Dwór i park w Lubieniu Kujawskim XIX w.

W Lubieniu Kujawskim stoi dwór szlachecki z przełomu XVIII/XIX w. (zabytek nr rej.: 187/A z 17.09.1985). Budowę dworu rozpoczęto pod koniec XVIII w., na miejsce lokacji zespołu dworskiego przyjęto płd. część miasteczka, na jego obrzeżu. Obiekt został rozbudowany w drugiej połowie XIX w., dodano skrzydło płd. a w latach 1924-1925 kolejne skrzydło płn. Budynek był otynkowany. W czasie II wojny światowej dwór zajęli Niemcy, a po wojnie przeszedł w ręce Skarbu Państwa. W czasach powojennych spełniał różne funkcję tj. Dom Dziecka, który prowadziły siostry zakonne. W 1948 r. budynek został wyremontowany, kierownictwo Domu Dziecka przejęło Państwo (1951 r.). Miejsce sióstr zajął personel świecki. Remont dworu w latach 70-tych XX w. objął naprawę podłogi, pracę polegające na wymalowaniu pomieszczeń, utworzenie nowej chlewni. Do otaczającego parku zakupiono nowe drzewka. Dobudowano także część internatową dla dzieci. Nowy pawilon oddano do użytku w 1982 r. Uporządkowano park, naprawiono drogę i postawiono chodnik. Przeprowadzony został gruntowny remont pralni i wybudowano budynek składu opału. Kapitalny remont zakończono zaś w 1990 r. Po reformie o Samorządzie Terytorialnym w 1999 r. Dom Dziecka w Lubieniu Kujawskim został przekształcony na obiekt pod pieczą kuratora oświaty i wychowania Starostwa Powiatowego we Włocławku.

Park krajobrazu przy dworze pochodzi z tego samego okresu – XIX w. i zajmuje około 2 ha powierzchni. Ma luźną kompozycję i posiada miejsca zabaw dla dzieci, w postaci placu zabaw oraz trawników. Całość obiektu przyrodniczego jest zadbana i czysta. Można tu znaleźć sporo ciekawych krzewów i drzew tj. zabytkowy starodrzew. W parku znajduje się rządcówka drewniana z około 1950 r. i fragmenty ogrodzenia murowanego z początku XIX w. Po stronie wsch. majątku znajduję się część folwarczna, natomiast od strony zach.j sad i warzywniak, oddzielony od parku aleją grabową. Dominuje drzewostan liściasty. Do czasów dzisiejszych zachowała się szczątkowa aleja grabowa oraz altana lipowa.

Sam dwór zbudowany jest w stylu klasycystycznym. Budynek posiada konstrukcje szkieletową wypełnioną gliną, jest otynkowany. Obiekt jest parterowy, dwutraktowy, pierwotnie na planie wydłużonego prostokąta z protykiem na osi, wspartym na czterech kolumnach. Do korpusu dobudowane w poł. XIX w. od południa murowane skrzydło poprzeczne, z pięterkiem na poddaszu i narożnikiem od frontu wyciętym, tworzącym podcień wsparty na jednej kolumnie. Półszczyt ogzymsowany, z parą okien i parą pionowych oculusów. Od północy w miejsce wyburzonej części starego dworu, skrzydło z pocz. XX w., poprzeczne, piętrowe z ryzalitem, bezstylowe, a nad skrzydłem płd. naczółkowy. Nad dobódówką płn. dach czterospadowy i łamany.

W 1789 r. właścicielami miasta byli Norbert i Tomasz Brzescy. Lubień był częścią ich majątku. Po Tomaszu Brzeskim dziedziczyła Maria Dobkowa, która w 1804 r. sprzedała miasteczko Lubień Kujawski i wsie, swojemu siostrzeńcowi Walentemu Waliszewskiemu. Później dwór w Lubieniu wraz z podległymi mu majętnościami zakupił Seweryn Jung, syn niemieckiego przemysłowca, które potem sprzedał Zofii z Kalinowskich i Edwardowi Wenerom. W rękach rodziny Wenerów majątek pozostał do wybuchu II wojny światowej (1939).

Dwór w 1968 r.

Oprac. B. Grabowski, źródła: Art. M. Kujawa, Lubień Kujawski, na: www.polskiezabytki.pl Art. D. Owczarek-Osowski, Zespół dworsko-parkowy z XVIII/XIX wieku w Lubieniu Kujawskim woj. Kujowsko-pomorskie z 7.07.2019 na: www. mojemaleczarowanie.pl Strona PTTK: www.odznaka.kuj-pom.bydgoszcz.pttk.pl Fot. https://zamki.rotmanka.com

Zabytkowy kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa i św. Rocha w Lubieniu Kujawskim (1886)

Na terenie miasta Lubień Kujawski znajdował się kościół pw. św. Katarzyny, którego metryka sięga XIV w. Obiekt był drewniany, jak większość budowli w Lubieniu w omawianym okresie. Kościół został zniszczony, a jego miejsce zajęła nowa świątynia, również drewniana pod tym samym wezwaniem (1630 r.). Fundatorem budowy świątyni był Arnold Kryski. Budowla przetrwała do 1827 r., kiedy to zawaliła się wieża kościelna. W 1839 r. przy kościele wybudowano szkołę: drewniany, dwuizbowy dom, w którym wikariusze mieli uczyć dzieci. Później szkoła mieściła się w wynajmowanych domach. Próbowano wyremontować wieże ale nieskutecznie i w 1884 r. podjęto decyzje o budowie murowanego kościoła. Świątynie wybudowano według projektu warszawskiego architekta - Artura Goebela. Prace budowlane trwały do 1886 r., wykończenie wnętrza zajęło kilka lat. Konsekracji dokonano w 1909 r. kościół otrzymał nowe wezwanie Najświętszego Serca Pana Jezusa i św. Rocha i znajduje się przy Placu Wolności 15.

Obiekt położony jest przy płn.-wsch. pierze trójkątnego rynku miejskiego, przy przecięciu drogi krajowej (nr 91) i ul. Wojska Polskiego. Budowla stoi w miejscu dawnej drewnianej świątyni, co potwierdza usytuowanie prezbiterium w kierunku wschodnim.

Kościół parafialny wniesiono w stylu neoromańskim, wnętrze posiada kilka cech neogotyku. Budowlę osadzono na planie wydłużonego prostokąta, który krzyżuje się z płytkim transeptem. Korpus składa się z: trzech naw, pięciu przęseł i posiada układ podobny do bazyliki. Świątynia od wschodu zamknięta jest ścianą prostą z dwiema przybudówkami zamykającymi się trójbocznie, mieszczącymi kaplice św. Rocha oraz zakrystię. Od strony zachodniej znajduje się wieża na planie kwadratu, którą (od północy i południa) ujmują dwie wieżyczki schodowe.

Wejście umiejscowiono w części centralnej wieży i ujęte jest w portyk, zwieńczony trójkątnym dachem. Wnęka, zamknięta łukiem, spoczywa na dwóch kolumnach. Ponad drzwiami znajduje się półkolisty tympanon. W górnych kondygnacjach wieża przybiera kształt ośmiokątny, przykryty stożkowatym dachem. Na połączeniu nawy głównej i prezbiterium ulokowano małą wieżyczkę na sygnaturkę. Wnętrze nawy głównej przykryte jest pozornym sklepieniem kolebkowym, natomiast nawy boczne stropami płaskimi. Nawy oddzielone są arkadami wspartymi na żeliwnych kolumnach.

Środek zdobi polichromia figuralna z końca XIX w., nawiązująca do sztuki ludowej. Transept zdobią cztery witraże zaprojektowane przez Jana Rosena przed 1939 r., pochodzące z dawnej kaplicy dworskiej. W kościele znajdują się także epitafia, m.in. Walentego Waliszewskiego i jego żony.

Oprac. B. Grabowski, na podstawie art. Michał Horbowicz, OT NID w Toruniu, 22-11-2015 r., NID rejestr zabytków art. W. Kwaitkowska, Niedziela.pl, Wędrując po parafiach, Lubień Kujawski, 12/2004; Spacer historyczny po Lubieniu Kujawskim na: https://szlakikultury.ariari.org fot. ze strony miasta.

Lubień Kujawski rys historyczny do 1945 r.

Lubień Kujawski jest niewielkim miasteczkiem położonym w województwie włocławskim, znajduje się 30 km od Włocławka. Lubień był wzmiankowany w 1399 r., prawa miejskie otrzymał od króla Zygmunta Starego (dokument z 1539 r. dot. jarmarków i targowiska). Niektóre źródła wskazują, że statut miasta Lubień mógł otrzymać w 1489 r. Osada funkcjonowała już od dłuższego czasu. W kształtującym się średniowiecznym mieście pracowało 13 rzemieślników, majątek Lubienia składał się wówczas z 12,5 łanów ziemi.

Na terenie miasta znajdował się kościół pw. św. Katarzyny, którego metryka sięga XIV w. Obiekt był drewniany, jak większość budowli w Lubieniu w omawianym okresie. Kościół został zniszczony, a jego miejsce zajęła nowa świątynia, również drewniana pod tym samym wezwaniem (1630 r.). Fundatorem budowy świątyni był Arnold Kryski. Budowla przetrwała do 1827 r., kiedy to zawaliła się wieża kościelna. Próbowano wyremontować wieże ale nieskutecznie i w 1884 r. podjęto decyzje o budowie murowanego kościoła. Świątynie wybudowano według projektu warszawskiego architekta - Artura Goebela. Prace budowlane trwały do 1886 r., wykończenie wnętrza zajęło kilka lat. Konsekracji dokonano w 1909 r. kościół otrzymał nowe wezwanie Najświętszego Serca Pana Jezusa i św. Rocha.

Rozwojowi miasta sprzyjało kilka cech, między innymi drogi handlowe np. szlak prowadzący z Gdańska do Lwowa; a także przywileje handlowe, które otrzymał Lubień od władców. Jeden z nich otrzymało miasto od Zygmunta Augusta w XVI w., można było organizować jarmarki, co przyczyniło się do rozwoju handlu w osadzie i okolicy.

Herb miasta przedstawia mury miejskie z bramą, zakończone trzema wieżami. W bramie znajduje się złoty (żółty) gryf. Mury były białe, wierze zakończone niebieskimi stożkami, gryf złoty, a tło herbu malowane w czerwieni. W projekcie herbu z 1847 r. zamiast gryfa zamieszczony był snopek siana.

Nie zachowały się dokumenty świadczące o dokładnej dacie lokacyjnej miasta, z źródeł wynika natomiast, że osada była własnością rodu szlacheckiego Doliwa. Miasto miało charakter służebny, zrzeszało rzemieślników. Lubień był własnością rodziny Lubieńskich od 1566 r., a także Kryskich i Brzeskich, a w 1801 r. przeszedł w ręce Marianny Dobek. Istniejący folwark był zarządzany przez polskich właścicieli do XIX w., ostatnimi właścicielami byli Waliszewscy i w XX w. do zakończenia II wojny światowej Wernerowie. Miasto zostało zniszczone w czasie wojny ze Szwecją (1655-1660), rola spadła do niedużej osady. W czasach rozbiorów Lubień został zagarnięty przez Prusy (1793). Na mocy traktatu w Tylży (1807) Lubień wszedł w skład Księstwa Warszawskiego. Po upadku Napoleona i kongresie wiedeńskim (1815) miasto nie wróciło już do Prus, lecz znalazło się pod panowaniem rosyjskim w Królestwie Polskim tzw. Kongresówce. Dodatkowy kryzys Lubienia spowodował pożar w 1809 r., który zniszczył sporą część zabudowań.

W latach 1815-1918 Lubień znajdował się pod okupacją rosyjską. Administracyjnie wcielony do województwa mazowieckiego. W 1820 r. w mieście wyróżniał się piękny drewniany kościół parafialny.

Miasto posiadało szkołę od 1839 r. Obiekt mieścił się w skromnym dwuizbowym budynku nieopodal kościoła, w której nauczać mieli wikariusze miejscowej parafii. Warunki lokalowe nie były imponujące, jeśli wziąć pod uwagę, że do szkoły uczęszczało kilkadziesiąt dzieci, a formalnie podlegało pod nią ponad setka uczniów. W roku 1844 budynek szkoły został oddany na potrzeby poczty, zaś szkoła musiała znaleźć sobie inną siedzibę. Z racji braku jakikolwiek budowli publicznych zajęcia szkolne odbywały się w niefunkcjonalnych izbach trzech różnych domów prywatnych. Poza duchowieństwem jedyną posadę nauczyciela sprawował Jan Brocki, a nauczaniem robót żeńskich zajmowała się Maria Trybicka.

Dla Lubienia wejście administracji pruskiej, a następnie rządów carskich oznaczało wprowadzenie nowych praw, zmiany dotyczyły również innych aspektów życia społecznego, gospodarczego, religijnego. Zaborcy wprowadzili ustawy podatkowe, spisy ludności. W 1862 r. niedaleko Lubienia, powstała linia kolejowa. W XIX w. miasto zaczęło ponownie prosperować. Wybudowano gorzelnie, olejarnie i młyny. Kwitło rolnictwo. Mimo to miasto straciło prawa miejskie (1867), a ludność stała się zależna od nowego "ustrojodawcy". Lubienianie odzyskali wolność w 1919 r. (powstanie wielkopolskie), a tym samym miasto uzyskało ponownie prawa miejskie.

W Lubieniu Kujawskim zaczęto wznosić budynek szkoły. Po wyzwoleniu kraju według projektu Jana Szperlinga przy ulicy Wojska Polskiego, została ukończona placówka oświatowa (ok. 1925 r).

Na terenie miasta stacjonowało Wojsko Polskie: III/3 Dywizjon Myśliwski i 43 Eskadra Towarzysząca - część dywizjonu Armii Poznań, wsparta 43jką z Torunia, obserwatorzy z Armii Pomorze (Czarne Chrabąszcze - działania obronne 1939 r.).

W czasie II wojny światowej część miasta spalił okupant. Mieszkańcy Lubienia Kujawskiego zostali poddani terrorowi, doszło do wielu aresztowań ludności (inteligencji, pracowników społecznych, administracji, księży, nauczycieli, weteranów wojennych, powstańców). Aresztowanych męczono, wywożono do obozów koncentracyjnych i mordowano. Niemcy spalili synagogę, Bożnica pochodziła z II połowy XIX w., zniszczony został także cmentarz żydowski. W mieście prowadzone było tajne nauczanie pod opieką Stefani Chrobocińskiej.

W 1945 r. po wojnie, mieszkańcy Lubienia Kujawskiego przystąpili do pracy nad odbudową swojego miasta. Wybudowano Dom Dziecka, aptekę, dwa bloki mieszkalne, przedszkole, naprawiono drogi, nawierzchnię, rozbudowano remizę strażacką, w której mieścił się również Dom Kultury. Zadbano także o dworek i ogród dworski. W czasie badań specjalistycznych okazało się, że miasto położone jest na pokładach soli co przyczynić się może do rozwoju Lubienia i co daje perspektywy do budowy przemysłu solankowego w niedalekiej przyszłości.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: Kronika Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Lubieniu Kujawskim, woj. Włocławskie; Przemysław Burchard: Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa: 1990, s. 45; Izydor Koliński: Regularne jednostki ludowego Wojska Polskiego (lotnictwo). Formowanie, działania bojowe, organizacja i uzbrojenie, metryki jednostek lotniczych. Krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. Cz. 9. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1978; Adam Kurowski, Lotnicy w bitwie nad Bzurą, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1975.

Świtezianka – lokal gastronomiczny w Lubieniu Kujawskim (1973)

W latach 70-tych XX w. na terenie Lubienia Kujawskiego, za sprawą GS „Samopomoc Chłopska” uruchomiono lokal gastronomiczny przy trasie E-16. Nowa placówka posiadała bardzo ładny i ciekawy wystrój wnętrza, do którego wykorzystano elementy sztuki ludowej Kujaw, a obsługa – kelnerki miały kujawskie stroje nawiązujące do folkloru. Poza restauracją, w lokalu znajdowała się też kawiarenka. Lokal powstał z myślą o turystach.

Chata kujawska, jak nazywali ją mieszkańcy Lubienia Kujawskiego, była wynajmowana na liczne uroczystości np. wesela, konferencje, uroczystości rodzinne. Wówczas posiłki podawane były na ceramice włocławskiej przez kelnerki w strojach regionalnych, co z pewnością budziło zainteresowanie i wyróżniało lokal od innych placówek gastronomicznych w tamtym okresie.

Lokal nosił nazwę „Świtezianka”, i szybko zyskał sławę dzięki mediom. Dnia 23 lutego 1974 r. na antenie TVP w Dzienniku o godzinie 16tej ukazał się materiał o restauracji.

Budowa restauracji „Świtezianka” była częścią większego planu gminy wiejskiej, której celem było wybudowanie odpowiedniej infrastruktury pod turystykę i ożywienie lokalnego biznesu.

Kujawy z powodzeniem mogą stać się terenem rekreacyjno-wypoczynkowym. Są tu przecież odpowiednie warunki i możliwości. Chodecz i Lubień Kujawski mogą z powodzeniem konkurować z Charzykowami czy Tleniem. W dodatku ośrodki te mają większą (a raczej dłuższą) przyszłość przed sobą z uwagi na fakt, że w tym rejonie nie planuje się na razie rozwoju przemysłu. Oczywiście, by Kujawy otrzymały należną rangę turystyczną potrzebne jest zainteresowanie nimi odpowiednich władz na szczeblu wojewódzkim, no i przede wszystkim potrzebni są na miejscu ludzie z inicjatywą, aktywni. Turystyki nie trzeba się bać, trzeba ją organizować. – fragment artykułu pt. Wykorzystać warunki, w Gazecie Kujawskiej z 2 lipca 1973 r.

Mieszkańcy planowali wybudować scenę kulturalną w postaci amfiteatru. Na ten cel zebrano 250 tysięcy złotych na funduszu gminnym. W amfiteatrze w sezonie letnim organizowane miały być imprezy kulturalne i artystyczne przyciągające turystów. Do takich wydarzeń zaliczyć można Noc Kupały, święto młodości z udziałem wielotysięcznej rzeszy młodzieży województwa włocławskiego, które odbywały się już wcześniej pod patronatem ZSMP.

Świtezianka posiadała dwie sale restauracyjne – z tarasem od strony jeziora na około 110 miesc wewnątrz i 40 na tarasie. Wnętrze było przyjemne, estetyczne, w wystroju dominowało drzewo, motywy ludowe – kujawskie. Załoga bufetowa, kelnerki miały kolorowe kujawskie stroje – marszczone spódniczki, granatowe sznurowane gorseciki, białe, haftowane bluzeczki. Schodami w dół schodziło się do kawiarni, gdzie dominowała drewniana boazeria, zydle, stylowe stoliki, na ścianach wycinanki kujawskie. Uwagę przyciągał żyrandol – barwny pająk opracowany według ludowych kujawskich wzorów.

Budynek kosztował 6 milionów złotych. Zbudowany był przez ZURB z Włocławka. Urządzenia, były wykonane według pomysłu plastyków, pracowni warsztatów usługowych z regionu. Żyrandol wykonali uczniowie ze szkoły w Kanibrodzie z tamtejszej spółdzielni uczniowskiej. Z usług restauracji korzystało wielu kierowców, którzy najczęściej zamawiali: peklowane golonki, żurek kujawski z kiełbasą i flaki. Sporo klientów cieszyło podniebienia: przepiórkami na grzance i kotletem ze świeżym masłem. Menu zawierało również takie potrawy jak: wątróbka po staropolsku, peklowana golonka z chrzanem, kotlet po kijowsku, czarninę z kaczki z kluskami ziemniaczanymi (w sezonie). Restaurację zaopatrywał GS, posiadający piekarnie, masarnię i wytwórnię wód gazowanych. Świtezianka posiadała umowę na dostawę dziczyzny z przedsiębiorstwem „Las”, w drób, z którego potrawy cieszyły się dużą popularnością.

Obok restauracji i amfiteatru, nad jeziorem znajdowało się kąpielisko, które miasto zaopatrzyło w urządzenia sanitarne, wybudowano z funduszu pomosty i inne obiekty rekreacji. Zainteresowanie nadjeziornym Lubieniem znacznie wzrosło wśród turystów.

Pieniądze, które wpływały do kasy miejskiej, w dużym stopniu poprawiły wizerunek miasteczka. Wyburzono rudery i zaniedbane budynki, sporo budynków odnowiono, otrzymały nowe elewacje. Powstała poczekalnia PKS w samym centrum Lubienia. Planowano zachęcić turystów wyrabianą przez braci Czesława i Stanisława Stępowskich ceramiką ludową.

Oprac. B. Grabowski, źródła: Gazeta Kujawska, Z myślą o turystach, z 5 grudnia 1973 r., Ekspres wieczorny, Restauracja i kawiarnia w regionalnym stylu na trasie E-16 przyciąga turystów, z 18 grudnia 1973 r., Gazeta Rolnik Spółdzielca, Kujawska chata w piwnicach gospody, z dnia 12 maja 1974 r., Gazeta Kujawska, Wykorzystać warunki, z 2 lipca 1973 r.. Rolnik, O budowaniu z głową „Świteziańce” usługach, z 7 lipca 1974., Gazeta Kujawska z 20 listopada 1973 r., fot. Kronika Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Lubieniu Kujawskim, woj. Włocławskie.

Młyn w Lubieniu Kujawskim

Młyn zbożowy w Lubieniu Kujawskim powstał w 1919 r. według planu autorstwa Kazimierza Osterloffa. Obiekt został zbudowany na planie prostokąta z cegły wypalanej, nie został otynkowany. Dwupołaciowy dach  pokryty był papą, a we frontowej, ośmioosiowej elewacji znajdowały się wielopodziałowe okna zamknięte odcinkiem łuku. Poszczególne kondygnacje zamknięte są gzymsami opaskowymi. W parterze zamurowano pierwotny otwór drzwiowy. Od początku młyn był własnością braci Jędrzejewskich i w rękach ich spadkobierców w latach późniejszych. Do lat 90. XX w. odgrywał znaczącą rolę w gospodarce gminy. W połowie lat 90-tych. właściciele zaniechali produkcji i młyn systematycznie popadał w ruinę. Budynek umiejscowiony był pierwotnie przy ul. Wojska Polskiego 60. Projekt młyna stanowi ważny przykład zabudowy przemysłowej tego regionu w pierwszej połowie XX wieku.

Oprac. B. Grabowski, źródła:

https://web.archive.org/web/20130927080824/http://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych/KUJ-rej.pdf

https://web.archive.org/web/20150402090930/http://lubienkujawski.pl/index.php/informacje-o-gminie

Bydgoszcz w średniowieczu

Księciem kujawskim był średni syn Konrada mazowieckiego, który wydzielił dzielnicę Kazimierzowi po 1231 r. Bydgoszcz była wówczas kasztelanią i graniczyła od zachodu z kasztelanią wysokogrodzką, na północy otoczona miejscowościami: Trząsacz i Wielonek, a od wschodu granica biegła poprzez Buszkowo do linii puszczy położonej na południe od Bydgoszczy, a stąd do Wisły w okolicach Solca Kujawskiego.

Powiat bydgoski powstał później, na przełomie XIV i XV w. i był częścią województwa inowrocławskiego. Grodem zajmowała się ludność wsi należąca do klasztoru w Koronowie (Byszewie) i ludność dobra biskupa kujawskiego. Grodzisko znajdowało się na wzniesieniu, otoczone dwiema fosami i potężnym w konstrukcji wałem drewniano-ziemnym, który znajdował się między nimi. System zasilania fos w wodę był związany z biegiem nurtu Brdy.

Na wschodzie, niedaleko miasta Bydgoszczy leżało podgrodzie. Lokalizuje się je w miejscu, gdzie stał kościół pod wezwaniem św. Idziego (pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z 1480 r.). Kościół wybudowano około XII w., jego budowę wiązać można z panowaniem Księcia I. Była to budowla ceglano-kamienna o bryle romańskiej, ze znamionami wczesnego gotyku (według badań archeologicznych z 1967 r.). W pobliżu znajdowała się komora celna, która funkcjonowała w 1252 r. i była związana z ruchem handlowym na drodze pomorskiej. Była własnością księcia, a pobierano na niej opłaty celne od towarów wiezionych na pomorze i z Pomorza. Handlowano m.in. bydłem, końmi i suknem.

Bydgoszcz składała się w omawianym okresie z trzech członów: grodu, osady i cmentarzyska, znajdujących się na obu brzegach rzeki. Zespół pełnił funkcję administracyjne, jako kasztelania, gospodarcze i kościelne (dekanat, parafia). Po drugiej stronie Brdy znajdowało się cmentarzysko (Park im. Jana Kazimierza). Z tych czasów pochodzą również położone na lewym brzegu rzeki osada i cmentarz, lokalizowane w Bydgoszczy – Czersku Polskim.

Rozwój Bydgoszczy miał miejsce za pośrednictwem dogodnych szlaków handlowych. Droga prowadziła na północ do Gdańska, a wodny szlak do Elbląga przez Wyszogród (Fordon). Łączność ze Śląskiem zapewniała stara droga prowadząca z Moraw na Kujawy (1226 r.). Za pośrednictwem węzłów drogowych w Inowrocławiu, Brześciu Kujawskim, Gnieźnie i Toruniu, drogi wiodące z Bydgoszczy łączyły gród i osadę z głównymi szlakami handlowymi i komunikacyjnymi. Bydgoszcz otrzymała od króla Kazimierza Wielkiego prawo żeglowania po Brdzie statkami małymi i dużymi. Istniał więc port (wcześniej przystań), który używali bydgoscy mieszkańcy.

W skutek podziałów rodzinnych po śmierci Siemomysła (1287), trzej jego synowie dokonali podziału ojcowizny. Leszek pozostał w ojcowskim Inowrocławiu, średni Przemysł osiadł na Bydgoszczy i Wyszygrodzie, najmłodszy zaś Kazimierz – na Gniewkowie i Słońsku. Przemysł stał się panem nowo powstałego księstwa wyszogrodzko-bydgoskiego.

Bydgoszcz otrzymała magdeburską odmianę prawa niemieckiego, a jej ustrój był wzorowany na usstroju stołecznego Inowrocławia. Miasto lokacyjne wraz z nadanymi mu obszarami ziemi obejmowała terytorium po obu stronach Brdy. Na północ granice patrymonium miejskiego sięgały do dóbr cystersów koronowskich, na południe zaś dochodziły do Jeziora Jezuickiego (Pełczyno, Pełczyn). Od zachodu sięgały do wsi Jachcice, na wschodzie zaś do wsi Grodztwo, położonej na lewym brzegu Brdy. Mieszkańcy miasta otrzymywali 20 łanów (ok. 340 ha) wolnych. Wójtowie zaś otrzymywali uposażenia parę setek łanów położonych we wsi Bielice. Okoliczne lasy dostarczały budulca na domu mieszkalne i zabudowania gospodarcze. Dziedzicznymi wójtami miasta byli Jan i Konrad Kiesselhurtowie. Ważnym źródłem dochodu miasta Bydgoszcz było sądownictwo. Sędziowie mogli sądzić nie tylko ludność bydgoską ale także ludność mieszkającą w okolicach, granicach miasta. Wójtowie otrzymali również inne prawa np. do budowy młynów na terenie miasta i patrymonium. Otrzymywali spore zyski z ich eksploatacji, które wynosiły jedną trzecią część dochodów. Dochody wójtowie czerpali z kopalin na terenie miasta, z opłat za kramy, jatki i łaźnie oraz działki budowlane. Czerpali też dochody płynące z uposażenia ziemskiego, ponadto należał do nich dziesiąty łan ziem uprawianej rolniczo. Mogli też spławiać towary Brdą, bez opłat. Do głównego obowiązku wójtów należało wystawienie dwu jeźdźców – ciężko i lekkozbrojnego w razie zagrożenia. W Bydgoszczy działała mennica, z której dochód czerpał król. Szkolnictwem zajmował się proboszcz miejscowy, posiadał do tego uprawnienia.

Obszar miasta lokowanego w murach wraz z umocnieniami i murami wynosił ok. 15 ha powierzchni. Powierzchnia dzieliła się na 300 działek budowlanych. Plac rynkowy miał wymiary 80x95 m. Od południa miasta otoczone było murami ceglanymi, obronnymi. Na wschód od kompleksu miejskiego i zamkowego znajdowała się osada staromiejska z pierwszym kościołem parafialnym pod wezw. św. Idziego; wraz z lokacją nowego miasta spadła ona do rangi przedmieścia. W omawianym XIV w. Bydgoszcz stała się dla Kazimierza Wielkiego miastem granicznym, ważnym punktem strategicznym w polityce międzynarodowej skierowanej przeciw Zakonowi Krzyżackiemu (od zawarcia traktatu 1343 r.).

Miasto miało być punktem oporu wobec Krzyżaków. Powstawały w mieście budowle, swoisty system oporu mający na celu udaremnić najazdowi krzyżackiemu. Na zachodzie granic broniły zamki w Nakle, Wieleniu i Międzyrzeczu. Zamek wybudowano również w Bydgoszczy.

Wraz z panowaniem Andegawenów Bydgoszcz przeszła jako lenno w ręce wnuka Kazimierza Wielkiego, także Kazimierza, księcia słupsko-szczecińskiego. Książę uczynił z Bydgoszczy swoją rezydencję. Bydgoszczą w po śmierci Kazimierza, zarządzał książę opolski Władysław (przed 1379 r.). O dalszych losach XIV w. Bydgoszczy mieli zadecydować Jagiełło i Opolczyk. Obaj porozumieli się do do miasta i innych ziem lenna, a swoje porozumienie przypieczętować miał ślub ich krewnych (ówczesny zwyczaj), małżonkowie: córka Opolczyka – Jadwiga i brat Jagiełły Wigant (25 styczeń 1390 r.). Posag Jadwigi stanowiły ziemie: inowrocławska, tuczyńska i bydgoska. Przez małżeństwo brata uzyskał Jagiełło wgląd w ziemie pogranicza. Rychła śmierć Wiganta (28 czerwca 1392 r.) sprawiła, że Bydgoszcz i inne ziemie wróciły pod bezpośredni zarząd królewski.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: R. Kabaciński, W. Kotowski, J. Wojciak, Bydgoszcz zarys dziejów, pod. Red. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1980; Encyklopedia Bydgoszczy, t. 1. praca zbiorowa pod red. W. Jastrzębski, Dział Archeologia, TMMB, Bydgoszcz 2011; H. Rasmus, O badaniach rolniczych w Bydgoszczy, Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego, t. 16, Bydgoszcz jako ośrodek admnistracyjny na przestrzeni wieków, Zbiór studiów pod red. Z. Biegańskiego i W. Jastrzębskiego, Bydgoszcz 1998.

Bydgoszcz – pierwsze ślady osadnictwa i działalności człowieka

Miasto Bydgoszcz wzmiankuje się już w 1238 r. To wówczas zapisana została nazwa miasta „Budegac” przez skrybę kancelarii krzyżackiej, w dokumencie układu politycznego między Zakonem krzyżackim a Kazimierzem księciem kujawskim.

Pierwsze ślady działalności człowieka na terenie Bydgoszczy pochodzą z epoki kamienia. Zachowały się pozostałości po pobycie ludów koczowniczych, myśliwych – zbieraczy sprzed ok. 9 tys. p.n.e., co oznacza, iż dzieje tego osadnictwa należy wiązać z okresem późnego paleolitu. Od tego okresu prahistorii aż po okres średniowiecza przez 10 tys. lat nie odnotowano na terenie miasta przerwy w osadnictwie. Znaczny wzrost osadnictwa możemy zaobserwować w latach 125 p.n.e. – 375 p.n.e. w tzw. późnolateńskim i rzymskim okresie. Zabytki odnalezione przez archeologów wskazują na kontakty z imperium rzymskim lub z terytoriami peryferyjnymi tegoż imperium. Wzrost zamożności i rozwój cywilizacyjny omawianej ludności zawdzięcza się zapewne szlakowi handlowemu. Znaczny rozwój rozwój osadnictwa przypada na 570 – 950 r.n.e. Poprawia się gospodarka obszaru oparta na rolnictwie i hodowli zwierząt. Osadnictwo bydgoskie wiąże się z północną rubieżą zasięgu osadnictwa polańskiego. Z IX w. pochodzą też zabytki świadczące o związkach handlowych tych obszarów z krajami zamorskimi.

Na początku państwowości polskiej pojawia się gród w Bydgoszczy. Powstanie drewnianej fortyfikacji datuje się na XI w., a jej położenie znajdowało się na wyspie, na Brdzie (nie istniejącej dziś), której zasięg wyznaczają ulice Bernardyńska, Przy Zamczysku i Podwale.

W miejscu powstania grodu znajdowało się przejście, pozwalające na przekroczenie przeszkody naturalnej, którą stanowiła lesista i bagnista dolina Noteci na szlaku biegnącym w kierunku do Gdańska. Gospodarka Bydgoszczy kwitła, czego dowodem są liczne znaleziska np. monety (na Zbożowym Rynku i śródmieście). Z XI w. pochodzi ponad tysiąc monet różnej proweniencji terytorialnej oraz różnego rodzaju ozdoby. Bydgoszcz prowadziła ożywiony handel z innymi miastami tj. Gdańsk.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: R. Kabaciński, W. Kotowski, J. Wojciak, Bydgoszcz zarys dziejów, pod. Red. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1980; Encyklopedia Bydgoszczy, t. 1. praca zbiorowa pod red. W. Jastrzębski, Dział Archeologia, TMMB, Bydgoszcz 2011; H. Rasmus, O badaniach rolniczych w Bydgoszczy, Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego, t. 16, Bydgoszcz jako ośrodek admnistracyjny na przestrzeni wieków, Zbiór studiów pod red. Z. Biegańskiego i W. Jastrzębskiego, Bydgoszcz 1998. Fot. Młyńska Droga D. Bloch z 2016 r. wykopaliska.

Gniezno – założenie, nazwa i położenie wczesnośredniowiecznego miasta

Przepiękna legenda o założeniu przez Lecha Gniezna mówi, o gnieździe orłów i stąd wywodzi się jak sądzono nazwa grodu. Niektórzy badacze twierdzili, że nazwa pochodzi od określenia „Kniezno” (kniez-książę). Dokładniej tą problematyką zajmował się S. Rospond, który uważał – „Gniezno” za nazwę topograficzną, odzwierciedlającą właściwości terenu.

Gród gnieźnieński i osada, były położone w strategicznym miejscu, otoczone wodami i lasami. Jeziora Winiarskie, Bielidło, Jelonek i Święte tworzyły przed tysiącem lat jeden wielki kolisty zbiornik wodny, okalający niemal całkowicie przyszłe miasto. Jedyny dostęp do grodu istniał od strony wschodniej. Z czasem jeziora wysychały i tworzyły bagna. Od północy gród i osadę miejską otaczał płynący przez bagna strumień, który tworzył stawy.

Teren nie był zbyt urodzajny ale znakomicie spełniał funkcje obronne. Gniezno w zaledwie 100 lat od założenia urosło do rangi czołowego ośrodka politycznego powstającego nowego państwa.

H. Łomiański ustalił, że gród gnieżnieński w czasach jego założenia otaczało wiele osad. Były to położone w odległości 10-14 km: Szemborowice, Mikołajewice, Dziekanowice, Bojanice i Dębowice. Najszybciej osadnicy zbliżyli się do Gniezna od strony Równiny Wrześińskiej. Nowaszyce, istniejące już w owych czasach, odległe były od Gniezna jedynie 6 km.

Założenie miasta około VIIII w. zapoczątkowało więc wybudowanie na Wzgórzu Lecha grodu książęcego i przyległego (od południa) podgrodzia. Archeolodzy twierdzą, że budowa była zaplanowana szczegółowo: przestrzennie i w detalach konstrukcyjnych. Gród stanowił zespół budynków drewnianych (konstrukcja zrębowa), z siedzibą księcia. Podgrodzie było również zespołem budynków drewnianych (mieszkalnych i gospodarczych), w których mieszkali głównie rzemieślnicy i ludzie związani z obsługą grodu. Na terenie grodu (lub podgrodzia) istniało zapewne miejsce kultu pogańskiego, którego patronem był najprawdopodobniej sam książę. Na terenie podgrodzia znajdowała się łaźnia parowa – powszechne urządzenie na terenach naszych przodków. Nie brakowało na grodzie i podgrodziu studni.

Obiekty budowlane chronione były wałem drewniano-ziemnym. Gród miał kształt prostokąta o wymiarach około 110 na 75 m, podgrodzie było nieco mniejsze. Szerokość wału otaczającego gród i podgrodzie liczyła u spodu około 20 m, zaś wysoki był on na 12 m. Jego konstrukcja była bardzo mocna; K. Żurowski nazwał go monumentalną budowlą okresu. Kolejne warstwy drewna przykrywane były warstwami ziemi, która pokrywała również stoki wału, stanowiąc zabezpieczenie przed spaleniem. Ilości drewna zużyte do budowy były ogromne. Do budowy 1 m bieżącego wału potrzeba było około 45m3 drewna dębowego. Niektóre kłody sięgały 50 cm grubości. Cały wał, jak oblicza G. Mikołajczyk, posiadał około 17 tys. m3 drewna, zaś wały podgrodzia – odpowiednio 12, 23, 14 ty. M3, czyli 70 tys. m3 drewna. Całość wału składała się z pewnej liczby wąskich stosów drewna, oddzielonych od siebie legarami biegnącymi wzdłuż wału. Sposób ułożenia beirwion (przekładka) był dwojaki: były one kładzione raz poprzecznie, a raz równolegle do linii wału. Konstrukcja wewnętrzna wzmocniona była systemem haków. Ich funkcje spełniały zachowane przy niektórych kłodach części konarów bocznych. Ośrodek grodowy składał się w 850 r. z 4 członów: grodu, 2 podgrodzi silnie ufortyfikowanych oraz – również umocnionej osady przygrodowej. Obiekt warowny otoczony był fosą z wodą.

Kto zarządzał grodem gnieźnieńskim? Na to pytania odpowiedział Gall Anonim, na podstawie zapisków kronikarza można stworzyć listę książąt piastowskich rezydujących w Gnieźnie. Nie znamy z imienia władcy z pierwszej połowy IX w., ani poprzedników Siemowita z drugiej i trzeciej ćwierć IX w. Znany jest z imienia Leszek (Lestek) i panujący w połowie X w. Siemomysł; dalej Mieszko od roku 992 oraz Bolesław Chrobry w latach 992-1025, a także panujący Mieszko II w okresie 1025-1034.

Idąc dalej za Łomiańskim, Gniezno pełniło funkcję stolicy formującego się państwa po zakończeniu walk o władzę plemienną. Były to walki między dynastią Popiela (nie mającego nic wspólnego z Kruszwicą) a dynastią piastowską. Zwycięski Siemowit rozszerzył swe panowie na całą Wielkopolskę.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: H. Łowmiański, Początki Polski, piąty tom i Dzieje Wielkopolski, pierwszy tom, Poznań 1969; J. Topolski, Gniezno, Zarys Dziejów, Poznań 1979; G. Mikołajczyk, Początki Gniezna, Warszawa-Poznań 1972.

Franciszek Becińki poeta Kujaw - książka już w sprzedaży

 

Książkę, którą oddaje do rąk czytelników poświęciłem pamięci poety rodem z Kujaw — Franciszkowi Becińskiemu.

Kowal i poeta z Pilichowa jest autorem licznych tekstów, których tematyka odzwierciedla życie wsi kujawskiej, jej tradycji i krajobrazów Kujaw. Do głównych zbiorów i publikacji autora zaliczyć należy: Modraki i maki z kujawskich równin (1934), Smętnice ziemi (1935), Wieś na zakręcie drogi (1938), Liść z polnej gruszy (1968), Melodie ziemi (1973), Z dnia wczorajszego (1993), Wesele na Kujawach (1996), Ja się z niej wiodę (2002), czy Pochód czarnego krzyża (2006).

Beciński publikował również felietony, reportaże, wspomnienia i etnograficzne opowiadania.Publikacja zaczyna się wstępną biografią o autorze. W następnym rozdziale opowiadam o rodzinnych stronach poety-kowala. Kolejne trzy rozdziały poruszają drogę wojenną, którą przeszedł Beciński. Szósty rozdział jest o działalności społecznej, w którą zaangażowany był twórca. Następny rozdział mówi o twórczości artysty, jego najważniejszych pozycjach książkowych. W ostatnich rozdziałach omawiam film dokumentalny i występ w radiu PRPiK. Książa kończy się podziękowaniami i kilkoma wybranymi utworami poety.

W biografii nie brakuje fotografii z życia autora, syntezy jego utworów, a także opowieści z życia człowieka, który spełnił swoje marzenie pisarskie.

Źródło: B. Grabowski, Franciszek Beciński poeta Kujaw, Kruszwica-Ridero 2026.

Wielkopolski Park Etnograficzny w Dziekanowicach - galeria