Badania archeologiczne w Lubieniu Kujawskim

W 1984 r. na terenie Lubienia Kujawskiego, ekipa pracowników z Uniwersytetu Łódzkiego Katedry Archeologii przeprowadziła badania pod przewodnictwem Leszka Kajzera. Przedmiotem badań był dwór obronny XIV-XVII w. Badania odbyły się na półwyspie (pierwotnie wyspie) położonej na zach. brzegu jeziora Lubieńskiego, na wysokości południowego skaju zabudowań miasteczka. Obiekt był już badany, miało to miejsce na początku lat 60-tych XX w. Nie zachowała się dokumentacja z tego czasu. Wykonano 10 wykopów o powierzchni około 85 m2, dokonując krzyżowego przecięcia przez półwysep. Zarejestrowano układ stratygraficzny założenia obronnego i zgromadzono blisko 2,5 tys. – 160 zabytków ruchomych. Zbadano także słabo zachowane relikty murów, wykonanych z kamieni i cegły.

Badania wskazały na istnienie obiektu dworskiego. Według badaczy budynek dworski pochodził z XIV-XV w. i znajdował się na wyspie. Prawdopodobnie funkcjonował też starszy budynek, drewniany dwór, po którym pozostała tylko warstwa kulturowa, nieokreślająca jego formy przestrzennej. Obiekt ten zajmował zachodnią partię wyspy.

Po opuszczeniu lub spaleniu, w połowie XVI w., na wyspie wniesiono dwór na fundamentach murowanych, ściany były zaś z drewna wypełnione cegłą i gliną. Budynek ulokowany był zgodnie ze stronami Świata. Stał w północnej części wyspy. Fundację łączą badacze hipotetycznie z Doliwitami Lubieńskimi. Dwór spłonął w XVII w., możliwe, że w czasie „potopu”.

Osadnictwo przeniosło się na wysoki, zachodni brzeg jeziora. Do dziś stoi tam dwór i park. Zgromadzone zabytki to typowy późnośredniowieczny i nowożytny materiał dworski. Dokumentacja z badań znajduje się w katedrze Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego.

Źródło: Informator Archeologiczny : badania 18, 168-169, 1984.

Ludność Żydowska w Lubieniu Kujawskim XVIII-XX w.

Cmentarz żydowski, znajdował się przy ul. Kościuszki, w Lubieniu Kujawskim. Pochodzi z około XIX w. i zajmował powierzchnie jednego ha. Leży w bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza katolickiego, w lasku nad Jeziorem Lubieńskim, w graniach misiowości Stępka. Ma kształt zbliżony do prostokąta i jedną z jego granic jest ścieżka nad jeziorem. Przed II wojną światową otoczony był ceglanym murem. W okresie okupacji niemieckiej w latach 1939–1945 zostały zniszczone wszystkie nagrobki. Po 1945 r. teren cmentarza został utwardzony. Był wykorzystywany jako parking, częściowo porósł lasem.

Żydzi pojawili się w Lubieniu Kujawskim w końcu XVIII w., w połowie XIX w. powstał kahał (gmina żydowska). W 1897 r. społeczność żydowska stanowiła ponad połowę mieszkańców miasta. W dwudziestoleciu międzywojennym Lubień był siedzibą gminy wyznaniowej, a Żydzi odgrywali niebagatelną rolę w życiu gospodarczym i społecznym miasta, prowadząc blisko 80% placówek handlowych i zakładów rzemieślniczych. W roku 1929 społeczność żydowska Lubienia liczyła 905 osób.

Niemieckie prześladowania Żydów w Lubieniu rozpoczęły się już 16 września 1939 r. od podpalenia synagogi i części domów w dzielnicy żydowskiej. W następnym roku naziści niemieccy zburzyli dom modlitwy i zniszczyli cmentarz. Wysiedlenia lubieńskich Żydów do gett i obozów pracy w całej okupowanej Polsce trwały od listopada 1939 do początku 1942 r. Większość została zamordowana. Po II wojnie światowej społeczność żydowska w Lubieniu Kujawskim nie odrodziła się.

Cmentarz położony tuż za północnym skrajem miasta, na zachodnim skraju wsi Stępka. Z centrum udajemy się ul. Kościuszki (DK 91) w kierunku Kowala, by po 500 metrach skręcić na skrzyżowaniu w kierunku Białotarska. Tuż przy skrzyżowaniu po prawej stronie widzimy klepisko służące za parking. Tu jest cmentarz żydowski. Od północy graniczy z drogą, którą dojechaliśmy, od wschodu i południa z lasem, a od zachodu z DK 91.

Obszar niewydzielony katastralnie – na terenie obrębu nr 33 Stępka, działka ewidencyjna nr 82. Powierzchnia około 0,30ha. Teren nie jest objęty miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego.

Ze źródeł wynika, że Żydzi w Lubieniu Kujawskim obecni byli już w II połowie XVIII w. Ich największy odsetek przypada na przełom XIX i XX w. W 1897 r. stanowili blisko 54% mieszkańców miasta. Odtąd ich odsetek spadał poprzez ruchy migracyjne do większych ośrodków miejskich zagranicznych i rodzimych. Przed wybuchem wojny w 1939 r. Żydzi liczyli 30% populacji Lubienia.

Kahał powstał około połowy XIX wieku, nieco wcześniej powstać musiał cmentarz. Praktycznie wszyscy członkowie gminy żydowskiej mieszkali w mieście, z nielicznymi wyjątkami w postaci mieszkańców wsi i majątków. Żydzi odegrali niebagatelną role w życiu gospodarczym miasteczka. W okresie międzywojennym około 75% placówek handlowych i zakładów rzemieślniczych należało do nich. Najbardziej znanymi przedsiębiorcami byli: Chuna Ajzenwasser (maślarnia w Kaliskach), Chaim Kowalski (mydlarnia), Szmul Walter (fabryka wody gazowanej) i Abraham Burak (olejarnia). Wśród płatników składek w 1931 r. największą uiścił Aleksander Zakrzewski, właściciel majątku Kobyla Łąka.

Lubieńscy Żydzi byli członami wielu organizacji gospodarczych, społecznych, oświatowych, religijnych i politycznych. Według danych z początku lat 30. XX wieku największą sympatią cieszyli się ortodoksi. Infrastrukturę gminy stanowiły: drewniana synagoga kryta blachą, drewniany dom modlitwy, cheder, łaźnia. Funkcjonował także przytułek dla ubogich, lecz przerobiono go na mieszkanie dla rabina. Poza tym oparkaniony w 75% cmentarz z ceglanym budynkiem krytym papą, gdzie mieszkał dozorca. W latach 30 wszystkie budynki wymagały gruntownego remontu, lecz brak środków powodował działania w bardzo ograniczonym wymiarze. Gminie przewodził rabin Izrael Piotrowski od 1909 r. Przytłaczająca przewaga gospodarcza nad polskimi mieszkańcami powodowała liczne konflikty i spory, które przybrały na silę wraz z początkiem lat 30. XX w. Pikiety pod sklepami, zamalowanie szyldów, malowanie obraźliwych haseł ze strony zwolenników Stronnictwa Narodowego były coraz częstsze jednak miejscowy komendant policji najczęściej nie dopatrywał się w tym przestępstwa ani wykroczenia. 

Po wojnie teren nie został odbudowany ani ponownie zagospodarowany jako nekropolia. W 2023 r. ustawiono tam tablicę pamiątkową. Brak zachowanych nagrobków, brak ogrodzenia, teren częściowo betonowy, częściowo zalesiony, w 2015 r. wykorzystywany jako parking. Dnia 1 kwietnia 2023 r. odsłonięto tablicę pamiątkową, ufundowaną przez Fundację Ari Ari, upamiętniającą dawny kirkut i historię Żydów z Lubienia Kujawskiego.

Oprac. B. Grabowski, na podstawie art. M. Wiśniewski, Fundacja ARI ARI, Żydzi w Lubieniu Kujawskim – rys historyczny, na: Cmentarz żydowski w Lubieniu Kujawskim - Szlaki kultury

Dawne zabudowy dworskie w Lubieniu Kujawskim XIX w.

Spichlerz, warsztaty i czworaki w Lubieniu Kujawskim to zachowane budynki dawnego folwarku dworskiego przy ul. 1 Maja 44a. Znajdują się po zachodniej stronie dworu i są jednym z najcenniejszych reliktów lokalnej architektury gospodarczej. Informacja pochodzi bezpośrednio z treści spaceru historycznego.

Spichlerz - budynek magazynowy folwarku, służył do przechowywania zboża i płodów rolnych. Obiekt zachował się w dobrym stanie. Był to element gospodarczego dworu Wernerów.

Warsztaty – pomieszczenia rzemieślnicze i gospodarcze. Wykorzystywane przez służbę folwarczną były częścią folwarcznego dworu.

Czworaki – domy mieszkalne dla pracowników folwarku, zabudowa robotnicza związana z majątkiem ziemskim. W Lubieniu Kujawskim zachowane jako rzadki przykład lokalnej architektury użytkowej.

Te trzy elementy dawnej architektury dworskiej są bezpośrednio związane z funkcjonowaniem majątku Waliszewskich, Jungów i Wernerów, czyli rodzin, które kolejno zarządzały Lubieniem od XVIII do XX wieku. Wskazują jak wyglądał układ folwarku typowego dla Kujaw, są jednymi z nielicznych zachowanych budynków gospodarczych dawnego majątku. Stanowią część trasy spaceru historycznego, obok młyna, dworu, starej szkoły i domu garncarza i dokumentują życie codzienne mieszkańców pracujących w majątku.

Oprac. B. Grabowski, na podstawie art. A. Dominowski, Spacer historyczny po Lubieniu Kujawskim, na: https://szlakikultury.ariari.org/spacer-historyczny-po-lubieniu-kujawskim

Stanisław Stępowski (1922-1995) - artysta, garncarz z Kujaw

Stanisław Stępowski urodził się 2 lutego 1922 r., mieszkał w Lubieniu Kujawskim. Pochodził z rodziny garncarskiej o kilkupokoleniowej tradycji. Z ostatnich przedstawicieli tego rodu garncarskiego byli bracia: Władysław (1885-1966) i Józef (1880-1965). Synami Józefa byli: Czesław (1911-1978) oraz Stanisław.

Stępowscy wykształcili kilku garncarzy spoza rodziny. Stanisław po ukończeniu szkoły podstawowej pracował w warsztacie ojca. W latach 50-tych usamodzielnił się zakładając własny warsztat. Przez pięć lat był pracownikiem Spółdzielni Cepeliowskiej „Przyjaźń” we Włocławku. Warsztat zlikwidował w 1991 r. Oprócz garncarstwa trudnił się rolnictwem, miał niewielkie gospodarstwo.

Kujawski artysta z Lubienia był ostatnim garncarzem na Kujawach wyrabiającym ceramikę siwą. Zdobił ją ornamentem malowanym (pobiałka) lub rytem. Ornament składał się przeważnie z linii prostych lub falistych umieszczonych na krawędzi wylewu i w środku naczynia powyżej wybrzuszenia (w dzbankach, wazonach). Stosował też technikę sgraffito. Oprócz ceramiki siwej garncarz wyrabiał też czerwoną, zdobioną pobiałką. Jego wyroby wyróżniały się rozmaitością form: były to garnki do mleka i kiszenia ogórków, dzieże, „żurowniki”, dzbany, makutry, misy, formy do ciast, kropielniczki, skarbonki dla dzieci, popielniczki, wazony, także doniczki i miniatury.

W latach 60, 70 i 80-tych Stanisław uczestniczył w wielu konkursach i wystawach sztuki ludowej zdobywając nagrody i wyróżnienia, m.in.: srebrny medal na Ogólnopolskiej Wystawie Rzemiosł Artystycznych w Warszawie w 1974 r., wyróżnienie na Ogólnopolskim Konkursie Garncarstwa Ludowego w Toruniu w 1978 r. oraz kilka pierwszych nagród na corocznych konkursach i przeglądach sztuki ludowej we Włocławku, Inowrocławiu, Ciechocinku.

Garncarz był często zapraszany do udziału w różnych imprezach folklorystycznych i targach sztuki ludowej; Płock, Warszawa, Kraków, Bydgoszcz, Włocławek, Inowrocław, Ciechocinek i in. nie tylko w celu sprzedaży swoich wyrobów, ale także na pokazy toczenia naczyń na kole garncarskim. Wyroby garncarskie Stępowskiego były wielokrotnie prezentowane na różnorodnych wystawach sztuki ludowej i znajdują się na stałe w zbiorach kilku muzeów, głównie we Włocławku, także w Płocku, Toruniu, Warszawie, Koninie, Inowrocławiu, Bydgoszczy i in. Członek STL, stypendysta Wojewódzkiego Wydziału Kultury. Stanisław Stępowski zmarł w 1995 r.

Dom garncarza położony jest przy ul. Styczniowa 12 w Lubieniu Kujawskim. W budynku mieszkali i tworzyli przedstawiciele rodu Stępowskich. Był to ważny elementem rzemiosła, a z czasem kultury Lubienia Kujawskiego. Według tradycji garncarze, z tego rodziny tworzyli ceramikę już w XIX wieku. Na początku XX wieku garncarstwem trudniło się trzech braci Antoni, Błażej i Mateusz. Rodzinną tradycję kultywowali synowie Mateusza Jan (1883-1954), Józef (1880-1963) i Władysław (1885-1966). Ostatnimi garncarzami w Lubieniu byli synowie Józefa; Czesław i Stanisław, który prowadził swą działalność do 1992 r. i był jednym ostatnich przedstawicieli tego rzemiosła w naszym regionie. W okresie powojennym rodzina zaspokajała zapotrzebowanie na różnego rodzaju naczynia, do których zaliczamy; dzieżki, dzbany, butle, poidła, dwojaki. Z czasem ich dzieła stawały się elementami sztuki ludowej i wystawiane w różnych wystawach i w muzeach. Wyroby garncarskie z Lubienia znane były na jarmarkach w okolicznych miastach i miasteczkach.

Oprac. B. Grabowski, na podstawie art. M. Pokropek, Stanisław Stępowski na: www. nagrodakolberg.pl rol przyznania nagrody 1994, kat. I. Twórczość, dziedzina plastyka, rzeźbiarz, garncarz; A. Dominowski, Spacer historyczny po Lubieniu Kujawskim, fragment pt. Dom garncarza na: https://szlakikultury.ariari.org/spacer-historyczny-po-lubieniu-kujawskim

Szkolnictwo w Lubieniu Kujawskim (1839-1990)

Szkoła w Lubieniu Kujawskim działała już w 1839 r. Początkowo placówka oświatowa mieściła się w skromnym dwuizbowym budynku nieopodal kościoła, w którym nauczali wikariusze z pobliskiej parafii. Do szkoły uczęszczało kilkadziesiąt dzieci, ówczesny budynek nie był przystosowany do pracy z tak wielką liczbą uczniów. Budynek w 1844 r. przejęła poczta, a zajęcia szkolne odbywały się w izbach trzech domów prywatnych. Nauczycielami byli Jan Brocki i Maria Trybicka (roboty żeńskie).

Budynek szkoły w Lubieniu Kujawskim wzniesiono przy ul. Wojska Polskiego w 1925 r. Obiekt zaprojektował Jan Szperling. Placówka miała siedem klas i funkcjonowała przez okres dwudziestolecia międzywojennego. Jednym z nauczycieli był rabin Izrael Hersz Piotrowski. Do szkoły chodziły dzieci polskie i żydowskie. Dozorem szkoły zajmował się proboszcz lubieński parafii i jednoczesny poseł na Sejm ksiądz Szczęsny Franciszek Starkiewicz. W czasie II wojny światowej szkoła była zamknięta, odbywało się nauczanie tajne.

Po wojnie rozpoczęto proces odbudowy szkolnictwa w Lubieniu. Nauczaniem miała się zająć Stefania Chrobocińska, która zajmowała się nauką dzieci polskich w czasie wojny (tajne komplety, nauczycielka prowadziła zajęcia od 2 listopada 1941 do 18 stycznia 1945 r.). Ostatecznie tego trudnego zadania podjął się oddelegowany do tego celu w lutym 1945 roku przez Komisje Szkolną we Włocławku Jan Wernyhora. Po akceptacji jego osoby przez lubieńska Radę Narodową rozpoczął działania, których celem było utworzenie placówki edukacyjnej na terenie miasteczka. W pierwszych latach powojennych nauczali: Jan Wernyhora, Stefania Chrobocińska, Bronisława Puzio, Anna Dąbrowiecka, Krystyna Kubieska, Karolina Rydzyńska, Teodor Chrobociński, Maria Kraszewska i Helena Mięskiewicz.

Szkoła mieściła się na górnym piętrze budynku przy ul. Wojska Polskiego, Udostępniono miejsce na 7 izb lekcyjnych i pomieszczenie łączące funkcje kancelarii i pokoju nauczycielskiego. Podstawowe wyposażenie szkoły takie jak ławki, czy tablice było niekompletne, w czym zaradziła miejscowa społeczność, w szczególności lokalny stolarz Zygmunt Miłecki. Brakowało podręczników i przyborów szkolnych, za pomoc dydaktyczną służył jedyny egzemplarz Programu Szkoły Powszechnej. Zebrana kadra i zaadaptowane pomieszczenia oczekiwały na uczniów szkoły. Nadmienić należy, że lata wojenne miały katastrofalny wpływ na poziom wykształcenia dzieci i młodzieży. Często wiek nie był więc równoznaczny z wiedzą i umiejętnościami, stąd nastała konieczność organizacji egzaminów, które pozwoliłyby na właściwy podział klas. Około 180 z 400 uczniów w różnym wieku zapisanych zostało do klasy I, co świadczyło o braku umiejętności pisania i czytania. Pomimo tego, że utworzono aż cztery takie odziały były one znacznie przeludnione, gdyż liczba uczniów w każdej z nich przekraczała 60 osób. Połowa uczniów zostaje zapisana do pozostałych oddziałów od II do VI. Powstały dwie klasy drugie, zaś pozostałe roczniki podzielone były w pojedyncze, niezbyt liczne odziały. Ówczesny dyrektor placówki Wernyhora wspomina o ogromnym zapale do nauki wśród młodych mieszkańców naszego miasteczka, lecz również o znaczących problemach wychowawczych wśród młodzieży, wynikających ze zdemoralizowania spowodowanego wydarzeniami wojennymi. Przedszkole uruchomiono w 1948 r., początkowo do placówki uczęszczało siedemdziesiąt dzieci.

Szkolnictwo przechodziło różne reformy przez następne lata. Kadra dostosowywała się do narzucanych przez prawne warunki oświatowe ustaw. Przez lata szkoła rozwijała się, ciekawym wydarzeniem było nadanie patronatu na wniosek młodzieży. We wrześniu 1989 r., dyrektor szkoły Jadwiga Matusiak przesłała do Kuratorium Oświaty i Wychowania we Włocławku wniosek o nadanie szkole imienia hm. Janka Bytnara "Rudego" oraz o prawo do posiadania sztandaru szkolnego. Oba wnioski zostały zaopiniowane pozytywnie. Używany do dziś sztandar wykonany został przez Pracownię Haftów Artystycznych w Poznaniu, a jego odbiór nastąpił w marcu 1990 r. Środki na kupno sztandaru pochodziły z dobrowolnych wpłat uczniów, rodziców, pracowników szkoły, instytucji z terenu miasteczka oraz od osób prywatnych. Równocześnie wybrano hymn szkoły, którym stała się "Pieśń Drużyn "Rudego".

Uroczystość nadania imienia i wręczania sztandaru odbyła się 5 maja 1990 r., w przeddzień rocznicy urodzin Janka Bytnara.

Z historii Teatru Szkolnego

"Szkolny Zespół Teatralny pod dyrekcją Wojciecha Michalskiego, ul. Szkolna 15. Braki w dość skromnym życiu kulturalnym Lubienia Kujawskiego po II wojnie światowej z powodzeniem starał się nadrabiać zespół teatralny założony w 1951 roku przez ówczesnego nauczyciela Wojciecha Michalskiego, który regularnie wystawiał przedstawienia przez ponad 20 lat. Początkowo wśród aktorów przeważali nauczyciele oraz członkowie komitetu rodzicielskiego. Z czasem coraz częściej w role aktorów wcielały się dzieci i młodzież szkolna. W dniu rocznicy 19 stycznia 1973 roku przedstawiono spektakl pod tytułem „Niemcy”, reżyserowany przez Wojciecha Michalskiego, którym wystąpiły dzieci i młodzież z lubieńskiej szkoły podstawowej. Z czasem teatr stał się wizytówka naszej społeczności, gdyż przedstawiał swe spektakle w wielu miastach zarówno tych z najbliższej okolicy, jak również tych bardziej odległych. Pięciokrotnie występowali oni na deskach zawodowego teatru we Włocławku. O wysokim poziomie artystycznym świadczy fakt, że w przeglądzie placówek teatralnych sztuka „Imieniny pana dyrektora” zdobyła pierwsze miejsca zarówno na szczeblu powiatowym, jak również wojewódzkim. W roku 1966 z okazji 15-lecia teatru reportaż na temat jego działalności nakręciła i wyemitowała telewizja publiczna. Uhonorowany za swoją działalność ministerialną nagrodą ” Zasłużonego dla kultury” z powodów zdrowotnych zmuszony był zawiesić swoją działalność, której niestety już nie wznowiono. Wojciech Michalski pozostał w pamięci mieszkańców Lubienia jako wspaniały wychowawca młodzieży, działacz społeczny i animator życia kulturalnego na terenie miasteczka."

Oprac. B. Grabowski, na podstawie art. BIP Zespół Placówek Oświatowych w Lubieniu Kujawskim na: https://zpolubien.szkolnastrona.pl/ fot. na stronie; wg. oprac. dokumentalne: A. Dominowski, Spacer historyczny po Lubieniu Kujawskim - Szlaki kultury na: https://szlakikultury.ariari.org.

Dwór i park w Lubieniu Kujawskim XIX w.

W Lubieniu Kujawskim stoi dwór szlachecki z przełomu XVIII/XIX w. (zabytek nr rej.: 187/A z 17.09.1985). Budowę dworu rozpoczęto pod koniec XVIII w., na miejsce lokacji zespołu dworskiego przyjęto płd. część miasteczka, na jego obrzeżu. Obiekt został rozbudowany w drugiej połowie XIX w., dodano skrzydło płd. a w latach 1924-1925 kolejne skrzydło płn. Budynek był otynkowany. W czasie II wojny światowej dwór zajęli Niemcy, a po wojnie przeszedł w ręce Skarbu Państwa. W czasach powojennych spełniał różne funkcję tj. Dom Dziecka, który prowadziły siostry zakonne. W 1948 r. budynek został wyremontowany, kierownictwo Domu Dziecka przejęło Państwo (1951 r.). Miejsce sióstr zajął personel świecki. Remont dworu w latach 70-tych XX w. objął naprawę podłogi, pracę polegające na wymalowaniu pomieszczeń, utworzenie nowej chlewni. Do otaczającego parku zakupiono nowe drzewka. Dobudowano także część internatową dla dzieci. Nowy pawilon oddano do użytku w 1982 r. Uporządkowano park, naprawiono drogę i postawiono chodnik. Przeprowadzony został gruntowny remont pralni i wybudowano budynek składu opału. Kapitalny remont zakończono zaś w 1990 r. Po reformie o Samorządzie Terytorialnym w 1999 r. Dom Dziecka w Lubieniu Kujawskim został przekształcony na obiekt pod pieczą kuratora oświaty i wychowania Starostwa Powiatowego we Włocławku.

Park krajobrazu przy dworze pochodzi z tego samego okresu – XIX w. i zajmuje około 2 ha powierzchni. Ma luźną kompozycję i posiada miejsca zabaw dla dzieci, w postaci placu zabaw oraz trawników. Całość obiektu przyrodniczego jest zadbana i czysta. Można tu znaleźć sporo ciekawych krzewów i drzew tj. zabytkowy starodrzew. W parku znajduje się rządcówka drewniana z około 1950 r. i fragmenty ogrodzenia murowanego z początku XIX w. Po stronie wsch. majątku znajduję się część folwarczna, natomiast od strony zach.j sad i warzywniak, oddzielony od parku aleją grabową. Dominuje drzewostan liściasty. Do czasów dzisiejszych zachowała się szczątkowa aleja grabowa oraz altana lipowa.

Sam dwór zbudowany jest w stylu klasycystycznym. Budynek posiada konstrukcje szkieletową wypełnioną gliną, jest otynkowany. Obiekt jest parterowy, dwutraktowy, pierwotnie na planie wydłużonego prostokąta z protykiem na osi, wspartym na czterech kolumnach. Do korpusu dobudowane w poł. XIX w. od południa murowane skrzydło poprzeczne, z pięterkiem na poddaszu i narożnikiem od frontu wyciętym, tworzącym podcień wsparty na jednej kolumnie. Półszczyt ogzymsowany, z parą okien i parą pionowych oculusów. Od północy w miejsce wyburzonej części starego dworu, skrzydło z pocz. XX w., poprzeczne, piętrowe z ryzalitem, bezstylowe, a nad skrzydłem płd. naczółkowy. Nad dobódówką płn. dach czterospadowy i łamany.

W 1789 r. właścicielami miasta byli Norbert i Tomasz Brzescy. Lubień był częścią ich majątku. Po Tomaszu Brzeskim dziedziczyła Maria Dobkowa, która w 1804 r. sprzedała miasteczko Lubień Kujawski i wsie, swojemu siostrzeńcowi Walentemu Waliszewskiemu. Później dwór w Lubieniu wraz z podległymi mu majętnościami zakupił Seweryn Jung, syn niemieckiego przemysłowca, które potem sprzedał Zofii z Kalinowskich i Edwardowi Wenerom. W rękach rodziny Wenerów majątek pozostał do wybuchu II wojny światowej (1939).

Dwór w 1968 r.

Oprac. B. Grabowski, źródła: Art. M. Kujawa, Lubień Kujawski, na: www.polskiezabytki.pl Art. D. Owczarek-Osowski, Zespół dworsko-parkowy z XVIII/XIX wieku w Lubieniu Kujawskim woj. Kujowsko-pomorskie z 7.07.2019 na: www. mojemaleczarowanie.pl Strona PTTK: www.odznaka.kuj-pom.bydgoszcz.pttk.pl Fot. https://zamki.rotmanka.com

Zabytkowy kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa i św. Rocha w Lubieniu Kujawskim (1886)

Na terenie miasta Lubień Kujawski znajdował się kościół pw. św. Katarzyny, którego metryka sięga XIV w. Obiekt był drewniany, jak większość budowli w Lubieniu w omawianym okresie. Kościół został zniszczony, a jego miejsce zajęła nowa świątynia, również drewniana pod tym samym wezwaniem (1630 r.). Fundatorem budowy świątyni był Arnold Kryski. Budowla przetrwała do 1827 r., kiedy to zawaliła się wieża kościelna. W 1839 r. przy kościele wybudowano szkołę: drewniany, dwuizbowy dom, w którym wikariusze mieli uczyć dzieci. Później szkoła mieściła się w wynajmowanych domach. Próbowano wyremontować wieże ale nieskutecznie i w 1884 r. podjęto decyzje o budowie murowanego kościoła. Świątynie wybudowano według projektu warszawskiego architekta - Artura Goebela. Prace budowlane trwały do 1886 r., wykończenie wnętrza zajęło kilka lat. Konsekracji dokonano w 1909 r. kościół otrzymał nowe wezwanie Najświętszego Serca Pana Jezusa i św. Rocha i znajduje się przy Placu Wolności 15.

Obiekt położony jest przy płn.-wsch. pierze trójkątnego rynku miejskiego, przy przecięciu drogi krajowej (nr 91) i ul. Wojska Polskiego. Budowla stoi w miejscu dawnej drewnianej świątyni, co potwierdza usytuowanie prezbiterium w kierunku wschodnim.

Kościół parafialny wniesiono w stylu neoromańskim, wnętrze posiada kilka cech neogotyku. Budowlę osadzono na planie wydłużonego prostokąta, który krzyżuje się z płytkim transeptem. Korpus składa się z: trzech naw, pięciu przęseł i posiada układ podobny do bazyliki. Świątynia od wschodu zamknięta jest ścianą prostą z dwiema przybudówkami zamykającymi się trójbocznie, mieszczącymi kaplice św. Rocha oraz zakrystię. Od strony zachodniej znajduje się wieża na planie kwadratu, którą (od północy i południa) ujmują dwie wieżyczki schodowe.

Wejście umiejscowiono w części centralnej wieży i ujęte jest w portyk, zwieńczony trójkątnym dachem. Wnęka, zamknięta łukiem, spoczywa na dwóch kolumnach. Ponad drzwiami znajduje się półkolisty tympanon. W górnych kondygnacjach wieża przybiera kształt ośmiokątny, przykryty stożkowatym dachem. Na połączeniu nawy głównej i prezbiterium ulokowano małą wieżyczkę na sygnaturkę. Wnętrze nawy głównej przykryte jest pozornym sklepieniem kolebkowym, natomiast nawy boczne stropami płaskimi. Nawy oddzielone są arkadami wspartymi na żeliwnych kolumnach.

Środek zdobi polichromia figuralna z końca XIX w., nawiązująca do sztuki ludowej. Transept zdobią cztery witraże zaprojektowane przez Jana Rosena przed 1939 r., pochodzące z dawnej kaplicy dworskiej. W kościele znajdują się także epitafia, m.in. Walentego Waliszewskiego i jego żony.

Oprac. B. Grabowski, na podstawie art. Michał Horbowicz, OT NID w Toruniu, 22-11-2015 r., NID rejestr zabytków art. W. Kwaitkowska, Niedziela.pl, Wędrując po parafiach, Lubień Kujawski, 12/2004; Spacer historyczny po Lubieniu Kujawskim na: https://szlakikultury.ariari.org fot. ze strony miasta.

Lubień Kujawski rys historyczny do 1945 r.

Lubień Kujawski jest niewielkim miasteczkiem położonym w województwie włocławskim, znajduje się 30 km od Włocławka. Lubień był wzmiankowany w 1399 r., prawa miejskie otrzymał od króla Zygmunta Starego (dokument z 1539 r. dot. jarmarków i targowiska). Niektóre źródła wskazują, że statut miasta Lubień mógł otrzymać w 1489 r. Osada funkcjonowała już od dłuższego czasu. W kształtującym się średniowiecznym mieście pracowało 13 rzemieślników, majątek Lubienia składał się wówczas z 12,5 łanów ziemi.

Na terenie miasta znajdował się kościół pw. św. Katarzyny, którego metryka sięga XIV w. Obiekt był drewniany, jak większość budowli w Lubieniu w omawianym okresie. Kościół został zniszczony, a jego miejsce zajęła nowa świątynia, również drewniana pod tym samym wezwaniem (1630 r.). Fundatorem budowy świątyni był Arnold Kryski. Budowla przetrwała do 1827 r., kiedy to zawaliła się wieża kościelna. Próbowano wyremontować wieże ale nieskutecznie i w 1884 r. podjęto decyzje o budowie murowanego kościoła. Świątynie wybudowano według projektu warszawskiego architekta - Artura Goebela. Prace budowlane trwały do 1886 r., wykończenie wnętrza zajęło kilka lat. Konsekracji dokonano w 1909 r. kościół otrzymał nowe wezwanie Najświętszego Serca Pana Jezusa i św. Rocha.

Rozwojowi miasta sprzyjało kilka cech, między innymi drogi handlowe np. szlak prowadzący z Gdańska do Lwowa; a także przywileje handlowe, które otrzymał Lubień od władców. Jeden z nich otrzymało miasto od Zygmunta Augusta w XVI w., można było organizować jarmarki, co przyczyniło się do rozwoju handlu w osadzie i okolicy.

Herb miasta przedstawia mury miejskie z bramą, zakończone trzema wieżami. W bramie znajduje się złoty (żółty) gryf. Mury były białe, wierze zakończone niebieskimi stożkami, gryf złoty, a tło herbu malowane w czerwieni. W projekcie herbu z 1847 r. zamiast gryfa zamieszczony był snopek siana.

Nie zachowały się dokumenty świadczące o dokładnej dacie lokacyjnej miasta, z źródeł wynika natomiast, że osada była własnością rodu szlacheckiego Doliwa. Miasto miało charakter służebny, zrzeszało rzemieślników. Lubień był własnością rodziny Lubieńskich od 1566 r., a także Kryskich i Brzeskich, a w 1801 r. przeszedł w ręce Marianny Dobek. Istniejący folwark był zarządzany przez polskich właścicieli do XIX w., ostatnimi właścicielami byli Waliszewscy i w XX w. do zakończenia II wojny światowej Wernerowie. Miasto zostało zniszczone w czasie wojny ze Szwecją (1655-1660), rola spadła do niedużej osady. W czasach rozbiorów Lubień został zagarnięty przez Prusy (1793). Na mocy traktatu w Tylży (1807) Lubień wszedł w skład Księstwa Warszawskiego. Po upadku Napoleona i kongresie wiedeńskim (1815) miasto nie wróciło już do Prus, lecz znalazło się pod panowaniem rosyjskim w Królestwie Polskim tzw. Kongresówce. Dodatkowy kryzys Lubienia spowodował pożar w 1809 r., który zniszczył sporą część zabudowań.

W latach 1815-1918 Lubień znajdował się pod okupacją rosyjską. Administracyjnie wcielony do województwa mazowieckiego. W 1820 r. w mieście wyróżniał się piękny drewniany kościół parafialny.

Miasto posiadało szkołę od 1839 r. Obiekt mieścił się w skromnym dwuizbowym budynku nieopodal kościoła, w której nauczać mieli wikariusze miejscowej parafii. Warunki lokalowe nie były imponujące, jeśli wziąć pod uwagę, że do szkoły uczęszczało kilkadziesiąt dzieci, a formalnie podlegało pod nią ponad setka uczniów. W roku 1844 budynek szkoły został oddany na potrzeby poczty, zaś szkoła musiała znaleźć sobie inną siedzibę. Z racji braku jakikolwiek budowli publicznych zajęcia szkolne odbywały się w niefunkcjonalnych izbach trzech różnych domów prywatnych. Poza duchowieństwem jedyną posadę nauczyciela sprawował Jan Brocki, a nauczaniem robót żeńskich zajmowała się Maria Trybicka.

Dla Lubienia wejście administracji pruskiej, a następnie rządów carskich oznaczało wprowadzenie nowych praw, zmiany dotyczyły również innych aspektów życia społecznego, gospodarczego, religijnego. Zaborcy wprowadzili ustawy podatkowe, spisy ludności. W 1862 r. niedaleko Lubienia, powstała linia kolejowa. W XIX w. miasto zaczęło ponownie prosperować. Wybudowano gorzelnie, olejarnie i młyny. Kwitło rolnictwo. Mimo to miasto straciło prawa miejskie (1867), a ludność stała się zależna od nowego "ustrojodawcy". Lubienianie odzyskali wolność w 1919 r. (powstanie wielkopolskie), a tym samym miasto uzyskało ponownie prawa miejskie.

W Lubieniu Kujawskim zaczęto wznosić budynek szkoły. Po wyzwoleniu kraju według projektu Jana Szperlinga przy ulicy Wojska Polskiego, została ukończona placówka oświatowa (ok. 1925 r).

Na terenie miasta stacjonowało Wojsko Polskie: III/3 Dywizjon Myśliwski i 43 Eskadra Towarzysząca - część dywizjonu Armii Poznań, wsparta 43jką z Torunia, obserwatorzy z Armii Pomorze (Czarne Chrabąszcze - działania obronne 1939 r.).

W czasie II wojny światowej część miasta spalił okupant. Mieszkańcy Lubienia Kujawskiego zostali poddani terrorowi, doszło do wielu aresztowań ludności (inteligencji, pracowników społecznych, administracji, księży, nauczycieli, weteranów wojennych, powstańców). Aresztowanych męczono, wywożono do obozów koncentracyjnych i mordowano. Niemcy spalili synagogę, Bożnica pochodziła z II połowy XIX w., zniszczony został także cmentarz żydowski. W mieście prowadzone było tajne nauczanie pod opieką Stefani Chrobocińskiej.

W 1945 r. po wojnie, mieszkańcy Lubienia Kujawskiego przystąpili do pracy nad odbudową swojego miasta. Wybudowano Dom Dziecka, aptekę, dwa bloki mieszkalne, przedszkole, naprawiono drogi, nawierzchnię, rozbudowano remizę strażacką, w której mieścił się również Dom Kultury. Zadbano także o dworek i ogród dworski. W czasie badań specjalistycznych okazało się, że miasto położone jest na pokładach soli co przyczynić się może do rozwoju Lubienia i co daje perspektywy do budowy przemysłu solankowego w niedalekiej przyszłości.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: Kronika Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Lubieniu Kujawskim, woj. Włocławskie; Przemysław Burchard: Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa: 1990, s. 45; Izydor Koliński: Regularne jednostki ludowego Wojska Polskiego (lotnictwo). Formowanie, działania bojowe, organizacja i uzbrojenie, metryki jednostek lotniczych. Krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. Cz. 9. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1978; Adam Kurowski, Lotnicy w bitwie nad Bzurą, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1975.

Świtezianka – lokal gastronomiczny w Lubieniu Kujawskim (1973)

W latach 70-tych XX w. na terenie Lubienia Kujawskiego, za sprawą GS „Samopomoc Chłopska” uruchomiono lokal gastronomiczny przy trasie E-16. Nowa placówka posiadała bardzo ładny i ciekawy wystrój wnętrza, do którego wykorzystano elementy sztuki ludowej Kujaw, a obsługa – kelnerki miały kujawskie stroje nawiązujące do folkloru. Poza restauracją, w lokalu znajdowała się też kawiarenka. Lokal powstał z myślą o turystach.

Chata kujawska, jak nazywali ją mieszkańcy Lubienia Kujawskiego, była wynajmowana na liczne uroczystości np. wesela, konferencje, uroczystości rodzinne. Wówczas posiłki podawane były na ceramice włocławskiej przez kelnerki w strojach regionalnych, co z pewnością budziło zainteresowanie i wyróżniało lokal od innych placówek gastronomicznych w tamtym okresie.

Lokal nosił nazwę „Świtezianka”, i szybko zyskał sławę dzięki mediom. Dnia 23 lutego 1974 r. na antenie TVP w Dzienniku o godzinie 16tej ukazał się materiał o restauracji.

Budowa restauracji „Świtezianka” była częścią większego planu gminy wiejskiej, której celem było wybudowanie odpowiedniej infrastruktury pod turystykę i ożywienie lokalnego biznesu.

Kujawy z powodzeniem mogą stać się terenem rekreacyjno-wypoczynkowym. Są tu przecież odpowiednie warunki i możliwości. Chodecz i Lubień Kujawski mogą z powodzeniem konkurować z Charzykowami czy Tleniem. W dodatku ośrodki te mają większą (a raczej dłuższą) przyszłość przed sobą z uwagi na fakt, że w tym rejonie nie planuje się na razie rozwoju przemysłu. Oczywiście, by Kujawy otrzymały należną rangę turystyczną potrzebne jest zainteresowanie nimi odpowiednich władz na szczeblu wojewódzkim, no i przede wszystkim potrzebni są na miejscu ludzie z inicjatywą, aktywni. Turystyki nie trzeba się bać, trzeba ją organizować. – fragment artykułu pt. Wykorzystać warunki, w Gazecie Kujawskiej z 2 lipca 1973 r.

Mieszkańcy planowali wybudować scenę kulturalną w postaci amfiteatru. Na ten cel zebrano 250 tysięcy złotych na funduszu gminnym. W amfiteatrze w sezonie letnim organizowane miały być imprezy kulturalne i artystyczne przyciągające turystów. Do takich wydarzeń zaliczyć można Noc Kupały, święto młodości z udziałem wielotysięcznej rzeszy młodzieży województwa włocławskiego, które odbywały się już wcześniej pod patronatem ZSMP.

Świtezianka posiadała dwie sale restauracyjne – z tarasem od strony jeziora na około 110 miesc wewnątrz i 40 na tarasie. Wnętrze było przyjemne, estetyczne, w wystroju dominowało drzewo, motywy ludowe – kujawskie. Załoga bufetowa, kelnerki miały kolorowe kujawskie stroje – marszczone spódniczki, granatowe sznurowane gorseciki, białe, haftowane bluzeczki. Schodami w dół schodziło się do kawiarni, gdzie dominowała drewniana boazeria, zydle, stylowe stoliki, na ścianach wycinanki kujawskie. Uwagę przyciągał żyrandol – barwny pająk opracowany według ludowych kujawskich wzorów.

Budynek kosztował 6 milionów złotych. Zbudowany był przez ZURB z Włocławka. Urządzenia, były wykonane według pomysłu plastyków, pracowni warsztatów usługowych z regionu. Żyrandol wykonali uczniowie ze szkoły w Kanibrodzie z tamtejszej spółdzielni uczniowskiej. Z usług restauracji korzystało wielu kierowców, którzy najczęściej zamawiali: peklowane golonki, żurek kujawski z kiełbasą i flaki. Sporo klientów cieszyło podniebienia: przepiórkami na grzance i kotletem ze świeżym masłem. Menu zawierało również takie potrawy jak: wątróbka po staropolsku, peklowana golonka z chrzanem, kotlet po kijowsku, czarninę z kaczki z kluskami ziemniaczanymi (w sezonie). Restaurację zaopatrywał GS, posiadający piekarnie, masarnię i wytwórnię wód gazowanych. Świtezianka posiadała umowę na dostawę dziczyzny z przedsiębiorstwem „Las”, w drób, z którego potrawy cieszyły się dużą popularnością.

Obok restauracji i amfiteatru, nad jeziorem znajdowało się kąpielisko, które miasto zaopatrzyło w urządzenia sanitarne, wybudowano z funduszu pomosty i inne obiekty rekreacji. Zainteresowanie nadjeziornym Lubieniem znacznie wzrosło wśród turystów.

Pieniądze, które wpływały do kasy miejskiej, w dużym stopniu poprawiły wizerunek miasteczka. Wyburzono rudery i zaniedbane budynki, sporo budynków odnowiono, otrzymały nowe elewacje. Powstała poczekalnia PKS w samym centrum Lubienia. Planowano zachęcić turystów wyrabianą przez braci Czesława i Stanisława Stępowskich ceramiką ludową.

Oprac. B. Grabowski, źródła: Gazeta Kujawska, Z myślą o turystach, z 5 grudnia 1973 r., Ekspres wieczorny, Restauracja i kawiarnia w regionalnym stylu na trasie E-16 przyciąga turystów, z 18 grudnia 1973 r., Gazeta Rolnik Spółdzielca, Kujawska chata w piwnicach gospody, z dnia 12 maja 1974 r., Gazeta Kujawska, Wykorzystać warunki, z 2 lipca 1973 r.. Rolnik, O budowaniu z głową „Świteziańce” usługach, z 7 lipca 1974., Gazeta Kujawska z 20 listopada 1973 r., fot. Kronika Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Lubieniu Kujawskim, woj. Włocławskie.

Młyn w Lubieniu Kujawskim

Młyn zbożowy w Lubieniu Kujawskim powstał w 1919 r. według planu autorstwa Kazimierza Osterloffa. Obiekt został zbudowany na planie prostokąta z cegły wypalanej, nie został otynkowany. Dwupołaciowy dach  pokryty był papą, a we frontowej, ośmioosiowej elewacji znajdowały się wielopodziałowe okna zamknięte odcinkiem łuku. Poszczególne kondygnacje zamknięte są gzymsami opaskowymi. W parterze zamurowano pierwotny otwór drzwiowy. Od początku młyn był własnością braci Jędrzejewskich i w rękach ich spadkobierców w latach późniejszych. Do lat 90. XX w. odgrywał znaczącą rolę w gospodarce gminy. W połowie lat 90-tych. właściciele zaniechali produkcji i młyn systematycznie popadał w ruinę. Budynek umiejscowiony był pierwotnie przy ul. Wojska Polskiego 60. Projekt młyna stanowi ważny przykład zabudowy przemysłowej tego regionu w pierwszej połowie XX wieku.

Oprac. B. Grabowski, źródła:

https://web.archive.org/web/20130927080824/http://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych/KUJ-rej.pdf

https://web.archive.org/web/20150402090930/http://lubienkujawski.pl/index.php/informacje-o-gminie