Ważnym czynnikiem rozwoju Gniezna było nadanie osadzie praw miejskich. Poza murami Gniezno było ośrodkiem książęco-katedralnym i ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym (Targowisko), a także rolniczym. Targowisko zostało wykupione w 1487 r. przez miasto i straciło w ten sposób swoją odrębność. Gniezno zajęło też inne tereny: Słomiankę, Cierpięgi, Grzybowo, Piotrowo, Piekary, Kawiary, Konikowo, Winiary, Dziekanki i Skierszewo.
Cierpięgi posiadały prawa miejskie, nie do końca wiemy w jaki sposób je uzyskała osada. Centrum Cierpięg stanowił rynek, nazywany później Rynkiem Bednarskim. Słomianka, po której później została tylko nazwa ulicy, była osadą rolniczą, stała się przedmieściem. Wspomnieć należy o dwu małych gródkach, które już na długo przed lokacją straciły swe obronne znaczenie. Jeden z nich – Gnieźnienek – położony był na zachód od dzisiejszego dworca kolejowego. Drugi, Zbar, usytuowany był w miejscu, gdzie zbudowano najpierw drewniany, a po drugiej połowie XIV w. murowany kościół św. Michała, będący parafialnym kościołem Wójtostwa.
W dniu 26 czerwca 1295 r. w katedrze gnieźnieńskiej odbyła się koronacja Przemysła II. Miasto stało się tym samym ośrodkiem ośrodkiem idei zjednoczenia Wielkopolski. Śmierć Przemysła II przekreśliły te plany. Centrum zjednoczenia przeniosło się do Małopolski, gdzie wyrazicielem stał się Władysław Łokietek. Niestety w 1300 r. Wacław czeski zajął Wielkopolskę i koronował się na króla Polski. Panowanie Wacława II trwało 5 lat. Panowanie czeskie zakończyło się z jego śmiercią, zmarł także jego następca Wacław III. Wielkopolskę opanowali Henryk Głogowski i jego synowie (1309). Doszło do konfliktu zbrojnego i bitwy pod Kłeckiem, gdzie wojska śląskie zostały pobite. Łokietek mógł wrócić do Wielkopolski, której zagrażali Brandenburczycy i Krzyżacy.
Książę Łokietek miał poparcie wśród mieszkańców Gniezna. Poznań wspierał Głogowczyków. Władysław Łokietek zatrzymywał się w Gnieźnie niejednokrotnie i wystawiał w mieście ważne dokumenty tj. nadanie klaryskom Kostrzyna. Koronował się jednak nie w Gnieźnie ale na Wawelu, podkreślając tym samym, że nową stolicą stał się Kraków.
W dniu 31 lipca 1331 r. do Gniezna przybyli Krzyżacy, którzy w niszczycielskim najeździe przemierzyli Wielkopolskę. Rozpoczęły się długoletnie procesy z Zakonem Krzyżackim. Krzyżacy nie tylko palili i rabowali, lecz nie szczędzili mieszkańców miasta, przedmieść i wsi podmiejskich i inny okrucieństw.
Proces polsko-krzyżacki, na którym tak silne zaakcentowana została sprawa zniszczenia Gniezna, odbył się już za panowania Kazimierza Wielkiego (1333-1370). Władca ten stawiał Wielkopolskę w swych działaniach na dalszym miejscu, choć ciekawym wyjątkiem był w tym przypadku Kalisz, wyraźnie faworyzowany przez króla. Gnieznem interesował się mało.
Miasto odbudowało się, lecz znajdowało się na marginesie ważniejszych wydarzeń w kraju. Początkowo aktywnie działało w utworzonym w 1298 r. związku miast, obejmującym również Poznań, Kalisz i Pyzdry, mającym na celu zapewnienie bezpieczeństwa, ale już do następnej, zawiązanej w 1350 r, konfederacji miast nie weszło. Ludwik Węgierski, koronowany w 1370r. W Krakowie, obiecał powtórzyć tę ceremonię w katedrze gnieźnieńskiej, lecz mimo iż przybył do Gniezna to nie dotrzymał przyrzeczenia.
W okresie bezkrólewia po śmierci Ludwika Węgierskiego Wielkopolska był terenem wojny między Grzymalitami i Nałęczami, prowadzonej na tle sprawy następstwa tronu. Grzymalici i miasta wielkopolskie popierali kandydaturę Zygmunta Luksemburskiego męża Marii, córki zmarłego króla, zaś Nałęczowie byli temu przeciwni. Arcybiskup gnieźnieński Bodzanta trzymał stronę Grzymalitów. Z tej to przyczyny Zygmunt Luksemburski był przyjmowany uroczyście w Gnieźnie. Później arcybiskup zaczął popierać Piasta. Wojnę wielkopolską zakończyło dopiero przybycie w roku 1384 r. do polski innej córki Ludwika – Jadwigi (wnuczki Kazimierza Wielkiego), wkrótce zaślubionej z Władysławem Jagiełłą.
Spokój w Wielkopolsce, przyczynił się do ożywienia Gniezna. Jagiełło darzył to miasto dużymi względami. W 1406 r. wystawił on przywilej potwierdzający stan posiadania arcybiskupstwa oraz zwalniający je od opłat celnych.
Wielu członków kapituły gnieźnieńskiej jak np.: Sędziwój z Czechła, Lutek z Brzezia, Tomasz Strzempiński, czy Jan Chebda z Niewiesza brało czynny udział w realizowaniu politycznych zadań państwa. Znacznego blasku gnieźnieńskiemu środowisku katedralnemu przyniosło nadanie od czasu soboru w Konstancji arcybiskupowi gnieźnieńskiemu tytułu prymasa, a wkrótce, od 1440 r. również kardynała.
Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: J. Topolski, Gniezno, Zarys dziejów, Poznań 1979; fot. histmag.org Katedra gnieźnieńska XIX w.









