Rozwój Gniezna do ustanowienia prawa lokacyjnego (prawa miejskie i budowa zamku)

Ważnym władca, który dokonał szeregu zmian związanych z obliczem miasta był niewątpliwie Władysław Odonic. Książę zmienił charakter grodu, po spaleniu warowni w 1192 r. Dawne drewniano-ziemne wały nie odpowiadały już aktualnym potrzebom i wzorem. Nowy gród (fortyfikacje i zamek) był murowany, choć nie porzucano od razu dawnych rozwiązań.

Odoniec kanonikom katedralnym oddał wieś Górki w zamian za teren po budowę nowego grodu. Budowla musiała powstać więc na terenie kościelnym. Badacz G. Mikołajczyk przypuszczał, że zamek piastowski z X/XI w. ten, który spłonął w roku 1192, znajdował się na północ od obecnej katedry, między południową ścianą kościoła św. Jerzego a podwórzem w obrębie tzw. kolegiat. Pozostałe po nim resztki przebudowano przed rokiem 1220 na kościół św. Jerzego. Nowy zamek, zbudowany przez Odonica w latach 1234-1237, w świetle przekonywujących rozważań historyk Mikołajczyk, był usytuowany we wschodniej części terenów należących obecnie do kapituły. Badaczka pisała, iż śladów po zamku Odonica należy szukać na wzgórzu między posesją przy ul. Łaskiego 1, narożnikiem ul. Łaskiego i Tumskiej a ogrodami należącymi do posesji usytuowanych wzdłuż ul Krasickiego (kiedyś Wawrzyńca).

Katedra gnieźnieńska przetrwała trudny okres walk. W 1177 r. odbył się w niej zjazd polityczny, Mieszko Stary nakazał przykryć jej wieże ołowiem oraz zamówił wspomniane wyżej sławne drzwi brązowe. W roku 1220 wieże zawaliły się, jednak musiano je wówczas jakoś naprawić, następna bowiem wiadomość o nowym pokryciu wieży i dachu pochodzi dopiero z r. 1287.

Obok ośrodka zamkowo-kościelnego, znajdującego się na Wzgórzu Lecha, prężnie rozwijał się targ i osada na Wzgórzu Panieńskim, gdzie przeniósł się główny punkt miasta. Tu odbywały się targi, tu usytuowane były karczmy, różne jatki i inne miejsca stałej sprzedaży. Na rynku sprzedawano różne towary, z zachowanych źródeł wiemy, że były to np. śledzie, wino i sukna (rynek północny).

Książę czerpał duże korzyści z handlu. Uczestnicy targów uiszczali opłaty, nadzorowane przez mincerza. Urzędnik pilnował także mennicy i zarządzał handlem solą. Wydal też przepisy regulujące życie gospodarcze.

W tym okresie budowano domy na Wzgórzu Panieńskim, rozwijało się osadnictwo w innych punktach, co łączyło się we wspólny organizm miejski. Za Mieszka Starego i wcześniej, przybyli do Gniezna Żydzi. Zajmowali się obsługą mennicy oraz handlem. Zorganizowali się w mieście w osobną gminę.

W Gnieźnie znajdowały się dwa klasztory: bożogrobców z Miechowa oraz klarysek. Bożogrobcy opiekowali się szpitalem w mieście (najstarszym w mieście XIII w.), położonym na północ od Wzgórza Panieńskiego.

Nadanie Gnieznu praw miejskich odbyło się około połowy XIII w. Miasta, które otrzymały prawa miejskie na tzw. prawie niemieckim to: Złotoryja (1211), Lwówek (1217), Środa śląska (1223) i Wrocław (1242).

W Wielkopolsce w XIII w. prawa miejskie otrzymało około 40 miast, głównie z inicjatywy książąt. Jako pierwsze otrzymało prawa Gniezno z inicjatywy księcia Władysława Odonica. Dokument spłonął w 1512 r. w czasie pożaru miasta. Historyk H. Chłopocka twierdziła, że wystawiony został w 1238 r., lub na początku 1239 r. (może 25 kwietnia tego roku), kilkanaście lat przed lokacją Poznania.

Najważniejszym punktem postanowienia aktu lokacyjnego było wyłączenie gminy miejskiej spod zasięgu prawa państwowego. Odtąd obywatele miasta rządzili się swymi własnymi prawami, określonymi ogólnie w akcie lokacyjnym, a bardziej szczegółowo – w odrębnych przepisach i wykształconych w praktyce zasadami prawnymi (zgodnie z prawami zachodu Europy).

Władze na terenie Gniezna reprezentował wójt, skupiający władzę sądową. Odpowiadał on przed królem. Do pomocy wójt miał ławę. Pierwszym wójtem w Gnieźnie był Andrzej, który pochodził ze śląska lub z Łużyc. Miastem zarządzała rada miejska, z burmistrzem na czele. Organ funkcjonował już w XIII w.

Miasto otoczone było fosą i murem. Najprawdopodobniej mury gnieźnieńskie powstawały stopniowo w ciągu XIII-XV w. Do miasta prowadziły trzy bramy: Poznańska, Toruńska i Pyzdrska.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: J. Topolski, Gniezno, Zarys dziejów, Poznań 1979; Fot. domena publiczna.

Życie kulturalne w Bydgoszczy pierwsza połowa XIX w.

Polityka germanizacyjna zaborcy pruskiego doprowadziła do upadku życia kulturalnego w Bydgoszczy i innych miejscowościach na Kujawach. Starokujawskie tradycje odeszły w cień zapomnienia, a na ich miejsce zaczęto wprowadzać elementy kultury germańskiej, która była właściwie motorem w dziele wynaradawianiu społeczeństwa polskiego. Na tych terenach kulturą zajmowali się urzędnicy niemieccy – inteligencja, a także bogaci kupcy i rzemieślnicy. Najlepsze warunki w Bydgoszczy dla kultury znajdowała muzyka i teatr.

Życie towarzyskie urzędników i burżuazji miejskiej skupiało się głównie w ekskluzywnych stowarzyszeniach o charakterze klubowym, do których należały m.in. Towarzystwo Wypoczynkowe już w 1784 r.

Do ekskluzywnych stowarzyszeń należy zaliczyć Towarzystwo Upiększania Miasta (1832 r.) zajmujące się zadrzewieniem i brukowaniem ulic oraz urządzaniem parków, skwerów i promenad. Prezesem Towarzystwa był każdorazowy prezydent regencji, a członkami prawie wszyscy wysocy urzędnicy administracyjni i samorządowi, opłacający składki członkowskie.

Stowarzyszeniem o celach towarzyskich było także Bractwo Strzeleckie, urządzające coroczne zawody strzeleckie o tytuł króla kurkowego.

Życie kulturalne nakręcały także salony zamożnych rodzin bydgoskich. Szczególną renomę zyskał sobie na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych XIX w. „salon” aktorskiej rodziny Roquettów, rodziców poety i dramaturga niemieckiego Ottona Roquette’a. Bywali u nich najwybitniejsi przedstawiciele bydgoskiego życia kulturalnego, głównie urzędnicy i nauczyciele gimnazjalni, z których kilku jak. Gustav graben-Hoffeman, Heinrich Theodor Rottscher, Albert Schulz ps. San Marte, Bogumil Goltz i Theodor Gottlieb Hippel., Weszło do historii niemieckiej literatury i sztuki.

Teatr bydgoski cieszył się ogromnym zainteresowaniem w tym okresie. Przedstawienia odbywały się w gmachu teatralnym, zbudowanym na miejscu skasowanego w 1824 r. klasztoru karmelitów. Budynek ten spłonął jednak całkowicie już w 1835 r., nowy teatr miejski wzniesiono w tym samym miejscu w 1836 r. Repertuar teatru uzależniony był od wędrownych trup aktorskich z Gdańska, Poznania, a nawet z Królewca, miał jednak na ogół wysoki poziom i cieszył się dużym uznaniem widzów. Istniał także miejscowy amatorski zespół teatralny, złożony głównie z urzędników i nauczycieli, wystawiający z powodzeniem ambitne sztuki teatralne i operowe. Oprócz teatru miejskiego egzystowała również niewielka scena prywatna, na której występował amatorski zespół Towarzystwa Wypoczynkowego.

Bydgoszczanie nie zaniedbywali życia muzycznego. Za sprawą Leopolda Loeve, skarbnika kasy miejskiej, powstało Towarzystwo Śpiewcze i Towarzystwo Operowe. Obydwa Towarzystwa muzyczne dawały liczne koncerty w budynku teatru miejskiego i kościele ewangelickim, nieraz stojące na wysokim poziomie. W 1823 r. stuosobowy bydgoski chór mieszany wykonywał np. wielkie oratorium Józefa Haydna „Stowarzyszenie świata”. Na koncertach dobroczynnych wykonywano m.in. symfonie Haydna, Mozarta i Bethovena.

W pierwszej połowie XIX w. pojawiły się w Bydgoszczy pierwsze księgarnie, których właścicielem byli zazwyczaj drukarze, sprzedający nie tylko produkty własnych oficyn drukarskich, ale również książki sprowadzone z Poznania, Berlina i innych ośrodków wydawniczych. Na półkach księgarskich trafiały się również książki polskie. Oprócz drukarni, wśród których największą była drukarnia Gruenauera, mieszcząca się w budynku Wydawnictw Szkolnych i Pedagogicznych przy ul. Jagiellońskiej, istniał w latach dwudziestych XIX w. zakład litograficzny, którego właściciel wyemigrował w 1827 r. do Królestwa Polskiego. Inny zakład litograficzny otworzył w mieście w 1839 r. Carl Wilhelm Bellach.

W bydgoskim życiu kulturalnym brało udział społeczeństwo polskie. Działo się to w pierwszych latach panowania pruskiego, kiedy antypolska polityka władz nie przybierała jeszcze zbyt wielkich rozmiarów. Polacy uczestniczyli niemal we wszystkich poczynaniach kulturalnych, w tym również w tych, które inspirowane były przez Niemców. W mieście występowały polskie trupy teatralne, jak. np. zespół Jana Brzezińskiego, wystawiający w latach 1817-1818 przedstawienia w języku polskim. W kościele ewangelickim i katolickiej farze koncertował publicznie organista Minarski, a polskie nazwiska spotykało się dość licznie w Towarzystwie Śpiewczym i Towarzystwie Operowym.

Wszystko zakończyło się dla Polaków po nasileniu germanizacji i gdy wzrósł nastrój nacjonalistyczny wśród Niemców w latach czterdziestych XIX w. Społeczność polska nie miała możliwości kontynuowania działalności. Powstawał jednak własny nurt kulturalny, bez większych nakładów finansowych i tym samym z mniejszym efektem, ale ważny dla podkreślenia odrębności kulturalnej. Ośrodkiem polskiej działalności kulturalnej stało się Kasyno Polskie, działały także założone w 1845 r. Czytelnia Katolicka, Czytelnia dla dzieci oraz Bractwo Trzeźwości i Wstrzemięźliwości; wszystkie te instytucje musiały jednak zakończyć działalność w 1846 r. po wykryciu przez władze pruskie konspiracji. Inną polską inicjatywą kulturalną była próba założenia czasopisma polskiego, o nieznanym obecnie tytule, podjęta w 1840 r. przez zecera Olawskiego. Pismo wychodziło tylko dwa lata.

Należy także związać upowszechnianie kultury polskiej w okresie zaborów w Bydgoszczy, z nazwiskiem znakomitego malarza Maksymiliana Antoniego Piotrowskiego; twórcy licznych obrazów o treści patriotycznej. Artysta urodził się 8 czerwca 1813 r. w rodzinie bydgoskiego piekarza. Chociaż już w 1833 r. na stałe opuścił Bydgoszcz, utrzymywał jednak żywe kontakty z miastem rodzinnym, malował obrazy o tematyce bydgoskiej, np. „Chłopcy przy zabawie pod murami zamku bydgoskiego”, tworzył obrazy dla kościołów bydgoskich. Zmarł w Królewcu 29 listopada 1875 r., a pochowany został na cmentarzu starofarnym w Bydgoszczy.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: R. Kabaciński, W. Kotowski, J. Wojciak, Bydgoszcz zarys dziejów, pod. Red. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1980; Obraz Maksymiliana A. Piotrowskiego "Chłopcy przy zabawie pod murami zamku bydgoskiego" ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Bydgoszczy, płótno, olej, 1836 r. (obraz skradziony przez Niemców w czasie II wojny światowej, ostatni raz widziany w Kawęcinie w 1943 r. - straty wojenne).

Szkolnictwo w Bydgoszczy w latach 1815-1850

Bydgoszcz w połowie XIX w. wyrastała na ważny ośrodek administracyjno-gospodarczy północnych ziem Wielkiego Księstwa Poznańskiego. W takich warunkach potrzebna była oświata w mieście. Szkolnictwo pruskie w tym okresie oparte było na założeniach neohumanistycznych, ideałem było kształcenie młodzieży według wzorów przekazywanych przez starożytnych Greków. Pojawiło się sporo przedmiotów humanistycznych i języków klasycznych, ale mniej nauczano o przyrodzie, matematyki i zajęć praktycznych. W specyficznej sytuacji zaboru pruskiego szkoła stała się narzędziem germanizacji.

W Bydgoszczy działała szkoła wydziałowa o kierunku realnym, mieszcząca się w dawnym kolegium jezuickim. Kształciło się w niej 130 uczniów w wieku od 7 do 17 lat, przy czym w klasie elementarnej, dającej tylko ogólne podstawy wiedzy, przebywało aż 82 uczniów. Właściwe klasy szkoły wydziałowej były niewielkie (I klasa – 24. II – 16. III – 8 uczniów). Uczelnia miała całkowicie polski charakter, mimo iż w pierwszych latach rządów przeważali zdecydowanie uczniowie narodowości niemieckiej. Językiem wykładowym był język polski, a niewielkie grono pedagogiczne tworzyli: rektor Antoni Wilczewski, profesor Schulz – Szkot z pochodzenia, nauczyciel Bernhard – emigrant francuski i nauczający w klasie elementarnej nauczyciel Królikowski, autor elementarza do nauki języka polskiego. Żaden z nauczycieli nie władał dobrze językiem niemieckim, dlatego też poziom nauczania tego przedmiotu był wyjątkowo niski.

Szkoła wydziałowa istniała tylko pierwsze dwa lata rządów pruskich. W dniu 1 lipca 1817 r. przekształciła się w sześcioletnie gimnazjum humanistyczne, którego absolwenci posiadali prawo studiowania na uczelniach uniwersyteckich. Nauczano głównie łaciny i greki, a także języka niemieckiego. Przeciętna liczba uczniów wahała się między 200-300, dopiero w latach czterdziestych XIX w. przekroczyła znacznie górną granicę. Niemieccy uczniowie gimnazjum byli przeważnie synami urzędników pruskich i bogatych mieszczan bydgoskich, natomiast szczupłą grupę uczniów narodowości polskiej (ok. 40) tworzyli potomkowie rodzin szlacheckich z miasta lub najbliższej okolicy. Chłopcom z niezamożnych rodzin uniemożliwiło kształcenie się w gimnazjum wysokie czesne.

Z chwilą przekształcenia się szkoły wydziałowej w gimnazjum, uczelnia straciła swój polski charakter. Dyrektorem szkoły został Niemiec Ludwig Nicolaus Muller, a wśród ośmioosobowego grona pedagogicznego znalazło się tylko trzech Polaków. Język polski przestał być językiem wykładowym, stał się natomiast obowiązkowym przedmiotem nauczania, nawet dla uczniów narodowości niemieckiej. Znajomość języków dawała możliwość pracy na stanowiskach urzędowych w Wielkim Księstwie Poznańskim. Stopniowo nauka języka polskiego ulegała coraz większym ograniczeniom, wreszcie w 1829 r. zaniechano całkowicie, motywując ten krok niewielką liczbą uczniów w mieście oraz silnym zgermanizowaniem Bydgoszczy i okolic. Jakiś czas nauczano polskiego w klasie wstępnej, jednak w 1843 r. następca Mullera na stanowisku dyrektora Johann Henrich Deinhardt zakazał i tych. Zwolnił też wszystkich polskich nauczycieli.

Od 1820 r. w Bydgoszczy funkcjonowało niewielkie dwuklasowe seminarium nauczycielskie, kształcące nauczycieli dla miejskich i wiejskich szkół elementarnych. Początkowo przyjmowano do niego uczniów obu narodowości, lecz już od 1825 r. otrzymało ono jednolity charakter niemiecko-ewangelicki. Kandydaci, w wieku 17-18 lat, musieli jednak wykazać się na egzaminie wstępnym pewną znajomością języka polskiego, a w trakcie późniejszej nauki pobierali obowiązkowe lekcje języka polskiego w wymiarze sześciu godzin tygodniowo.

Liczba uczniów ewangelickiego seminarium nauczycielskiego kształtowała się w granicach 20-45 osób, z których część utrzymywana była na koszt państwa, część zaś opłacała minimalne czesne. Program, oprócz przedmiotów ogólnych i pedagogicznych, przewidywał naukę gry na instrumentach muzycznych, a także sadownictwa i prac ręcznych, co miało pomóc nauczycielom w krzewieniu oświaty rolniczej na wsi. Grono pedagogiczne składało się z dyrektora i dwóch nauczycieli, w tym jednego o niepełnym wymiarze godzin. Przy seminarium mieściła się niewielka szkoła ćwiczeń, do której uczęszczało 40-50 uczniów. Trudne początkowo warunki lokalowe uczelni poprawiły się w 1838 r., po przeniesieniu jej do pomieszczeń dawnego klasztoru bernardynów.

Ponadpodstawowe szkolnictwo żeńskie reprezentowała tzw. wyższa szkoła dla dziewcząt, założona w 1824 r., oraz prywatna szkoła panny Neumann, istniejąca od 1826 r. Absolwentki oby szkół, przeważnie córki bogatszych mieszczan, mogły otrzymać zatrudnienie jako nauczycielki wiejskich szkół elementarnych lub guwernantki.

Funkcjonowały również szkoły elementarne, ulokowane w pomieszczeniach byłego klasztoru karmelitów. W końcu 1838 r. w skład tego zespołu szkół miejskich wchodziła czteroklasowa szkoła dla chłopców licząca 195 uczniów, czteroklasowa szkoła dla dziewcząt z 235 uczennicami oraz dwuklasowa szkoła dla ok. 200 dzieci najuboższych rodzin, nie mogących opłacić czesnego. Ponadto istniało w mieście 6 szkół prywatnych, do których uczęszczało 126 uczniów. W 1839 r. nastąpiła rozbudowa szkolnictwa podstawowego. Utworzono dwie nowe dwuklasowe szkoły elementarne: na Kujawach i Poznańskim Przedmieściu, ale jednocześnie skasowano szkołę dla ubogich. Wreszcie w 1842 r. z dwóch wyższych klas miejskiej szkoły dla chłopców utworzono tzw. szkołę obywatelską, o wyższym stopniu organizacji.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: R. Kabaciński, W. Kotowski, J. Wojciak, Bydgoszcz zarys dziejów, pod. Red. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1980; Encyklopedia Bydgoszczy, t. 1. praca zbiorowa pod red. W. Jastrzębski, Dział Archeologia, TMMB, Bydgoszcz 2011; R. Michn. Pruskie szkolnictwo średnie w Bydgoszczy w latach 1815-1920, 2020 r. obrazek książa Belle Epoque, Miejska szkoła realna w Bydgoszczy z czasów zaboru.

Gniezno po ataku Brzetysława

Po najeździe Brzetysława Gniezno zostało odbudowane, szybko zapełniło się ludnością i nowymi domami. Przynajmniej do połowy XIII w. miasto pozostało ośrodkiem polityczno-administracyjnym Wielkopolski.

Rolę arcybiskupstwa gnieźnieńskiego podkreślała koronacja w Gnieźnie w 1076 r. Akt ten świadczył o ogromnym znaczeniu politycznym, wskazywał na odbudowę państwa i jego niezależności od Niemiec. Koronacja odbyła się z wielkim splendorem, według źródeł brało w niej udział 12 biskupów, czyli więcej niż przebywało w Polsce.

Za czasów Władysława Hermana (1079-1102) katedra gnieźnieńska spłonęła. Szybko została odbudowana, w roku 1097 świątynie konsekrowano. Do łask przywrócił władca syna Zbigniewa, któremu powierzył zarząd nad Kujawami i Wielkopolską. Drugi syn, Bolesław objął Śląsk i Małopolskę. Ojciec zostawił sobie Mazowsze. Po śmierci Hermana doszło do wojny między synami, w toku której Bolesław opanował Gniezno.

W zjednoczonej po wygnaniu Zbigniewa kraju monarchii Gniezno odgrywało dużą rolę ideologiczną. Był to czas wzrostu kultu św. Wojciecha, uznawanego za patrona Polski. W tym okresie, w roku 1170 zamówiono drzwi spiżowe dla katedry z legendą świętego. Gniezno stanowiło też ogromną rolę polityki pomorskiej Krzywoustego, stanowiło ono ośrodek działalności misyjnej na Pomorzu Zachodnim. Kierunkiem misjo zajmował się biskup bamberski Otto.

Gniezno w okresie rozbicia dzielnicowego trafiło pod zarząd ambitnego księcia, Mieszka III. Było w tym czasie stolicą Wielkopolski. Miasto rozwijało się prężnie, mimo kłopotów w roku 1192, kiedy to gród uległ pożarowi w wyniku walk wewnętrznych. Miasto odbudowało się i rozkwitło gospodarczo. Mieszko uważał Gniezno za idealne miasto na stolice całego kraju, współpracował w tym czasie z arcybiskupem.

Po śmierci Mieszka Starego rządy w Wielkopolsce objął jego syn Władysław Laskonogi (1202-1231). Rywalizował on z księciem Konradem Mazowieckim i księciem wrocławskim Henrykiem Brodatym o Kraków. Ostatecznie Gniezno wpadło w ręce jego bratanka Władysława Odonica i miasta już Laskonogi nie odzyskał.

Większość dokumentów z lat 1208-1245, powstała w Gnieźnie, co świadczy o tym, że miasto nadal ciszyło się mianem ważnego ośrodka administracyjnego. Dopiero syn Władysława Odonica – Przemysł I (1220-1257) dał pierwszeństwo Poznaniowi.


Przemysł i zjednoczył Wielkopolskie pod swymi rządami. Później podzielił się księstwem ze swym bratankiem Przemysłem II (1257-1296), który po śmierci stryja stał się jedynym władcą tej dzielnicy, a pod koniec życia – królem.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: J. Topolski, Gniezno, Zarys dziejów, Poznań 1979; fot. zabytkowe drzwi Katedry w Gnieźnie, arch. gnieźnieńska. 

Edmund Bartkowski (1894-1939) powstaniec wielkopolski z Chełmc

Edmund Bartkowski przyszedł na świat 15 lipca 1894 roku w Chełmcach, jako syn nauczyciela Wiktora Bartkowskiego i Marii z domu Plehn. Gdy miał sześć lat, jego rodzina przeniosła się do Nakła nad Notecią, miasta, z którym związał całe swoje dalsze życie i działalność niepodległościową.

Już od najmłodszych lat wychowywany był w duchu polskiego patriotyzmu. Uczęszczając do nakielskiej szkoły powszechnej, a następnie do Gimnazjum Królewskiego, szybko zaangażował się w działalność narodową. Należał do tajnego koła Towarzystwa Tomasza Zana i współtworzył drużynę skautową imienia Tadeusza Kościuszki. W jej szeregach poznał młodych ludzi, którzy kilka lat później staną się uczestnikami Powstania Wielkopolskiego. Patriotyczna aktywność miała jednak swoją cenę. Wraz z młodszym bratem Wiktorem został usunięty z gimnazjum. Kontynuował naukę w Rogoźnie, lecz i tam nie porzucił działalności niepodległościowej, za co ponownie relegowano go ze szkoły w kwietniu 1913 roku. Ostatecznie ukończył siedem klas gimnazjalnych.

Na początku 1914 roku wyjechał do Galicji, gdzie jako obywatel państwa pruskiego, ukrywający się pod pseudonimem „Pruj”, wstąpił do Związku Strzeleckiego w Krakowie. Było to środowisko skupiające młodych Polaków przygotowujących się do przyszłej walki o niepodległość. Kilka miesięcy później wrócił do Nakła, nie przypuszczając jeszcze, że niebawem wybuchnie wielka wojna.

15 listopada 1914 roku został wcielony do armii niemieckiej. Po przeszkoleniu trafił na front, gdzie przez kolejne lata walczył zarówno na wschodzie, jak i na zachodzie Europy. Służąc w jednostkach artylerii, zdobywał doświadczenie bojowe i stopniowo awansował. Ukończył Szkołę Artylerii w Maubeuge, a w czerwcu 1918 roku otrzymał stopień podporucznika. Był jednym z nielicznych Polaków w armii niemieckiej, którym udało się osiągnąć rangę oficerską.

Po zakończeniu wojny wrócił do Nakła i niemal natychmiast włączył się w przygotowania do walki o wolność Wielkopolski. Jeszcze przed wybuchem Powstania Wielkopolskiego organizował miejscowe struktury wojskowe, a miejscowa Rada Ludowa przewidziała go na stanowisko komendanta powstania. 1 stycznia 1919 roku stanął na czele oddziałów powstańczych w Nakle oraz powiecie wyrzyskim. Dzięki jego energii i talentom dowódczym powstanie objęło znaczną część Krajny, a dowodzone przez niego oddziały odniosły szereg sukcesów. Mimo zwycięstw, na skutek decyzji politycznych i osobistej interwencji Wojciecha Korfantego, Bartkowski musiał wydać rozkaz zaprzestania walk i wycofania powstańców za Noteć.

Jego doświadczenie wojskowe szybko zostało docenione przez dowództwo. Trafił do sztabu Powstania Wielkopolskiego w Poznaniu, następnie dowodził Odcinkiem Budzyńskim, a później służył w sztabie Frontu Północnego. W sierpniu 1919 roku objął funkcję szefa sztabu Grupy Wielkopolskiej walczącej w Galicji podczas wojny polsko-ukraińskiej. W kolejnych miesiącach pracował w Ministerstwie Spraw Wojskowych oraz pełnił służbę w strukturach artylerii Wojska Polskiego. W krótkim czasie awansował na porucznika, a następnie kapitana.

Podczas wojny polsko-bolszewickiej objął dowództwo I Dywizjonu 214 Pułku Artylerii Polowej. W sierpniu 1920 roku jego oddział brał udział w ciężkich walkach o Brodnicę. Następnie został I Oficerem Sztabu 23 Dywizji Piechoty. W czasie III Powstania Śląskiego ponownie wystąpił pod pseudonimem „Pruj”, służąc w sztabie wojsk powstańczych.

Po zakończeniu walk o granice odrodzonej Rzeczypospolitej kontynuował karierę wojskową. Od 1922 roku pracował w Poznaniu, a następnie zajmował kolejne stanowiska w administracji wojskowej i szkolnictwie artyleryjskim. Szczególnie związany był z kształceniem przyszłych oficerów artylerii. W 1932 roku otrzymał awans na podpułkownika, a trzy lata później został zastępcą dowódcy pułku artylerii w Gnieźnie.

Równolegle ułożył sobie życie rodzinne. W lutym 1932 roku poślubił Klarę Apolonię Kruppik. Małżonkowie doczekali się czworga dzieci: Wiktora, Teresy, Marii i najmłodszej Klary.

We wrześniu 1939 roku ponownie stanął do walki w obronie Ojczyzny, obejmując dowództwo Ośrodka Artylerii Lekkiej Nr I. Jego wojenny szlak zakończył się tragicznie 17 września 1939 roku pod Kowlem. Poległ w dniu agresji sowieckiej na Polskę, pozostając wierny żołnierskiej przysiędze do ostatnich chwil. Miejsce jego pochówku pozostaje do dziś nieznane.

Życie Edmunda Bartkowskiego było świadectwem niezłomnej służby Polsce. Harcerz, konspirator, powstaniec wielkopolski, oficer Wojska Polskiego i obrońca Ojczyzny w 1939 roku, należał do pokolenia, które niepodległość najpierw wywalczyło, a następnie broniło jej aż do śmierci.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Karol Halski (red.) Tadeusz Kubalski (red.) Jerzy Michałowski (red.) Tadeusz Sztumberk-Rychter (red.) Edward Szwed (red.). Warszawa: Zakłady Graficzne „Nasza Drukarnia”, 1930, w: Rocznik Pamiątkowy Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerji we Włodzimierzu Rok 1929–1930; Sławomir Łaniecki, Edmund Bartkowski, [w:] Powstanie Wielkopolskie 1918–1919 na Pałukach i Krajnie - ludzie, miejsca, wydarzenia; fot. https://www.poznajkrajne.pl/

Bydgoszcz w czasie Wiosny Ludów 1848 r.

Dnia 18 marca 1848 r. wybuchła w Berlinie rewolucja, która stała się ogniwem w łańcuchu europejskich ruchów rewolucyjnych i narodowowyzwoleńczych, zwanych Wiosną Ludów.

Wieści o rewolucji berlińskiej dotarły do Polaków, w Poznaniu utworzono Komitet Narodowy, a w poszczególnych powiatach zaczęto tworzyć lokalne komórki polskiej władzy. Król pruski Fryderyk Wilhelm IV, przerażony rozwijającymi się w jego państwie wypadkami rewolucyjnymi, przyrzekł przeprowadzenie w Wielkim Księstwie Poznańskim reorganizacji narodowej, polegającej na całkowitym spolszczeniu administracji i utworzeniu narodowego wojska polskiego.

W mocno zgermanizowanej Bydgoszczy, w której ludność polska poddana została silnemu uciskowi narodowemu, nie starczyło już energii do żywszych wystąpień. Przeszkodziła w tym władza administracyjna, która przekształciła miasto w twierdzę. Wzmocniono garnizon wojskowy, powołano rezerwistów do specjalnych oddziałów landwery, uzbrojono cywilną ludność niemiecką, a 25 marca 1848 r. ogłoszono w mieście stan wyjątkowy.

W takich warunkach powstał w Bydgoszczy Komitet Narodowy, z przewodniczącym Józefem Czapskim na czele. Zwołany 26 marca więc został zerwany przez Niemców i ich manifestację. W mieście zapanował szowinizm pruski, który podsycała administracja niemiecka. Rozpoczęto akcję zwalczania ruchu narodowowyzwoleńczego. Stacjonujące w Bydgoszczy oddziały wojskowe urządzały zasadzki na polskich ochotników z okolicznych powiatów, dopuszczając się na ludności polskiej gwałtów i morderstw.

Terror siały także obok regularnego wojska niemieckiego, tzw. Netzbruder oddziały uzbrojonych cywilów niemieckich (braci nadnoteckich). Napadali oni na domostwa polskich działaczy narodowych. Jedna z takich band, pod kierownictwem asesora Goldnera, bestialsko zamordowała w Słupcach w powiecie szubińskim Stanisława Sadowskiego, założyciela Kasyna Polskiego i przywódcę spisku z 1846 r. Ulicami Bydgoszczy Niemcy prowadzili aresztowanych ochotników polskich do więzienia. Więźniowie byli obrzucani kamieniami, wyzwiskami, byli bici i maltretowani. Akty terroru wobec Polaków nasilały się na przełomie kwietnia i maja 1848 r., kiedy w Wielkopolsce doszło do otwartych walk powstańczych z wojskami pruskimi.

W pierwszych dniach maja powstanie zostało krwawo stłumione. Wobec Polaków zaostrzyła się polityka germanizacyjna, bezlitośnie były tłumione wszelkie przejawy patriotyzmu. Zwalczano „Concordię” gimnazjalny związek bydgoski, który liczył 13 członków. Policja niemiecka wykryła konspirację i wydaliła działających w niej uczniów ze szkoły w maju 1850 r. Nie dopuszczono do działania także Ligę Polską, która funkcjonowała po upadku powstania.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: R. Kabaciński, W. Kotowski, J. Wojciak, Bydgoszcz zarys dziejów, pod. Red. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1980; Encyklopedia Bydgoszczy, t. 1. praca zbiorowa pod red. W. Jastrzębski, Dział Archeologia, TMMB, Bydgoszcz 2011; Obrazek powstanie w Bydgoszczan, domena publiczna.

Najazd Brzetysława i koniec funkcji Gniezna jako stolicy państwa

Najazd Brzetysława z 1038 r. to jeden z tych momentów, które w polskiej historii mają ciężar symboliczny. To koniec pewnej epoki, upadek dawnego centrum, a zarazem początek nowego porządku.

W 1038 r. książę czeski Brzetysław wkroczył na Śląsk i do Wielkopolski, zdobywając tam główne grody, w tym również Gniezno. Kraj był znacznie wyludniony, więc zdobycz była łatwa. W Gnieźnie nie było silnej załogi, nie było siły, która mogła się przeciwstawić najazdowi.

Kronikarz Kosmas opisał zdobycie i złupienie miasta. Pisał, o przybyciu armii czeskiej pod mury warowne i łatwego do zdobycia przez nieprzyjaciół z powodu „małej liczby zamieszkujących je obywateli, metropolitarnego Gniezna, gdzie w tym czasie w bazylice Bogarodzicielki Marii wiecznej dziewicy spoczywał najdroższy skarb, to jest ciało najbardziej błogosławionego Wojciecha męczennika. Czesi wnet bez walki zawładnęli tym miastem i z wielką radością weszli w progi świętego kościoła i wszystką zdobycz za nie mając, żądali wydania im samych tylko drogich szczątków świętego ciała umęczonego za Chrystusa.”

Wśród zrabowanych przedmiotów znalazły się również stare księgi rękopiśmienne. Katedra została zniszczona. Gall Anonim obrazowo informował, że w zniszczonej katedrze legowisko znalazły dzikie zwierzęta.

Najazd czeski położył kres stołecznej roli Gniezna. Kazimierz Odnowiciel – choć najpierw odzyskał Wielkopolskę – nie mógł, ze względu na zniszczenia, stąd rządzić krajem. Głównymi siedzibami królestwa stały się Kraków, Sandomierz i przejściowo Płock. Kraków dążył do przejęcia funkcji Gniezna, również w sprawach kościelnych.

Rok 1038 zapisał się w pamięci mieszkańców Wielkopolski jako czas grozy i bezsilności. Gdy książę czeski Brzetysław ruszył ze swoją armią na północ, kraj był wyludniony, zniszczony wcześniejszymi buntami i kryzysem. Grody, niegdyś dumne i pełne życia, teraz stały niemal puste. Dlatego marsz Czechów przez Śląsk i Wielkopolskę przypominał bardziej ponure zbieranie opuszczonych twierdz niż regularną kampanię wojenną. Najazd Brzetysława był ciosem, po którym Gniezno już się nie podniosło. Choć Kazimierz Odnowiciel odzyskał Wielkopolskę, nie mógł uczynić z niej ponownie centrum państwa. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: J. Topolski, Gniezno, Zarys dziejów, Poznań 1979; Obrazek: Powrót Kazimierza I Odnowiciela do Polski, autor Wojciech Gerson.

Bydgoszcz w konspiracji 1846 r.

Po upadku powstania listopadowego okupant pruski zaostrzył politykę wobec ludności polskiej, wśród której nie wygasły nadzieje na odzyskanie niepodległości. Prowadzono prace przygotowawcze do wywołania nowego powstania, które miało objąć wszystkie trzy zabory. Po kraju krążyli emisarjusze Centralizacji Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, założonego w 1832 r. w Paryżu, przygotowując grunt pod robotę spiskową. Nawiązali oni kontakt z działaczami patriotycznymi; wkrótce udało się stworzyć siatkę organizacyjną przyszłego powstania. Największe zaawansowanie prac przygotowywawczych wykazywał zabór pruski, który miał odegrać główna rolę w ogólnopolskim ruszeniu zbrojnym. Przygotowywania konspiracyjnym zataczając coraz szersze kręgi, objęły również Bydgoszcz, jeden z najważniejszych punktów strategicznych w zaborze pruskim.

Już w połowie lat czterdziestych XIX w. Bydgoszcz stała się ośrodkiem żywego ruchu narodowego. Duszą jego było Kasyno Polskie, legalne stowarzyszenie o charakterze organicznym, założone w 1845 r. przez Stanisława Sadowskiego, młodego ziemianina z powiatu szubińskiego, osiadłego w tym czasie w Bydgoszczy. Oficjalnym celem Kasyna były starania wokół polepszenia bytu materialnego ludności polskiej, w rzeczywistości jednak krzewiło ono uczucia patriotyczne i prowadziło działalność konspiracyjną wśród Polaków z powiatu bydgoskiego, wyrzyskiego, szubińskiego, żnińskiego, inowrocławskiego, wągrowieckiego i świeckiego. Członkami Kasyna Polskiego było wielu mieszczan bydgoskich, a w jego Dyrekcji zasiadł bydgoszczanin, bednarz Wojciech Wojciechowski. Z inicjatywy tej organizacji założono w Bydgoszczy szkołę polską dla uczniów rzemieślniczych, projektowano także utworzenie Towarzystwa Wsparcia Biednych Rzemieślników. Ścisłe związki utrzymywało Kasyno z Czytelnią Polską w Bydgoszczy, założoną wiosną 1845 r. przez ks. Jana Jankowskiego, w której zbiorach znajdowały się nielegalne publikacje Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, w tym „Prawdy żywotne narodu polskiego” pióra Henryka Kamińskiego. Większość członków Kasyna należała jednocześnie do Towarzystwa Agronomicznego w Koronowie, pracującego nad poprawą bytu polskiej ludności wiejskiej przez krzewienie oświaty rolniczej.

Nie tylko Kasyno Polskie prowadziło działalność patriotyczną. Rzemieślnicy bydgoscy, zwłaszcza czeladnicy garncarscy, utrzymywali ścisłe kontakty z poznańskim Związkiem Plebeljuszy, kierowanym przez księgarza Walentego Stefańskiego. W grudniu 1845 r. policja pruska dokonała wśród nich aresztowań, co sparaliżowało dalszą działalność bydgoskiej filii Związku.

Ludwik Mierosławski, wyznaczony na naczelnego wodza przyszłego powstania, projektowanemu atakowi na Bydgoszczan poświęcił specjalną naradę, która odbywała się 8 lutego 1846 r. w Srebrnejgórze. W naradzie wziął udział Stanisław Sadowski, wojskowy komisarz powiatu bydgoskiego. Plany przewidywały wybuch powstania w nocy z 20 na 21 lutego 1846 r., przy czym siły powstańcze z północnych powiatów Wielkiego Księstwa Poznańskiego miały zgromadzić się w Rogowie koło Żnina, a w celu odwrócenia uwagi wojsk pruskich od tej koncentracji, powstańcom szubińskim wyznaczono za zadanie dokonanie ataku na Bydgoszcz i zabranie zmagazynowanych tam dział i broni strzeleckiej.

Wywiadem wojskowym zajmował się Wojciech Wojciechowski, który jako pracownik wojskowego magazynu prowiantowego uzyskiwał łatwy dostęp do wszystkich obiektów militarnych w mieście. W wyniku poczynionych przez niego obserwacji, pierwotne plany ataku na Bydgoszcz musiały ulec zmianie. W zmodyfikowanej wersji atak miał nastąpić z trzech stron, przy czym uderzenia z południowego zachodu i południowego wschodu traktowane były jako pomocnicze w stosunku do głównego uderzenia z północy, które powinni byli wykonać powstańcy ze Świecia pod dowództwem majora Stanisława Radkiewicza i Wincentego Chachulskiego.

Do realizacji planów nie doszło, w dniach 12-14 lutego 1846 r., zaledwie tydzień przed wybuchem powstania, policja pruska dokonała masowych aresztowań wśród poznańskich przywódców spisku. Udało jej się również wpaść na trop konspiracji bydgoskiej, do czego przyczyniły się nieopatrzne bydgoskiemu radcy sprawiedliwości Schopkemu. Przywódcy bydgoskiej konspiracji próbowali ratować się ucieczką, jednak aresztowano ich w ciągu lutego i marca 1846 r. i poddano drobiazgowemu śledztwu w więzieniu bydgoskim. W celu wymuszenia zeznań, wobec aresztowanych zastosowano różne drastyczne środki, tj. szantaż, głodzenie, nocne przesłuchania, zakaz spacerów.

W dniach od 2 sierpnia do 17 listopada 1847 r. w Moabicie koło Berlina odbył się wielki proces 254 spiskowców z zaboru pruskiego. Sprawa bydgoska znalazła się na nim na jednym z głównych miejsc. Na świadków oskarżenia powołano wielu bydgoskich Niemców z landratem Riedelem i burmistrzem Friedrichnem Heynem na czele. Wyroki sądu, mimo zręcznej obrony oskarżonych, były bardzo surowe. Spośród oskarżonych w sprawie bydgoskiej – Stanisław Sadowski został skazany na karę śmierci przez toporem, Maksymilianem i Antoni Ogrodowiczowie, Wincenty Chachulski, Ludwik Polewski, Stanisław Radkiewicz oraz Wojciech Wojciechowski na karę dożywotniego więzienia. Inni spiskowcy otrzymali kary od 8 do 20 lat więzienia. Na szczęście, wyroki nie zostały wykonane, gdyż skazańców uwolniły rewolucyjne wydarzenia Wiosny Ludów.

Wykrycie konspiracji spowodowało w Bydgoszczy silną reakcję niemiecką. Zamknięto wszystkie polskie instytucje, a wobec mieszkańców polskiej narodowości zaczęto stosować różne szykany, mające na celu złamanie ich patriotycznego ducha. 

Opracowanie B. Grabowski, źródła: R. Kabaciński, W. Kotowski, J. Wojciak, Bydgoszcz zarys dziejów, pod. Red. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1980; Encyklopedia Bydgoszczy, t. 1. praca zbiorowa pod red. W. Jastrzębski, Dział Archeologia, TMMB, Bydgoszcz 2011; S. Błażejewski, J. Kutta, M. Romaniuk, Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom II. Bydgoszcz 1995. Obrazek: Stary Rynek z 1814 r., Muzeum Okręgowe w Bydgoszczy.

Udział Bydgoszczan w powstaniu listopadowym 1831 r.

Bydgoszczanie pragnęli odzyskać niepodległość, jedyną drogą do tego celu była walka zbrojna. Już we wrześniu 1830 r. miejscowa policja stwierdziła wśród ludności polskiej narastanie napięcia związanego z oczekiwaniem na rychły wybuch powstania. 

Wydarzenia warszawskie z 29 listopada 1830 r, niepokoiły bardzo poważnie władze pruskie, Zaborca obawiał się przeniesienia walki zbrojnej na „swój” teren. Pospiesznie rozpoczęto wzmacniać garnizony wojskowe, ograniczano liczbę jarmarków, a ludność polska oddano czujnej obserwacji. Burmistrz bydgoski i jednocześnie dyrektor policji, Johann Carl Schwade, odpowiadał za spokój w mieście. Jego agenci podający się za domokrążców, przemierzali północne powiaty Wielkiego Księstwa Poznańskiego, starając się zorientować, jak dalece wydarzenia z zaboru rosyjskiego oddziaływają na społeczeństwo polskie. Czasem podobne podróże robił osobiście i burmistrz Schwade.

Działalność Schwade i jego bydgoskich policjantów doprowadziła do znalezienia tropu, który prowadził do zakonspirowanych urzędników polskich, pracujących na mniejszych szczeblach administracyjnych. Urzędnicy pracowali w regencji i w sądzie ziemskim. Dowodził konspiracyjnym urzędnikom Napoleon Czapski i proboszcz bydgoski ksiądz Stanisław Sanfteben. 

Początkowo zaborca zachowywał bierną postawę wobec spiskowców. Policja pruska organizowała rewizje mieszkań, z których jedna ujawniła spore zapasy broni, sprzętu wojskowego i medycznego, zdeponowane przez Czapskiego w mieszkaniu gońca sądowego Rzeźnickiego. Zakonspirowani Bydgoszczanie zbierali również informacje o garnizonie bydgoskim. Władze były zaniepokojone i przystąpiły do bardziej energicznych poczynań. Wśród spiskowców zainstalowano wtyczkę w postaci niejakiego Sturzela. Informował on swych mocodawców o wszystkich spotkaniach sprzysiężonych. Również konspiranci mieli swoich ludzi. Zostali uprzedzeni o wtyczce i uciekli z miasta wiosną 1831 r, po czym wzięli udział w powstaniu. Dochodzenie administracyjne, wszczęte wobec pozostałych w Bydgoszczy urzędników, zostało umorzone z braku bezpośrednich dowodów winy. 

Do powstańców dołączyli nie tylko urzędnicy z Bydgoszczy ale też rzemieślnicy i uczniowie gimnazjum. Najwięcej młodych ludzi przyłączyło się do powstania w kwietniu i maju 1831 r. Do tej armii przyłączyli się także szewcy z Bydgoszczy, uczeń kowalski, łaziebnik, uczeń chirurgiczny i jego ojciec, skrupulatnie notowano zamykanie zakładów w raportach policji pruskiej.

Troszkę spowolnił się zasięg werbunku do powstania przez wybuch epidemii cholery, przywleczonej do Bydgoszczy z Królestwa Polskiego. Choroba trwała do listopada 1831 r., zachorowało 149 Bydgoszczan, z czego 100 zmarło (w tym 45 żołnierzy). 

W październiku powstanie zaczęło dogasać. Przez Bydgoszcz przewinęła się fala uchodźców, udających się na emigrację. Do miasta przybyli Joachim Lelewel, Jan Nepomucen Janowski, Antoni Ostrowski, Seweryn Goszczyński i inni wybitni polscy działacze polityczni, dowódcy wojskowi i przedstawiciele polskiej kultury.

Zakończenie powstania nie było jednak końcem konspiracji w Bydgoszczy. Uczniowie gimnazjum założyli tajny związek uczniowski, stawiający sobie za cel pielęgnację języka polskiego i umacnianie uczuć patriotycznych. Związek powstał na przełomie 1832/1833 r., przetrwał kilka miesięcy aż do usunięcia z gimnazjum Juliana Mieczkowskiego (założyciela związku), podejrzanego o potłuczenie orła pruskiego na słupie milowym. 

Opracowanie B. Grabowski, źródła: R. Kabaciński, W. Kotowski, J. Wojciak, Bydgoszcz zarys dziejów, pod. Red. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1980; Encyklopedia Bydgoszczy, t. 1. praca zbiorowa pod red. W. Jastrzębski, Dział Archeologia, TMMB, Bydgoszcz 2011; Czachorowski Antoni (red.), Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt 1, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Bydgoszcz-Toruń 1997; Biegański Zdzisław (red.), Dzieje Fordonu i okolic, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Bydgoszcz 1997; Fot. Wojciech Kossak "Olszynka Grochowska". Obraz przedstawia żołnierzy 4. Pułku Piechoty Liniowej (Czwartaków) z karabinami skałkowymi w szyku bojowym, odpierających kolejny szturm Rosjan, Autor - domena publiczna.

Gniezno jako metropolia kościelna do 1038 r.

W Gnieźnie rozgrywały się najważniejsze wydarzenia polityczne i państwowe. Od roku 999, gdy Bolesław Chrobry opanował Kraków, znajdujący się pod zwierzchnictwem czeskim – ukończony został proces terytorialnej budowy państwa polskiego. W Dagome iudex, dokumencie z około 992 r. czytamy, że granice państwa gnieźnieńskiego, nie obejmowały jeszcze ziemi Wiślan, choć obejmowały Śląsk.

Państwo gnieźnieńskie, że tak je nazwę, posiadało cztery główne centra administracyjne, cztery okręgi grodowe: Gniezno, Poznań, Giecz i Włocławek. Gniezno spełniało w tym układzie najważniejszą funkcję. W grodach rozlokowane było wojsko (jazda i piechota), były one punktami zbornymi pospolitego ruszenia. Z czasem przyłączono kolejne obszary plemienne; Pomorze, Mazowsze i Małopolskę, które stopniowo włączano do centralnej administracji państwowej.

Ważnym wydarzeniem za czasów Mieszka I uznać należy przyjęcie chrześcijaństwa. Władca zamierzał zaszczepić w swoim ludzie wspólne ideę, związać ludzi z państwem. System wierzeń pogańskich mógłby zapewne odegrać taką rolę, lecz nie dawałby możliwości wejścia w kontakt z ówczesnymi wielkimi ośrodkami cywilizacji i kultury z Rzymem, czy Bizancjum. Kościół zapewniał uporządkowanie kraju administracyjnie. Wprowadzał wewnętrzny podział kraju na parafie, duchowni spełniali różne funkcje w kraju oraz różne zadania dyplomatyczne. Wprowadzali do kraju kulturę piśmienną. W Kościele władca szukał oparcia dla centralizacji polityki piastowskiej. Gniezno z ośrodka kultu pogańskiego stało się centrum dyspozycyjnym nowej wiary.

Mieszko zdawał sobie sprawę z rosnącej sławy na arenie europejskiej. W ostrych walkach przeciwstawił się ekspansji niemieckiej Marchii Wschodniej. W roku 972 pod Cedynią, stał się obrońcą Pomorza Zachodniego. Zwycięstwo polskie doprowadziło w 979 r. do kolejnej wyprawy niemieckiej na Polskę. Ta też została skutecznie odparta.

Mieszko przyłączył Śląsk w roku 990, co spowodowało konflikt z innym sąsiadem – Czechami. Doszło do walki na dwóch frontach. Ostatecznie konflikt z Czechami zakończył władca poprzez oddanie państwa gnieźnieńskiego pod opiekę Stolicy Apostolskiej.

Za czasów Bolesława Chrobrego rola Gniezna wydatnie wzrosła. W 1000 r. odbył się zjazd gnieźnieński, który był pierwszą na tak znaczną skalę próbą pokojowego uregulowania stosunków polsko-niemieckich, a także świadectwem wzrostu międzynarodowego znaczenia Polski. Cesarz niemiecki Otto III, pragnął być sojusznikiem Bolesława, widząc kraj na wschodzie jako część budowanego przez siebie uniwersalnego cesarstwa rzymskiego. Bolesław Chrobry potraktowany został jako równorzędny i suwerenny partner. Otto III przybył na zaproszenie do Gniezna, o czym rozpisywał się kronikarz Thietmar. Polska i Gniezno stały się znacznie bardziej znane na świecie.

Śmierć cesarza Ottona III przerwała reprezentowany przez niego kierunek polityki w stosunkach do Polski. Bolesław znów musiał stanąć do walki wobec najazdom cesarstwa niemieckiego. Do wojen dochodziło w latach 1002-1005, 1007-1013 i 1015-1018, a ich głównym ze strony polskiej ośrodkiem organizacyjnym było Gniezno.

W 1025 r. odbyła się w Gnieźnie koronacja królewska. W tym samym roku zmarł król Bolesław Chrobry, a koronowany na władcę został jego syn Mieszko II.

Mieszko II panował do roku 1034. Za jego czasów Gniezno umocniło swą pozycję w państwie. Niestety konflikt z braćmi Bezprymem i Ottonem spowodowały wzrost napięć wewnętrznych w kraju. W roku 1031 Bezprym i Otto przy pomocy wojsk ruskich odsunęli Mieszka II od władzy. Po zamordowaniu Bezpryma, Mieszko II powrócił, jednak został zmuszony do zrzeczenia się tytułu królewskiego i uznać zwierzchnictwo cesarza. Następca Mieszka II – Kazimierz także musiał opuścić kraj w 1037 r. ze względu na rozruchy wewnętrzne. Był to ogromny cios dla pomyślnego dotąd rozwoju miasta, jakkolwiek sam ośrodek miejski nie ucierpiał.

Oprac. B. Grabowski, źródła: J. Topolski, Gniezno, Zarys Dziejów, Poznań 1979; J. Gryguć: Gniezno-przewodnik. Gniezno: Wydawnictwo Popularnonaukowe, 2008; Obraz Twórczość Bractwa św. Łukasza, ze zbiorów Muzeum Historii Polski w Warszawie.