęzi odpowiednio uformowanych oblepionych gliną. Od strony północnej znajdowały się dwa otwory, drzwi i otwór wentylacyjny. Dno pieca wyłożone było kamieniami i wyrównane gliną. Kopułę dla wzmocnienia obłożono wieńcem z kamieni.

Ziarno było również prażone. Prażnice to masywne płyty wykonane z gliny i uformowane w taki sposób, by posiadały ścianki uniemożliwiające wysypywanie się zgromadzonych wewnątrz ziaren. Można było prażyć na nich ziarna zbóż, które po takiej obróbce termicznej nadawały się do spożycia, jak również ziarna lnu, w celu uzyskania oleju. Przypuszcza się, że pieczono na nich placki tzw. podpłomyki.

Innym narzędziem do wytłaczania ziaren była stępa. Używano jej w celu oczyszczania ziaren prosa, czyli najchętniej uprawianej przez Kujawian rośliny. Jedną z metod przygotowania ziaren do spożycia było obtłukiwanie ich z plew, łusek i ości. Było kilka rodzajów stęp. Ta odnaleziona w Opolu była prymitywnego rodzaju: składała się z wydrążonego w pniu zagłębienia i tłuczka, którego ręcznie ubijano ziarna w celu uzyskania kaszy. Podobnie dwuręczną stępę odkryto w osadzie bagiennej z X-XI w. w Niestronnie. Składała się ona z długiego wałka, który zwężał się w kierunku tępo zakończonego końca, na środku wałka znajdowało się mocne zwężenie, służące za uchwyt. Mamy więc do czynienia ze stępą ręczną. Narzędzia wałkowate, które mogły być używane jako stępa, znamy z wykopalisk z Santoka, Wolina, Parsęka.

Znamy także stępę nożną, w tym przypadku obtłukiwano ziarna za pomocą narzędzia, które wprawiano w ruch nogami. Takie odnaleziono w Niestronie oraz Ostrowie Tumskim w Poznaniu. Węższy koniec stępy był wypuszczony między belki ściany domu konstrukcji zrębowej. Stępa ta składała się wiec z poziomo zainstalowanego bierwiona z wyżłobieniem do wsypywania ziarna i dwoma prostokątnymi wcięciami po bokach, które służyły do umieszczenia słupków pionowych. Na słupkach opierała się oś młotkowatego stępora, co na skutek wprowadzenia w ruch, powodowało jego podnoszenie się . W budynku na poznańskim Ostrowie Tumskim, gdzie archeolodzy odnaleźli stępę nożną, odkryto ziarna prosa, co może skazywać na uzyskanie przy jej użyciu kaszy jaglanej.

Oprac. B. Grabowski, źródła: G. Labuda, Zdzisław Stiebera, Słownik starożytności słowiańskich, tom V, s. 418; W. Hensel, Historia kultury materialnej dawnej Słowiańszczyzny, s. 39; R. Merski, Kuchnia dawnych Słowian, Wrocław 2022.

Hodowla zwierząt na Kujawach w średniowieczu

Hodowla zwierząt w okresie średniowiecznym była głównym sposobem pozyskiwania mięsa i produktów pochodzenia zwierzęcego, jak na przykład skór, wełny czy mleka. Prawie na wszystkich stanowiskach archeologicznych z terenów Kujaw ilościowo dominuje bydło, na drugim miejscu była hodowla świń, a dalej owiec i kóz. Na terenie grodów parcele mieszkalne były małe i miały zwykle ok. 100 m2, a ponieważ stawiano na nich domy, to nie było możliwości chowu zwierząt na większą skalę. Bydło wypasano poza grodem, jednak kronikarze opisujący hodowle świń na Kujawach, słusznie porównują ją do wypasu bydła. Stada świń chętnie wypuszczano do lasów dębowych, gdzie mogły posilać się żołędziami. Na niektórych stanowiskach archeologicznych udało się zlokalizować nieduże zagrody dla zwierząt.

Ogółem Kujawianie z wczesnego średniowiecza (VI­­-XI wiek) jedli głównie wołowinę i wieprzowinę, a tylko z rzadka baraninę. Poza tym niemal na pewno sięgali po drób, ale drobne kosteczki kurczaków i gęsi mają małe szanse przetrwać pod ziemią. Wśród zwęglonego drewna i popiołu archeolodzy natrafiali też na kości końskie. Była to część zwierząt hodowlanych, które padły albo zostały oddane na rzeź. Polowano na dzikie konie, wciąż występujące w dużej liczbie w puszczach Słowiańszczyzny. Robiono to chętnie na przykład na ziemiach wschodniej Polski.

Kujawianie nie potrzebowali dla zwierząt tyle przestrzeni co rolnicy z późniejszych stuleci. Może i hodowano gatunki, których nazwy dzisiaj wydają się w pełni zrozumiałe, ale wcale nie wyglądały one tak jak inwentarz, który spotyka się w gospodarstwach w XXI stuleciu. Zarówno bydło, świnie, jak i konie z wczesnego średniowiecza były bardziej nawykłe do mrozów i do życia w naturze niż dzisiejszy inwentarz.

Bydło było mało masywne i krótkonogie, miało ciemne umaszczenie, krzyżowało się chyba jeszcze niekiedy z dzikimi turami, od których pochodziło. Nawet samce osiągały w kłębie, a więc w najwyższym punkcie grzbietu, zwykle tylko nieco ponad 100 centymetrów wysokości. Dzisiejsze buhaje są nawet o niemal połowę wyższe.

Konie były skarlałe, przypominały raczej kuce. Wiele mierzyło w kłębie niespełna 130 centymetrów. Dla porównania obecnie osobniki ras hodowanych na Słowiańszczyźnie osiągają zwykle około 160 centymetrów. We wczesnym średniowieczu tak rosłych koni w ogóle nie było w Środkowej Europie.

W materiałach archeologicznych datowanych na VIII stulecie albo czasy wcześniejsze nie natrafiła na ani jeden ślad po dużych koniach. Zaczęto je hodować dopiero w drugiej połowie X wieku na Kujawach i w Wielkopolsce, nie na potrzeby rolników, ale dla zbrojnej drużyny książęcej.

Zdarzało się, że mali Słowianie ginęli w kontakcie ze świniami. Wiadomo, że był to poważny problem chociażby w średniowiecznej Anglii. Mógł być również problemem społeczności grodowej na Kujawach.

Poza wymienionymi zwierzętami w wioskach niewątpliwie żyły psy i koty.

Można się domyślać, że zarówno większość bydła, jak i wieprze ubijano zwykle przed nastaniem najcięższych mrozów. Do zadaszonych schronień trafiały tylko te zwierzęta, których potrzebowano do pracy na roli i do utrzymania hodowli w kolejnych latach. Obory oraz stajnie tym bardziej nie musiały być więc duże ani solidne.

Jeśli zaś rodzina posiadała tylko jedną jałówkę albo źrebaka, na zimę można było wprowadzić je do domu, spać z nimi w jednej izbie. Może i zmuszało to do znoszenia smrodu łajna, ale dawało dodatkowe ciepło. Wiadomo też z całą pewnością, że tak właśnie postępowali polscy – i nie tylko – chłopi z późniejszych stuleci.

Oprac. B. Grabowski, źródła: K. Janicki, Cywilizacja Słowian. Prawdziwa historia największego ludu Europy, Poznań 2023; R. Merski, Kuchnia dawnych Słowian, Wrocław 2022; M. Mączyńska, Wędrówki ludów, Warszawa – Kraków: PWN, 1996; Wczesne średniowiecze. [w:] J. Gąssowski: Kultura pradziejowa na ziemiach polskich. Warszawa: PWN, 1985.

Sól - średniowieczne złoto Kujaw

Sól była ważna dla mieszkańców Kujaw. Środek konserwujący żywność we wczesnym średniowieczu, te kryształki decydowały o przetrwaniu. W kulturze i gospodarce Kujawian odgrywała ogromną rolę. Stosowana była w kuchni jako przyprawa, to była jedna z ważniejszych jej funkcji, wpływała na smak ale istotniejsze było, że konserwowała żywność.

Sól zgodnie ze swoimi właściwościami wyciągała wilgoć z produktów spożywczych, mięs i ryb. Tym samym trwałość tak spreparowanych produktów wydłużała się do kilku tygodni, co wiązało się z możliwością transportu i handlu na dalsze odległości. Również jako prowiant na drogę, zasolone potrawy, były dobrym zabezpieczeniem przed niedostatkami żywności w czasie podróży. Magazynowano dzięki soli żywność, co było ważne dla osiadłej na stałe ludności.

Była formą płatności, na przykład w daninach celnych. Stanowiła czynnik kształtujący i wpływający na rozwój handlu, co łączyć należy z wymianą handlową. Już w IX w. produkowano sól np. z salin.

Dawne saliny znajdowały się w Bochni, Sidzinie, Kolanowie, Łapczycy, Przebieczanach, Łopiance, na Kujawach: w Zgłowiączce, Słońsku, w Kruszwicy, Łęczycy i małopolskim Busku, a na wschodzie saliny występowały od Przemyśla przez Halicz i Drohobycz oraz Kołomyję.

Produkcja odbywała się na różne sposoby. Górnictwo należało raczej do rzadkich przypadków, jak w Bochni (1251). O wcześniejszej chronologii znane są kopalnie soli m.in. w Siedmiogrodzie i Marmarosz w Rumunii czy na Węgrzech. Głównym sposobem pozyskiwania soli było odparowywanie jej z wody. Tworzono specjalne zatoczki, odpowiednio płytkie, by woda na słońcu mogła szybko wyparować, dzięki czemu pozostawał upragniony surowiec. Tam, gdzie odkrywano pokłady soli, kopano studnie solankowe i w sposób sztuczny odparowywano wydobywany materiał w specjalnych paleniskach. Wskutek tego procesu pozostawały grudy soli. W okresie przedfeudalnym produkcją soli zajmowano się przy okazji innych prac. Była to własność wspólna nieobciążona podatkami i innymi opłatami. Wraz z nastaniem feudalizmu władcy często brali we władanie zasoby solankowe, co wiązało się z opodatkowaniem wydobycia, a z czasem z ograniczeniami w wydobyciu i stworzeniu specjalnej klasy społecznej, odpowiedzialnej za produkcję soli.

Źródła solne odgrywały w osadnictwie średniowiecznym dużą rolę. Takim ośrodkiem był w 1065 r. Słońsk. Był to tzw. solny gród, jego podstawową funkcją i bogactwem były źródła solankowe, które eksploatowano już we wczesnym średniowieczu. W 1235 r. za Konrada Mazowieckiego pojawiły się zapisy mówiące o nadaniu Krzyżakom dwóch panwi w warzelni soli właśnie w Słońsku.

Oprac. B. Grabowski, źródła: Gerard Labuda, Zdzisław Stiebera, Słownik starożytności słowiańskich, tom V, s. 346-347; R. Merski, Kuchnia dawnych Słowian, Wrocław 2022, s. 53-55.

Cykowo - wieś w gminie Kruszwica

Cykowo – część wsi Giżewo w Polsce, położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie inowrocławskim, w gminie Kruszwica. W latach 1975–1998 Cykowo administracyjnie należało do województwa bydgoskiego, położone na południe od Kruszwicy, między Giżewem i Racicami, w pobliżu Polanowic, było własnością kapituły kruszwickiej; około 1560 miało półtora łana osiadłego; w XIX w. wieś liczyła 69 hekt. obszaru włościańskiego. Cykowo jest niewielką miejscowością, w której funkcjonuje zabudowa typowa dla wsi w regionie Kujaw. Można tu korzystać z lokalnej sieci dróg oraz połączeń z większymi ośrodkami gminy Kruszwica. Jest częścią powiatu inowrocławskiego, co zapewnia dostęp do usług administracyjnych w pobliskich miastach. Region jest również zróżnicowany pod względem krajobrazowym, z widokiem w kierunku okolicznych pól i dróg lokalnych.

Cykowo powiązane było z kruszwicką świątynią - kolegiaty św. Wita, jako prebenda, inaczej mówiąc uposażenie tamtejszych kanoników. W roku 1265 piszę się drewniana kaplica św. Wincentego, a wieś stanowiła uposażenie magistra Henryka. W XV wieku dziłało kilku kanoników ze wsi Cykowo: Mikołaj, później Warszk z Kożuszkowa, Piotr Sięgniewic z Bowentowa. Część wsi należała do rodu Sobiesierskich. W roku 1527 funkcjonowała tu niewielka kaplica pw. św. Katarzyny, poprzedni patron występuje jako drugie wezwanie. Świątynia przetrwała do XIX wieku.

W Cykowie działał wiatrak, który był własnością Leona Laseckiego. Pochodzący z poł. XIX w. koźlak był jednym z ostatnich na terenie Kujaw nadgoplańskich. W latach 90-tych XX wieku istniał jeszcze we wsi. Drewniane zabytki Cykowa nie dotrwały do dzisiejszych czasów. Wieś może się pochwalić figurą Matki Boskiej z roku 1935, fundatorami której byli L. H. Laseccy. Błękitno-biała figurka MB stoi na betonowym, okafelkowanym piedestale, na wysokim słupie owalnym typu rzymskiego w kolorze żółci, całość otacza ozdobne-żeliwne ogrodzenie ustawione w kwadracie.

Figura wzniesiona (refundowana) w 2012 r. przez pp. Jerzego i Alicję Laseckich. Na szczycie monumentu, ocalona z zawieruchy wojennej, postać Matki Bożej Różańcowej, pochodząca z kwietnia 1935 r. Wówczas w tym miejscu stanęła pierwsza figura św., ufundowana przez L. i H. Laseckich (zniszczona podczas wojny).

Oprac. B. Grabowski, źródła: Monografia autorstwa E. Calliera; Borucki n. p. m. 162, wykazuje Cikowo, własność Cikowskich między r. 1489 i 1582; J. Karczewska, Własność szlachecka, s. 147; Z. Czapla, Sobieskiernie, w: Piast, 1934, nr 11, s. 9; Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200); Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 296 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22]; Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 18336. Fot. B. Grabowski, stan z 9.02.2026.

Znaleziska archeologiczne związane z kaplicą św. Wita w Kruszwicy

Świątynia św. Wita w Kruszwicy

Najstarszą świątynia w kruszwickim grodzie, znaną z przekazów był kościół św. Wita. Nie zachował się on jednak do czasów późnego średniowiecza. Znane jest nam oraculum pod wezwaniem św. Wita z drugiej połowy XIII wieku, wspomniane przez Boguchwała w jego kronice. Przypuszczalnie szczątki kaplicy odkryte zostały przez badaczy w 1974 roku. Kaplica leżała na skraju dawnego grodu możliwe, że spełniała funkcje kultowe związane z istnieniem w pobliżu drewnianego zamku, wzniesionego na wzgórzu na miejscu grodu. Prawdopodobnie lokalizacja miała związek z tutejszą przeprawą przez jezioro Gopło.

Kościół pw. św. Wita znajdował się na Półwyspie Rzepowskim, w okolicy zamku kruszwickiego. W czasach budowy warowni kazimierzowskiej, w miejscu świątyni przebiegała fosa zamkowa. Kościół pw. św. Wita w Kruszwicy wzmiankowany był już na początku XIII w. O istnieniu kościoła pod wezwaniem świętego Wita dowiadujemy się z Kroniki Mistrza Wincentego Kadłubka, a także z Kroniki Wielkopolskiej. Istnienie oraculum św. Wita potwierdzają także badania archeologiczne przeprowadzone na tym terenie w 1974 r. Kościół pełnił funkcję parafialne w Kruszwicy. Niektórzy badacze, jak Wojciech Dzieduszycki, uważają, że początkowo stał tu drewniany kościół pod tym wezwaniem, który z czasem zastąpiła budowla kamienna. Druga katedra kruszwicka obok kościoła św. Piotra, wzniesiona była prawdopodobnie w stylu romańskim, zbudowana z ciosu granitowego. Oba kościoły: św. Wita i Piotra zostały zdegradowane do rangi katedry w XII w., kiedy to Kruszwica stała się częścią biskupstwa włocławskiego. W czasie prac archeologicznych na terenie grodu kruszwickiego natrafiono na wiele ciekawych fragmentów architektury i wystroju wnętrz najprawdopodobniej z kościoła św. Wita. Były to potłuczone gliniane płytki posadzkowe, pokryte na powierzchni polewa, blachy ołowiane z pokrycia dachowego, budowlane kawałki kamienia sztucznego. Świątynia stała do około XV w., wówczas była już budowlą gotycką, zbudowaną z cegieł.

Znaleziska archeologiczne związane z kaplicą św. Wita w Kruszwicy

Po kaplicy św. Wita zachowały się jedynie skrawki przeszłości w postaci np. ceramiki. Z trzech stanowisk archeologicznych wydobyto 154 pozycje zapisane w katalogu. Wszystkie znajdowały się w różnych warstwach osadniczych. Około 31,4 % materiału badacze identyfikują na czasy budowy obiektu w pierwszej połowie XIII w. Było to 48 sztuk porcelany. Natomiast z okresu funkcjonowania kaplicy wydobyto aż 62 sztuki porcelany, 12 sztuk zalegało w warstwie datowanej przez archeologów na czas między spaleniem grodu w 1271 r. a budową zamku kazimierzowskiego. W młodszych warstwach odnaleziono 32 sztuki płytek ceramicznych.

Większość okazów to elementy posadzki. Pochodziły one z dwóch rodzajów posadzek: - posadzki mozaikowej, złożonej ze szkliwowych płytek ceramicznych o różnych kształtach i posadzki złożonej z przeważnie kwadratowych płytek o reliefowym ornamencie.

Ważnym dla ówczesnych Kruszwiczan był również kościół św. Klemensa, położony w północno-wschodniej pierzei Rynku. Według archeologów spełniał funkcje kościoła parafialnego, otaczał go cmentarz. Kościół położony był na ważnym szlaku, przy przeprawie mostowej, w pobliżu znajdowały się budynki wytwórcze i handlowe.

Przypuszczalnie istniał również kościół Najświętszej Marii Panny. Możliwe, że był kościołem parafialnym. Ulokowany był w południowej części Starego Rynku. W jego pobliżu badacze odkryli ślady cmentarzyska z XII-XIII wieku. Według nowszych badań była to jedynie kaplica cmentarna, a nie kościół parafialny. Całą sprawę mogą wyjaśnić nowsze wykopaliska.

Na zamku wybudowanym przez Kazimierza Wielkiego, jak wynika ze źródeł z 1527 roku również istniała kaplica. Poświadczają to również badania archeologiczne, podczas których odkryto między innymi fragment witraża z napisem „Ave Maria”. Prawdopodobnie kaplica powstała po zniszczeniu oraculum św. Wita.

Na terenie Wyspy Grodowej, naprzeciw zamku powstał inny kościół (1460-1470) św. Stanisława. Badania potwierdzają, że w tym miejscu znajdowało się cmentarzysko, które w 1934 roku, w czasie budowy wodociągów miejskich zostało częściowo zniszczone razem z pozostałościami fundamentów świątyni. Kościół nie istniał już w 1580 roku.

Ważną rolę spełniał kościół św. Piotra. Historycy sądzą, że w XII wieku była to siedziba biskupia. Do kruszwickiego kościoła należały znaczne włości na wschodnim brzegu Gopła. Przy kościele działał również szkoła.

Innym kościołem leżącym nad Gopłem, na wschodnim brzegu, była świątynia św. Gotarda. Spełniał ważną funkcję usługowo-tranzytową ośrodka miejskiego w Kruszwicy. Kościół otoczony był cmentarzem.

Kult św. Wita

Urodzony w IV wieku, Święty Wit, pochodził z Sycylii, która w owym czasie była jedną z prowincji Rzymskiego Imperium. Wychował się w głęboko religijnej rodzinie, która zaszczepiła w nim miłość do Boga i nauki. W młodym wieku zdecydował się oddać życie w służbie Chrystusowi, co nie było łatwym wyborem w czasach, gdy chrześcijanie byli ciężko prześladowani.

Święty Wit zasłynął nie tylko swoją niezłomną wiarą, ale również współczuciem dla ludzi cierpiących. Mówi się, że posiadał dar uzdrawiania, dzięki któremu pomagał wielu chorym i cierpiącym. Jego reputacja jako uzdrowiciela przyciągnęła uwagę cesarza Dioklecjana, który próbował go zmusić do porzucenia wiary. Młodzieniec jednak stanowczo odmówił, za co został skazany na męczeńską śmierć. To wydarzenie tylko umocniło jego pozycję jako świętego i męczennika.

Patronat Świętego Wita obejmuje wiele sfer życia i grup zawodowych. Szczególnie pod jego opiekę patronacką podlega młodzież oraz aktorzy, co odzwierciedla jego młodzieńczą pasję do przekazywania wiary i odwagi w obronie przekonań. Siła ducha i czystość serca, które reprezentował Święty Wit, stanowią inspirację dla młodych ludzi w ich dążeniu do prawości i szlachetności.

Święty Wit jest również czczony jako patron osób cierpiących na choroby nerwowe i epilepsję. Jego zdolności uzdrawiające, które legendy przypisują mu już za życia, sprawiają, że wierni zwracają się do niego o ulgę w bólu i wsparcie w trudnych dolegliwościach. Jego wstawiennictwo jest szczególnie cenione wśród tych, którzy zmagają się z niezdiagnozowanymi schorzeniami neurologicznymi.

W społecznościach rolniczych Święty Wit jest uznawany za patrona pogody i plonów. Modlitwy kierowane do niego mają na celu zapewnienie korzystnych warunków atmosferycznych i ochronę upraw przed klęskami żywiołowymi. Jego rolę w tej dziedzinie podkreśla przekonanie o mocy wiary w przemianę nawet najbardziej niepomyślnych okoliczności.

Kult świętego Wita rozwinął się najsilniej w Europie Środkowej, szczególnie w następujących miejscach:

Praga (Czechy) – monumentalna katedra świętego Wita na Hradczanach jest najważniejszym kościołem Czech i jednym z najwspanialszych przykładów gotyckiej architektury w Europie. Budowana od XIV wieku świątynia przechowuje relikwie świętego i jest centrum jego kultu.

Corvey (Niemcy) – dawne opactwo benedyktyńskie, gdzie w IX wieku sprowadzono znaczną część relikwii świętego, co przyczyniło się do rozprzestrzenienia jego kultu w krajach niemieckich.

Rzym (Włochy) – bazylika świętego Wita na Eskwilinie, gdzie pierwotnie złożono jego ciało.

Mazara del Vallo (Sycylia) – domniemane miejsce urodzenia świętego, gdzie do dziś jest czczony jako jeden z patronów miasta.

W Polsce kult świętego Wita nie był tak powszechny, choć kilkanaście kościołów nosi jego wezwanie, głównie na Śląsku i Pomorzu. Jednym z najstarszych jest kościół św. Wita w Mszanie (woj. śląskie), pochodzący z XV wieku. Również w Częstochowie znajduje się kościół pod wezwaniem świętych Zygmunta i Wita.

Źródła: K. Górski, Dzieje Kruszwicy do końca VIII w., zarys monograficzny, pod red. J. Grześkowiaka, Toruń 1965, s. 195., W. Dzieduszycki, Kruszwica, Słownik Starożytności Słowiańskiej, t. 8, pod red. A. Gąsiorowski, G. Labuda i A. Wędzkiego, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 377. Z Dziejów Pogranicza kujawsko-pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, D. Kurzawa, Patrocina średniowiecznych kościołów w Kruszwicy, s. 28-31. Obraz "Św. J. Kaczmarek, Ceramiczne elementy architektoniczne zamku i próba ich rekonstrukcji, [w:] Zamek kazimierzowski w Kruszwicy. Najnowsze badania, red. J. Sawicka, W. Dzieduszycki, Poznań-Kruszwica 2024; B. Dzieduszycka, W. Dzieduszycki, Przemiany urbanistyczne centrum małych miast w świetle badań nad średniowieczną Kruszwicą, Poznań 1999; Kruszwica, Zarys Monograficzny, pod. red. Jana Grześkowiaka, Toruń 1965.

Książę Zbigniew - w cieniach historii Polski

Konflikt pomiędzy Bolesławem Krzywoustym a Zbigniewem stanowi jeden z najbardziej jaskrawych przykładów brutalnej polityki dynastycznej Piastów. Mimo to rzadko mówi się o tej bratobójczej rywalizacji o tron, choć poza głównymi zainteresowanymi zaangażowani byli możni i rycerstwo całej Polski.

Zbigniew stał się tragiczną postacią, pozostającą w cieniu swego młodszego brata Bolesława Krzywoustego – pisała Katarzyna Bock-Matuszyk w książce „Słowa, które zmieniły Polskę. Większość informacji o pierworodnym synu Władysława Hermana, pochodzi z „Kroniki Galla Anonima”. Dziejopisarz był wierny piórem Bolesławowi. Jak zaznacza Norbert Delestowicz w pierwszej kompleksowej biografii zapomnianego władcy „Zbigniew. Książę Polski”, „pisał swoje dzieło na polecenie Bolesława Krzywoustego, [dlatego] należy traktować je nader krytycznie”.

Zbigniew przyszedł na świat najprawdopodobniej około 1070 roku. Żaden kronikarz nie uznał za stosowne, by zanotować imię jego matki. Możemy jedynie domyślać się, że nie mogła zostać prawowitą żoną księcia Władysława, z powodu zbyt niskiego urodzenia lub z przyczyn politycznych, czy religijnych, czy sytuacji prawnej.

Gall Anonim napisał, że Zbigniew pochodził z nieprawego łoża. Był jednak wychowany na dziedzica tronu i pasowany na rycerza. Cieszył się niełaską ojca.

Walczący o swoją pozycję książę musiał sobie zdawać sprawę z fałszywych zamiarów „sojuszników”, jednak z drugiej strony wiedział, że to dla niego jedyna szansa na odzyskanie prawa do odziedziczenia piastowskiego tronu. Dlatego dał się wciągnąć w sam środek zawiłej intrygi, w której – jak się później okazało – przypisano mu rolę głównego winowajcy.

Powrót Zbigniewa do Polski był początkiem trwających długie lata przepychanek o władzę. Władysław Herman uznał przyjazd starszego syna do Wrocławia za jawny bunt. Przez chwilę wydawało się, że sprawa rozejdzie się po kościach, bo władca został zmuszony do uznania pierworodnego za swego następcę, jednak nie trzeba było długo czekać, by konflikt na nowo się zaognił. Swój udział miał w tym wojewoda Sieciech, który zbuntował panów śląskich przeciwko starszemu synowi Hermana. Ten schronił się w Kruszwicy, gdzie stawił opór wysłanym przez ojca zbrojnym.

Gall Anonim pisał: „Była to bowiem wojna gorzej niż domowa, gdzie syn przeciw ojcu, a brat przeciw bratu wzniósł zbrodniczy oręż”. Dalej szczegółowo przedstawił wydarzenia, podczas starcia: „Tyle bowiem rozlano krwi ludzkiej i taka masa trupów wpadła do sąsiadującego z grodem jeziora, że od tego czasu żaden dobry chrześcijanin nie chciał jeść ryby z owej wody”. Zbigniew pokonany pod Kruszwicą, został uwięziony. O jego losie rozstrzygnąć miał sąd.

Oskarżony o wywołanie haniebnej, bratobójczej wojny Zbigniew musiał udowodnić swą niewinność. Jego kwiecista, okraszona cytatami z Wergiliusza i Owidiusza przemowa, w której przekonuje, że nie tylko nie popełnił zbrodni, o jaką go oskarżono, a nawet działał dla dobra państwa i rodu, otwiera zbiór „Słów, które zmieniły Polskę”. Trzeba zaznaczyć, że są one fikcyjne, odtworzone sto lat po fakcie przez Wincentego Kadłubka. Kronikarz twierdził, że Zbigniew bronił się przed zarzutami, odwołując się do prawa naturalnego.

Bolesław i Zbigniew zaczęli walczyć o polskie ziemie jeszcze zanim w 1102 roku zmarł Władysław Herman. Ten ostatni pod koniec XI stulecia zgodził się zresztą na oddanie synom części swojej domeny. Walki i najazdy, do jakich dochodziło w tym czasie w państwie Piastów, tylko z rzadka były przerwane okresami względnego spokoju, na przykład gdy bracia godzili się, by zmierzyć się z jakimś wspólnym wrogiem. Walczyli również razem przeciw ojcu. Nie wpłynęło to jednak na ich ogólną relację.

Zbigniew – faktu, że urodził się przed Bolesławem i miał pierwszeństwo w kolejce do tronu – nie mógł wymazać. Ostatecznie zapłacił za to wysoką cenę. Niemal natychmiast po śmierci ojca młodszy z braci zaczął robić wszystko, by pozbyć się z kraju niewygodnego rywala. I to mimo faktu, że to Zbigniew był księciem zwierzchnim, i zdaniem wielu historyków przez pewien czas istotnie sprawował władzę z pozycji takiej samej, jak wszyscy jego piastowscy poprzednicy.

Krzywousty przyciągnął na swoją stronę większość znaczących w państwie możnych. Skłonił brata do uznania dominacji i zmusił w 1108 roku do ucieczki. Wezwał Zbigniewa w 1112 roku, i wówczas pozbawił go wzroku. Starszy z braci zmarł w hańbie w 1113 roku. W świadomości kolejnych pokoleń utrwalił się jako wzniecający bunty brat prawowitego władcy.

Czy jednak słusznie zasłużył na taki los. Czy okaleczenie i wymazanie go z kronik i pocztu nie było celowym zamiarem możnych, próbą usprawiedliwienia swoich dążeń politycznych, chęcią utrzymania wpływów? Może jednak to Zbigniew był ofiarą całego chytrego planu przejęcia władzy po śmierci Hermana. Starszy syn walczący do ostatnich sił o swoje prawa, książę, którego poparła elita rycerstwa kujawskiego, za którego sprawę oddało życie tak wielu rycerzy z Kruszwicy (bitwa nad Gopłem 1096). Należy się nad tym dobrze zastanowić.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: Gall Anonim, Kronika polska, Ossolineum 2003; Jacek Banaszkiewicz, Marek Kazimierz Barański, Poczet królów i książąt polskich Jana Matejki, Świat Książki 1997; Norbert Delestowicz, Zbigniew. Książę Polski, Wyd. Poznańskie 2017; Monarchia Piastów. 1038-1399, red. Marek Derwich, Wydawnictwo Dolnośląskie 2003; Słowa, które zmieniły Polskę, red. Joanna Wojdon, Wydawnictwo Dolnośląskie 2018.

Nowa książka już dostępna w księgarniach internetowych - Malarstwo artystyczne Wielkopolski. Słownik biograficzny

B. Grabowski, Malarstwo artystyczne Wielkopolski. Słownik biograficzny

Książka pt. „Malarstwo artystyczne Wielkopolski. Słownik biograficzny” przeznaczona jest dla szerokiego grona czytelników. Jej celem jest dostarczenie informacji o ludziach działających w Wielkopolsce — tych, którzy zapisali się swą działalnością artystyczną. Moim zamiarem było, aby Słownik łączył cechy opracowania ze stroną naukową i z powszechnie przyjętymi zasadami obowiązującymi przy pracy nad tego rodzaju publikacjami. Opracowanie zawiera przedstawicieli różnych grup artystycznych, z naciskiem na malarstwo i rysunek. Książka przedstawia sylwetki ludzi działających w Wielkopolsce w jej pojęciu historycznym, od czasów średniowiecza aż do połowy XX wieku, z małymi wyjątkami, kilka postaci przekroczyło te bramy czasowe.

Słownik bibliograficzny zawiera kilkadziesiąt życiorysów, osób nieżyjących — zmarłych przed datą oddania do druku publikacji.

Zestawienie najbardziej znanych nazwisk może być dyskusyjne, ale nie zostanie pominięta żadna z osób, która w sposób oczywisty, jednoznaczny ze względu na zasięg swej działalności artystycznej, zasługuje na zamieszczenie w Słowniku. Oczywiście jest to pierwsze wydanie, zakładam więc, że w następnym zeszycie pojawią się inne nazwiska. Badania nad tematem malarstwa wielkopolskiego nadal trwają.

Publikacja stosuje system „holenderski”, biogramy ułożone są od A do Ż.

Szczegółowość i kompletność poszczególnych życiorysów uwarunkowane jest każdorazowo stanem dostępnych autorowi źródeł. Opracowano je w miarę możliwości z źródeł wykorzystanych już wcześniej przez historyków, z drobnymi zmianami i poprawkami.

Biogramy wzorowane były na Polskim słowniku biograficznym, który wychodził w 1935 roku. Część biogramów zawiera życiorys i omówienie działalności poszczególnych osób, zawierają także spis wykorzystanych źródeł i literatury.

W pierwszych rozdziałach omawiam wpływ sztuki wielkopolskiej na stworzenie XX wiecznego nurtu malarstwa balistycznego — w okresie powstań: styczniowego i wielkopolskiego. Następna część opracowania to klasyczny słownik biograficzny, przedstawiający życiorysy artystów wielkopolskich.

Link do książek