niedziela, 15 listopada 2026

Gniezno w późnym średniowieczu

Ważnym czynnikiem rozwoju Gniezna było nadanie osadzie praw miejskich. Poza murami Gniezno było ośrodkiem książęco-katedralnym i ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym (Targowisko), a także rolniczym. Targowisko zostało wykupione w 1487 r. przez miasto i straciło w ten sposób swoją odrębność. Gniezno zajęło też inne tereny: Słomiankę, Cierpięgi, Grzybowo, Piotrowo, Piekary, Kawiary, Konikowo, Winiary, Dziekanki i Skierszewo.

Cierpięgi posiadały prawa miejskie, nie do końca wiemy w jaki sposób je uzyskała osada. Centrum Cierpięg stanowił rynek, nazywany później Rynkiem Bednarskim. Słomianka, po której później została tylko nazwa ulicy, była osadą rolniczą, stała się przedmieściem. Wspomnieć należy o dwu małych gródkach, które już na długo przed lokacją straciły swe obronne znaczenie. Jeden z nich – Gnieźnienek – położony był na zachód od dzisiejszego dworca kolejowego. Drugi, Zbar, usytuowany był w miejscu, gdzie zbudowano najpierw drewniany, a po drugiej połowie XIV w. murowany kościół św. Michała, będący parafialnym kościołem Wójtostwa. 

W dniu 26 czerwca 1295 r. w katedrze gnieźnieńskiej odbyła się koronacja Przemysła II. Miasto stało się tym samym ośrodkiem ośrodkiem idei zjednoczenia Wielkopolski. Śmierć Przemysła II przekreśliły te plany. Centrum zjednoczenia przeniosło się do Małopolski, gdzie wyrazicielem stał się Władysław Łokietek. Niestety w 1300 r. Wacław czeski zajął Wielkopolskę i koronował się na króla Polski. Panowanie Wacława II trwało 5 lat. Panowanie czeskie zakończyło się z jego śmiercią, zmarł także jego następca Wacław III. Wielkopolskę opanowali Henryk Głogowski i jego synowie (1309). Doszło do konfliktu zbrojnego i bitwy pod Kłeckiem, gdzie wojska śląskie zostały pobite. Łokietek mógł wrócić do Wielkopolski, której zagrażali Brandenburczycy i Krzyżacy.

Książę Łokietek miał poparcie wśród mieszkańców Gniezna. Poznań wspierał Głogowczyków. Władysław Łokietek zatrzymywał się w Gnieźnie niejednokrotnie i wystawiał w mieście ważne dokumenty tj. nadanie klaryskom Kostrzyna. Koronował się jednak nie w Gnieźnie ale na Wawelu, podkreślając tym samym, że nową stolicą stał się Kraków.

W dniu 31 lipca 1331 r. do Gniezna przybyli Krzyżacy, którzy w niszczycielskim najeździe przemierzyli Wielkopolskę. Rozpoczęły się długoletnie procesy z Zakonem Krzyżackim. Krzyżacy nie tylko palili i rabowali, lecz nie szczędzili mieszkańców miasta, przedmieść i wsi podmiejskich i inny okrucieństw.

Proces polsko-krzyżacki, na którym tak silne zaakcentowana została sprawa zniszczenia Gniezna, odbył się już za panowania Kazimierza Wielkiego (1333-1370). Władca ten stawiał Wielkopolskę w swych działaniach na dalszym miejscu, choć ciekawym wyjątkiem był w tym przypadku Kalisz, wyraźnie faworyzowany przez króla. Gnieznem interesował się mało.

Miasto odbudowało się, lecz znajdowało się na marginesie ważniejszych wydarzeń w kraju. Początkowo aktywnie działało w utworzonym w 1298 r. związku miast, obejmującym również Poznań, Kalisz i Pyzdry, mającym na celu zapewnienie bezpieczeństwa, ale już do następnej, zawiązanej w 1350 r, konfederacji miast nie weszło. Ludwik Węgierski, koronowany w 1370r. W Krakowie, obiecał powtórzyć tę ceremonię w katedrze gnieźnieńskiej, lecz mimo iż przybył do Gniezna to nie dotrzymał przyrzeczenia. 

W okresie bezkrólewia po śmierci Ludwika Węgierskiego Wielkopolska był terenem wojny między Grzymalitami i Nałęczami, prowadzonej na tle sprawy następstwa tronu. Grzymalici i miasta wielkopolskie popierali kandydaturę Zygmunta Luksemburskiego męża Marii, córki zmarłego króla, zaś Nałęczowie byli temu przeciwni. Arcybiskup gnieźnieński Bodzanta trzymał stronę Grzymalitów. Z tej to przyczyny Zygmunt Luksemburski był przyjmowany uroczyście w Gnieźnie. Później arcybiskup zaczął popierać Piasta. Wojnę wielkopolską zakończyło dopiero przybycie w roku 1384 r. do polski innej córki Ludwika – Jadwigi (wnuczki Kazimierza Wielkiego), wkrótce zaślubionej z Władysławem Jagiełłą.

Spokój w Wielkopolsce, przyczynił się do ożywienia Gniezna. Jagiełło darzył to miasto dużymi względami. W 1406 r. wystawił on przywilej potwierdzający stan posiadania arcybiskupstwa oraz zwalniający je od opłat celnych.

Wielu członków kapituły gnieźnieńskiej jak np.: Sędziwój z Czechła, Lutek z Brzezia, Tomasz Strzempiński, czy Jan Chebda z Niewiesza brało czynny udział w realizowaniu politycznych zadań państwa. Znacznego blasku gnieźnieńskiemu środowisku katedralnemu przyniosło nadanie od czasu soboru w Konstancji arcybiskupowi gnieźnieńskiemu tytułu prymasa, a wkrótce, od 1440 r. również kardynała. 




Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: J. Topolski, Gniezno, Zarys dziejów, Poznań 1979; fot. histmag.org Katedra gnieźnieńska XIX w.

















sobota, 14 listopada 2026

Andrzej - prepozyt trzemeszeński 1407 r.

Andrzej (zm. 1435), prepozyt trzemeszeński od 1407/08, pochodził z rodziny nieszlacheckiej (możliwe, że mieszczaństwa). Odbudował klasztor po pożarze Trzemeszna w 1420 r. Znany na dworze Władysława Jagiełły i kanclerza Wojciecha Jastrzębca, uzyskał w 1429 r. fundację mszalną króla dla Trzemeszna. Położył też zasługi dla gospodarki klasztoru, a przede wszystkim uczynił z niego czołowy ośrodek kultu w Wielkopolsce. 

W 1414 r. zamówił w Poznaniu znany kielich gorzycki, jedno z czołowych dzieł złotnictwa wielkopolskiego. Nabył liczne ornaty, mszały i argenteria. Przypuszczalnie napisał komentarz do reguły św. Augustyna (1419), Zreformował szkołę w Trzemesznie i otoczył opieką jej nauczycieli: Jana (1413), Jakuba, syna Pawła z Gębic (1415), Wojciecha (1422), Mikołaja (1427). Zgromadził w klasztorze wielu uczonych zakonników, m.in. magistra Macieja z Sierakowa, wykładowcę teologii i medyka, Marcina, wieloletniego przeora, kopistę postylii ewangelicznych Mikołaja Liry (1423, 1424, 1426). W skryptorium klasztornym zatrudniał świeckiego pisarza, katedrialisa Stefana z Trzemeszna (1419). 

Nabywał książki dla klasztoru, m.in. Piootra Comestora „Hostorica scholastica”. Za czasów Andrzeja klasztor nawiązał kontakty książkowe z Poznaniem, Gnieznem, Żeganiem, uzyskał też rękopis kroniki Galla Anonima, rocznika małopolskiego i kroniki Mierzwy. Jeden z zakonników, Stanisław ze Stodół, napisał kontynuację kronik pol., obejmującą lata 1370-1426, tzw. dopełnienie szamotulskie. W klasztorze znano, a prawdopodobnie tworzono wiersze o bitwie grunwaldzkiej. Andrzej zaprowadził też regularne zapisy w klasztornym „Liber mortuorum”.





Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Wojtkowski, Bibliografia; Sł. prac. ks., Wielkopolski Słownik biograficzny, Państwowe Wydaw. Naukowe; red. A. Gąsiorowski, J. Topolski; Warszawa-Poznań 1981; fot. https://trzemeszno.pl/ Kościół pięć lat po wojnie, Trzemeszno, 19 maja 1950 r., D. Robakowski, zbiory MRT.

czwartek, 12 listopada 2026

Wygląd Bydgoszczy w połowie XIX w.

Ludność Bydgoszczy w pierwszej połowie XIX w. zamieszkiwała okolice dawnych murów obronnych. Zabudowa miasta wykraczała poza ten teren w kilku miejscach: na Przedmieściu Gdańskim, Kujawskim i Poznańskim oraz w rejonie Nowego Rynku. Wzrastająca liczba ludności w mieście wywołała potrzebę dalszej rozbudowy miasta.

W 1851 r. w związku z budową Kolei Wschodniej, włączono do miasta Bocianowo, razem z jego 1079 mieszkańcami, dworcem kolejowym i kolejowymi warsztatami naprawczymi. W tym samym roku w granicach miasta znalazła się mała osada Żupy, licząca 60 mieszkańców. Do miasta włączono także w 1858 r, Nowy Dwór z 604 mieszkańcami. Rok później do miasta przyłączono też Grodztwo z 763 mieszkańcami.

Bydgoszcz szybko się rozrastała, najbardziej było to widoczne na prawym brzegu Brdy, wzdłuż ulicy Gdańskiej, Dworcowej i przyległych. 

Budowano wówczas według panującej w Niemczech mody w różnorodnych stylach architektonicznych: pruskiego neogotyku (budynek poczty i dyrekcji kolejowej)m neobaroku (kościół św. Trójcy), neoklasycyzmu (gmach teatru miejskiego zbudowanego w latach 1895-96). Powstało wiele budynków secesyjnych, popularnej architektury z przełomu XIX i XX w. Zabudowa secesyjna skoncentrowana była na Starym Rynku, ulicy Gdańskiej oraz stojący naprzeciwko dom towarowy Konitzera tzw. „Jedynka”. 

W 1852 r. ludność miasta liczyła 14.412 osób, w 1871 r. w mieście było już 27.740 osób, tępo to utrzymało się w następnych latach i tak w 1880 r. liczba ludności miejskiej wynosiła już 34.044 osób, a w 1900 r. aż 52.204, dziesięć lat później w Bydgoszczy mieszkało 57.696 osób.

Do połowy XIX w. dołączyły do miasta osady wiejskie, które z czasem rozwijania się miasta zamieniły się w przedmieścia. Były to Szwederowo z Górzyskowem, a także Wilczak, Okole, Czyżkówko, Bielawy, Skrzetusko, Bartkodzieje Wielkie, Jachcice, Bielice Nowe, Rupienicę z Glinkami, Bartodzieje Małe i Kapuściska Wielkie. Ludność tych wsi szybko się zwiększała, gdyż za chlebem przybywali robotnicy do zakładów przemysłowych i budowlanych. 




Opracowanie B. Grabowski, źródła: R. Kabaciński, W. Kotowski, J. Wojciak, Bydgoszcz zarys dziejów, pod. Red. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1980; obrazek NAC, bulwary nad Brdą w Bydgoszczy lata 30te XX w.





wtorek, 10 listopada 2026

Rozwój Gniezna do ustanowienia prawa lokacyjnego (prawa miejskie i budowa zamku)

Ważnym władca, który dokonał szeregu zmian związanych z obliczem miasta był niewątpliwie Władysław Odonic. Książę zmienił charakter grodu, po spaleniu warowni w 1192 r. Dawne drewniano-ziemne wały nie odpowiadały już aktualnym potrzebom i wzorem. Nowy gród (fortyfikacje i zamek) był murowany, choć nie porzucano od razu dawnych rozwiązań.

Odoniec kanonikom katedralnym oddał wieś Górki w zamian za teren po budowę nowego grodu. Budowla musiała powstać więc na terenie kościelnym. Badacz G. Mikołajczyk przypuszczał, że zamek piastowski z X/XI w. ten, który spłonął w roku 1192, znajdował się na północ od obecnej katedry, między południową ścianą kościoła św. Jerzego a podwórzem w obrębie tzw. kolegiat. Pozostałe po nim resztki przebudowano przed rokiem 1220 na kościół św. Jerzego. Nowy zamek, zbudowany przez Odonica w latach 1234-1237, w świetle przekonywujących rozważań historyk Mikołajczyk, był usytuowany we wschodniej części terenów należących obecnie do kapituły. Badaczka pisała, iż śladów po zamku Odonica należy szukać na wzgórzu między posesją przy ul. Łaskiego 1, narożnikiem ul. Łaskiego i Tumskiej a ogrodami należącymi do posesji usytuowanych wzdłuż ul Krasickiego (kiedyś Wawrzyńca).

Katedra gnieźnieńska przetrwała trudny okres walk. W 1177 r. odbył się w niej zjazd polityczny, Mieszko Stary nakazał przykryć jej wieże ołowiem oraz zamówił wspomniane wyżej sławne drzwi brązowe. W roku 1220 wieże zawaliły się, jednak musiano je wówczas jakoś naprawić, następna bowiem wiadomość o nowym pokryciu wieży i dachu pochodzi dopiero z r. 1287.

Obok ośrodka zamkowo-kościelnego, znajdującego się na Wzgórzu Lecha, prężnie rozwijał się targ i osada na Wzgórzu Panieńskim, gdzie przeniósł się główny punkt miasta. Tu odbywały się targi, tu usytuowane były karczmy, różne jatki i inne miejsca stałej sprzedaży. Na rynku sprzedawano różne towary, z zachowanych źródeł wiemy, że były to np. śledzie, wino i sukna (rynek północny).

Książę czerpał duże korzyści z handlu. Uczestnicy targów uiszczali opłaty, nadzorowane przez mincerza. Urzędnik pilnował także mennicy i zarządzał handlem solą. Wydal też przepisy regulujące życie gospodarcze.

W tym okresie budowano domy na Wzgórzu Panieńskim, rozwijało się osadnictwo w innych punktach, co łączyło się we wspólny organizm miejski. Za Mieszka Starego i wcześniej, przybyli do Gniezna Żydzi. Zajmowali się obsługą mennicy oraz handlem. Zorganizowali się w mieście w osobną gminę.

W Gnieźnie znajdowały się dwa klasztory: bożogrobców z Miechowa oraz klarysek. Bożogrobcy opiekowali się szpitalem w mieście (najstarszym w mieście XIII w.), położonym na północ od Wzgórza Panieńskiego.

Nadanie Gnieznu praw miejskich odbyło się około połowy XIII w. Miasta, które otrzymały prawa miejskie na tzw. prawie niemieckim to: Złotoryja (1211), Lwówek (1217), Środa śląska (1223) i Wrocław (1242).

W Wielkopolsce w XIII w. prawa miejskie otrzymało około 40 miast, głównie z inicjatywy książąt. Jako pierwsze otrzymało prawa Gniezno z inicjatywy księcia Władysława Odonica. Dokument spłonął w 1512 r. w czasie pożaru miasta. Historyk H. Chłopocka twierdziła, że wystawiony został w 1238 r., lub na początku 1239 r. (może 25 kwietnia tego roku), kilkanaście lat przed lokacją Poznania.

Najważniejszym punktem postanowienia aktu lokacyjnego było wyłączenie gminy miejskiej spod zasięgu prawa państwowego. Odtąd obywatele miasta rządzili się swymi własnymi prawami, określonymi ogólnie w akcie lokacyjnym, a bardziej szczegółowo – w odrębnych przepisach i wykształconych w praktyce zasadami prawnymi (zgodnie z prawami zachodu Europy).

Władze na terenie Gniezna reprezentował wójt, skupiający władzę sądową. Odpowiadał on przed królem. Do pomocy wójt miał ławę. Pierwszym wójtem w Gnieźnie był Andrzej, który pochodził ze śląska lub z Łużyc. Miastem zarządzała rada miejska, z burmistrzem na czele. Organ funkcjonował już w XIII w.

Miasto otoczone było fosą i murem. Najprawdopodobniej mury gnieźnieńskie powstawały stopniowo w ciągu XIII-XV w. Do miasta prowadziły trzy bramy: Poznańska, Toruńska i Pyzdrska.




Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: J. Topolski, Gniezno, Zarys dziejów, Poznań 1979; Fot. domena publiczna.

poniedziałek, 9 listopada 2026

Życie kulturalne w Bydgoszczy pierwsza połowa XIX w.

Polityka germanizacyjna zaborcy pruskiego doprowadziła do upadku życia kulturalnego w Bydgoszczy i innych miejscowościach na Kujawach. Starokujawskie tradycje odeszły w cień zapomnienia, a na ich miejsce zaczęto wprowadzać elementy kultury germańskiej, która była właściwie motorem w dziele wynaradawianiu społeczeństwa polskiego. Na tych terenach kulturą zajmowali się urzędnicy niemieccy – inteligencja, a także bogaci kupcy i rzemieślnicy. Najlepsze warunki w Bydgoszczy dla kultury znajdowała muzyka i teatr.

Życie towarzyskie urzędników i burżuazji miejskiej skupiało się głównie w ekskluzywnych stowarzyszeniach o charakterze klubowym, do których należały m.in. Towarzystwo Wypoczynkowe już w 1784 r.

Do ekskluzywnych stowarzyszeń należy zaliczyć Towarzystwo Upiększania Miasta (1832 r.) zajmujące się zadrzewieniem i brukowaniem ulic oraz urządzaniem parków, skwerów i promenad. Prezesem Towarzystwa był każdorazowy prezydent regencji, a członkami prawie wszyscy wysocy urzędnicy administracyjni i samorządowi, opłacający składki członkowskie.

Stowarzyszeniem o celach towarzyskich było także Bractwo Strzeleckie, urządzające coroczne zawody strzeleckie o tytuł króla kurkowego.

Życie kulturalne nakręcały także salony zamożnych rodzin bydgoskich. Szczególną renomę zyskał sobie na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych XIX w. „salon” aktorskiej rodziny Roquettów, rodziców poety i dramaturga niemieckiego Ottona Roquette’a. Bywali u nich najwybitniejsi przedstawiciele bydgoskiego życia kulturalnego, głównie urzędnicy i nauczyciele gimnazjalni, z których kilku jak. Gustav graben-Hoffeman, Heinrich Theodor Rottscher, Albert Schulz ps. San Marte, Bogumil Goltz i Theodor Gottlieb Hippel., Weszło do historii niemieckiej literatury i sztuki.

Teatr bydgoski cieszył się ogromnym zainteresowaniem w tym okresie. Przedstawienia odbywały się w gmachu teatralnym, zbudowanym na miejscu skasowanego w 1824 r. klasztoru karmelitów. Budynek ten spłonął jednak całkowicie już w 1835 r., nowy teatr miejski wzniesiono w tym samym miejscu w 1836 r. Repertuar teatru uzależniony był od wędrownych trup aktorskich z Gdańska, Poznania, a nawet z Królewca, miał jednak na ogół wysoki poziom i cieszył się dużym uznaniem widzów. Istniał także miejscowy amatorski zespół teatralny, złożony głównie z urzędników i nauczycieli, wystawiający z powodzeniem ambitne sztuki teatralne i operowe. Oprócz teatru miejskiego egzystowała również niewielka scena prywatna, na której występował amatorski zespół Towarzystwa Wypoczynkowego.

Bydgoszczanie nie zaniedbywali życia muzycznego. Za sprawą Leopolda Loeve, skarbnika kasy miejskiej, powstało Towarzystwo Śpiewcze i Towarzystwo Operowe. Obydwa Towarzystwa muzyczne dawały liczne koncerty w budynku teatru miejskiego i kościele ewangelickim, nieraz stojące na wysokim poziomie. W 1823 r. stuosobowy bydgoski chór mieszany wykonywał np. wielkie oratorium Józefa Haydna „Stowarzyszenie świata”. Na koncertach dobroczynnych wykonywano m.in. symfonie Haydna, Mozarta i Bethovena.

W pierwszej połowie XIX w. pojawiły się w Bydgoszczy pierwsze księgarnie, których właścicielem byli zazwyczaj drukarze, sprzedający nie tylko produkty własnych oficyn drukarskich, ale również książki sprowadzone z Poznania, Berlina i innych ośrodków wydawniczych. Na półkach księgarskich trafiały się również książki polskie. Oprócz drukarni, wśród których największą była drukarnia Gruenauera, mieszcząca się w budynku Wydawnictw Szkolnych i Pedagogicznych przy ul. Jagiellońskiej, istniał w latach dwudziestych XIX w. zakład litograficzny, którego właściciel wyemigrował w 1827 r. do Królestwa Polskiego. Inny zakład litograficzny otworzył w mieście w 1839 r. Carl Wilhelm Bellach.

W bydgoskim życiu kulturalnym brało udział społeczeństwo polskie. Działo się to w pierwszych latach panowania pruskiego, kiedy antypolska polityka władz nie przybierała jeszcze zbyt wielkich rozmiarów. Polacy uczestniczyli niemal we wszystkich poczynaniach kulturalnych, w tym również w tych, które inspirowane były przez Niemców. W mieście występowały polskie trupy teatralne, jak. np. zespół Jana Brzezińskiego, wystawiający w latach 1817-1818 przedstawienia w języku polskim. W kościele ewangelickim i katolickiej farze koncertował publicznie organista Minarski, a polskie nazwiska spotykało się dość licznie w Towarzystwie Śpiewczym i Towarzystwie Operowym.

Wszystko zakończyło się dla Polaków po nasileniu germanizacji i gdy wzrósł nastrój nacjonalistyczny wśród Niemców w latach czterdziestych XIX w. Społeczność polska nie miała możliwości kontynuowania działalności. Powstawał jednak własny nurt kulturalny, bez większych nakładów finansowych i tym samym z mniejszym efektem, ale ważny dla podkreślenia odrębności kulturalnej. Ośrodkiem polskiej działalności kulturalnej stało się Kasyno Polskie, działały także założone w 1845 r. Czytelnia Katolicka, Czytelnia dla dzieci oraz Bractwo Trzeźwości i Wstrzemięźliwości; wszystkie te instytucje musiały jednak zakończyć działalność w 1846 r. po wykryciu przez władze pruskie konspiracji. Inną polską inicjatywą kulturalną była próba założenia czasopisma polskiego, o nieznanym obecnie tytule, podjęta w 1840 r. przez zecera Olawskiego. Pismo wychodziło tylko dwa lata.

Należy także związać upowszechnianie kultury polskiej w okresie zaborów w Bydgoszczy, z nazwiskiem znakomitego malarza Maksymiliana Antoniego Piotrowskiego; twórcy licznych obrazów o treści patriotycznej. Artysta urodził się 8 czerwca 1813 r. w rodzinie bydgoskiego piekarza. Chociaż już w 1833 r. na stałe opuścił Bydgoszcz, utrzymywał jednak żywe kontakty z miastem rodzinnym, malował obrazy o tematyce bydgoskiej, np. „Chłopcy przy zabawie pod murami zamku bydgoskiego”, tworzył obrazy dla kościołów bydgoskich. Zmarł w Królewcu 29 listopada 1875 r., a pochowany został na cmentarzu starofarnym w Bydgoszczy.





Opracowanie B. Grabowski, źródła: R. Kabaciński, W. Kotowski, J. Wojciak, Bydgoszcz zarys dziejów, pod. Red. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1980; Obraz Maksymiliana A. Piotrowskiego "Chłopcy przy zabawie pod murami zamku bydgoskiego" ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Bydgoszczy, płótno, olej, 1836 r. (obraz skradziony przez Niemców w czasie II wojny światowej, ostatni raz widziany w Kawęcinie w 1943 r. - straty wojenne).






niedziela, 8 listopada 2026

Szkolnictwo w Bydgoszczy w latach 1815-1850

Bydgoszcz w połowie XIX w. wyrastała na ważny ośrodek administracyjno-gospodarczy północnych ziem Wielkiego Księstwa Poznańskiego. W takich warunkach potrzebna była oświata w mieście. Szkolnictwo pruskie w tym okresie oparte było na założeniach neohumanistycznych, ideałem było kształcenie młodzieży według wzorów przekazywanych przez starożytnych Greków. Pojawiło się sporo przedmiotów humanistycznych i języków klasycznych, ale mniej nauczano o przyrodzie, matematyki i zajęć praktycznych. W specyficznej sytuacji zaboru pruskiego szkoła stała się narzędziem germanizacji.

W Bydgoszczy działała szkoła wydziałowa o kierunku realnym, mieszcząca się w dawnym kolegium jezuickim. Kształciło się w niej 130 uczniów w wieku od 7 do 17 lat, przy czym w klasie elementarnej, dającej tylko ogólne podstawy wiedzy, przebywało aż 82 uczniów. Właściwe klasy szkoły wydziałowej były niewielkie (I klasa – 24. II – 16. III – 8 uczniów). Uczelnia miała całkowicie polski charakter, mimo iż w pierwszych latach rządów przeważali zdecydowanie uczniowie narodowości niemieckiej. Językiem wykładowym był język polski, a niewielkie grono pedagogiczne tworzyli: rektor Antoni Wilczewski, profesor Schulz – Szkot z pochodzenia, nauczyciel Bernhard – emigrant francuski i nauczający w klasie elementarnej nauczyciel Królikowski, autor elementarza do nauki języka polskiego. Żaden z nauczycieli nie władał dobrze językiem niemieckim, dlatego też poziom nauczania tego przedmiotu był wyjątkowo niski.

Szkoła wydziałowa istniała tylko pierwsze dwa lata rządów pruskich. W dniu 1 lipca 1817 r. przekształciła się w sześcioletnie gimnazjum humanistyczne, którego absolwenci posiadali prawo studiowania na uczelniach uniwersyteckich. Nauczano głównie łaciny i greki, a także języka niemieckiego. Przeciętna liczba uczniów wahała się między 200-300, dopiero w latach czterdziestych XIX w. przekroczyła znacznie górną granicę. Niemieccy uczniowie gimnazjum byli przeważnie synami urzędników pruskich i bogatych mieszczan bydgoskich, natomiast szczupłą grupę uczniów narodowości polskiej (ok. 40) tworzyli potomkowie rodzin szlacheckich z miasta lub najbliższej okolicy. Chłopcom z niezamożnych rodzin uniemożliwiło kształcenie się w gimnazjum wysokie czesne.

Z chwilą przekształcenia się szkoły wydziałowej w gimnazjum, uczelnia straciła swój polski charakter. Dyrektorem szkoły został Niemiec Ludwig Nicolaus Muller, a wśród ośmioosobowego grona pedagogicznego znalazło się tylko trzech Polaków. Język polski przestał być językiem wykładowym, stał się natomiast obowiązkowym przedmiotem nauczania, nawet dla uczniów narodowości niemieckiej. Znajomość języków dawała możliwość pracy na stanowiskach urzędowych w Wielkim Księstwie Poznańskim. Stopniowo nauka języka polskiego ulegała coraz większym ograniczeniom, wreszcie w 1829 r. zaniechano całkowicie, motywując ten krok niewielką liczbą uczniów w mieście oraz silnym zgermanizowaniem Bydgoszczy i okolic. Jakiś czas nauczano polskiego w klasie wstępnej, jednak w 1843 r. następca Mullera na stanowisku dyrektora Johann Henrich Deinhardt zakazał i tych. Zwolnił też wszystkich polskich nauczycieli.

Od 1820 r. w Bydgoszczy funkcjonowało niewielkie dwuklasowe seminarium nauczycielskie, kształcące nauczycieli dla miejskich i wiejskich szkół elementarnych. Początkowo przyjmowano do niego uczniów obu narodowości, lecz już od 1825 r. otrzymało ono jednolity charakter niemiecko-ewangelicki. Kandydaci, w wieku 17-18 lat, musieli jednak wykazać się na egzaminie wstępnym pewną znajomością języka polskiego, a w trakcie późniejszej nauki pobierali obowiązkowe lekcje języka polskiego w wymiarze sześciu godzin tygodniowo.

Liczba uczniów ewangelickiego seminarium nauczycielskiego kształtowała się w granicach 20-45 osób, z których część utrzymywana była na koszt państwa, część zaś opłacała minimalne czesne. Program, oprócz przedmiotów ogólnych i pedagogicznych, przewidywał naukę gry na instrumentach muzycznych, a także sadownictwa i prac ręcznych, co miało pomóc nauczycielom w krzewieniu oświaty rolniczej na wsi. Grono pedagogiczne składało się z dyrektora i dwóch nauczycieli, w tym jednego o niepełnym wymiarze godzin. Przy seminarium mieściła się niewielka szkoła ćwiczeń, do której uczęszczało 40-50 uczniów. Trudne początkowo warunki lokalowe uczelni poprawiły się w 1838 r., po przeniesieniu jej do pomieszczeń dawnego klasztoru bernardynów.

Ponadpodstawowe szkolnictwo żeńskie reprezentowała tzw. wyższa szkoła dla dziewcząt, założona w 1824 r., oraz prywatna szkoła panny Neumann, istniejąca od 1826 r. Absolwentki oby szkół, przeważnie córki bogatszych mieszczan, mogły otrzymać zatrudnienie jako nauczycielki wiejskich szkół elementarnych lub guwernantki.

Funkcjonowały również szkoły elementarne, ulokowane w pomieszczeniach byłego klasztoru karmelitów. W końcu 1838 r. w skład tego zespołu szkół miejskich wchodziła czteroklasowa szkoła dla chłopców licząca 195 uczniów, czteroklasowa szkoła dla dziewcząt z 235 uczennicami oraz dwuklasowa szkoła dla ok. 200 dzieci najuboższych rodzin, nie mogących opłacić czesnego. Ponadto istniało w mieście 6 szkół prywatnych, do których uczęszczało 126 uczniów. W 1839 r. nastąpiła rozbudowa szkolnictwa podstawowego. Utworzono dwie nowe dwuklasowe szkoły elementarne: na Kujawach i Poznańskim Przedmieściu, ale jednocześnie skasowano szkołę dla ubogich. Wreszcie w 1842 r. z dwóch wyższych klas miejskiej szkoły dla chłopców utworzono tzw. szkołę obywatelską, o wyższym stopniu organizacji.




Opracowanie B. Grabowski, źródła: R. Kabaciński, W. Kotowski, J. Wojciak, Bydgoszcz zarys dziejów, pod. Red. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1980; Encyklopedia Bydgoszczy, t. 1. praca zbiorowa pod red. W. Jastrzębski, Dział Archeologia, TMMB, Bydgoszcz 2011; R. Michn. Pruskie szkolnictwo średnie w Bydgoszczy w latach 1815-1920, 2020 r. obrazek książa Belle Epoque, Miejska szkoła realna w Bydgoszczy z czasów zaboru.








poniedziałek, 2 listopada 2026

Gniezno po ataku Brzetysława

Po najeździe Brzetysława Gniezno zostało odbudowane, szybko zapełniło się ludnością i nowymi domami. Przynajmniej do połowy XIII w. miasto pozostało ośrodkiem polityczno-administracyjnym Wielkopolski.

Rolę arcybiskupstwa gnieźnieńskiego podkreślała koronacja w Gnieźnie w 1076 r. Akt ten świadczył o ogromnym znaczeniu politycznym, wskazywał na odbudowę państwa i jego niezależności od Niemiec. Koronacja odbyła się z wielkim splendorem, według źródeł brało w niej udział 12 biskupów, czyli więcej niż przebywało w Polsce.

Za czasów Władysława Hermana (1079-1102) katedra gnieźnieńska spłonęła. Szybko została odbudowana, w roku 1097 świątynie konsekrowano. Do łask przywrócił władca syna Zbigniewa, któremu powierzył zarząd nad Kujawami i Wielkopolską. Drugi syn, Bolesław objął Śląsk i Małopolskę. Ojciec zostawił sobie Mazowsze. Po śmierci Hermana doszło do wojny między synami, w toku której Bolesław opanował Gniezno.

W zjednoczonej po wygnaniu Zbigniewa kraju monarchii Gniezno odgrywało dużą rolę ideologiczną. Był to czas wzrostu kultu św. Wojciecha, uznawanego za patrona Polski. W tym okresie, w roku 1170 zamówiono drzwi spiżowe dla katedry z legendą świętego. Gniezno stanowiło też ogromną rolę polityki pomorskiej Krzywoustego, stanowiło ono ośrodek działalności misyjnej na Pomorzu Zachodnim. Kierunkiem misjo zajmował się biskup bamberski Otto.

Gniezno w okresie rozbicia dzielnicowego trafiło pod zarząd ambitnego księcia, Mieszka III. Było w tym czasie stolicą Wielkopolski. Miasto rozwijało się prężnie, mimo kłopotów w roku 1192, kiedy to gród uległ pożarowi w wyniku walk wewnętrznych. Miasto odbudowało się i rozkwitło gospodarczo. Mieszko uważał Gniezno za idealne miasto na stolice całego kraju, współpracował w tym czasie z arcybiskupem.

Po śmierci Mieszka Starego rządy w Wielkopolsce objął jego syn Władysław Laskonogi (1202-1231). Rywalizował on z księciem Konradem Mazowieckim i księciem wrocławskim Henrykiem Brodatym o Kraków. Ostatecznie Gniezno wpadło w ręce jego bratanka Władysława Odonica i miasta już Laskonogi nie odzyskał.

Większość dokumentów z lat 1208-1245, powstała w Gnieźnie, co świadczy o tym, że miasto nadal ciszyło się mianem ważnego ośrodka administracyjnego. Dopiero syn Władysława Odonica – Przemysł I (1220-1257) dał pierwszeństwo Poznaniowi.


Przemysł i zjednoczył Wielkopolskie pod swymi rządami. Później podzielił się księstwem ze swym bratankiem Przemysłem II (1257-1296), który po śmierci stryja stał się jedynym władcą tej dzielnicy, a pod koniec życia – królem.





Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: J. Topolski, Gniezno, Zarys dziejów, Poznań 1979; fot. zabytkowe drzwi Katedry w Gnieźnie, arch. gnieźnieńska. 


















niedziela, 1 listopada 2026

Edmund Bartkowski (1894-1939) powstaniec wielkopolski z Chełmc

Edmund Bartkowski przyszedł na świat 15 lipca 1894 roku w Chełmcach, jako syn nauczyciela Wiktora Bartkowskiego i Marii z domu Plehn. Gdy miał sześć lat, jego rodzina przeniosła się do Nakła nad Notecią, miasta, z którym związał całe swoje dalsze życie i działalność niepodległościową.

Już od najmłodszych lat wychowywany był w duchu polskiego patriotyzmu. Uczęszczając do nakielskiej szkoły powszechnej, a następnie do Gimnazjum Królewskiego, szybko zaangażował się w działalność narodową. Należał do tajnego koła Towarzystwa Tomasza Zana i współtworzył drużynę skautową imienia Tadeusza Kościuszki. W jej szeregach poznał młodych ludzi, którzy kilka lat później staną się uczestnikami Powstania Wielkopolskiego. Patriotyczna aktywność miała jednak swoją cenę. Wraz z młodszym bratem Wiktorem został usunięty z gimnazjum. Kontynuował naukę w Rogoźnie, lecz i tam nie porzucił działalności niepodległościowej, za co ponownie relegowano go ze szkoły w kwietniu 1913 roku. Ostatecznie ukończył siedem klas gimnazjalnych.

Na początku 1914 roku wyjechał do Galicji, gdzie jako obywatel państwa pruskiego, ukrywający się pod pseudonimem „Pruj”, wstąpił do Związku Strzeleckiego w Krakowie. Było to środowisko skupiające młodych Polaków przygotowujących się do przyszłej walki o niepodległość. Kilka miesięcy później wrócił do Nakła, nie przypuszczając jeszcze, że niebawem wybuchnie wielka wojna.

15 listopada 1914 roku został wcielony do armii niemieckiej. Po przeszkoleniu trafił na front, gdzie przez kolejne lata walczył zarówno na wschodzie, jak i na zachodzie Europy. Służąc w jednostkach artylerii, zdobywał doświadczenie bojowe i stopniowo awansował. Ukończył Szkołę Artylerii w Maubeuge, a w czerwcu 1918 roku otrzymał stopień podporucznika. Był jednym z nielicznych Polaków w armii niemieckiej, którym udało się osiągnąć rangę oficerską.

Po zakończeniu wojny wrócił do Nakła i niemal natychmiast włączył się w przygotowania do walki o wolność Wielkopolski. Jeszcze przed wybuchem Powstania Wielkopolskiego organizował miejscowe struktury wojskowe, a miejscowa Rada Ludowa przewidziała go na stanowisko komendanta powstania. 1 stycznia 1919 roku stanął na czele oddziałów powstańczych w Nakle oraz powiecie wyrzyskim. Dzięki jego energii i talentom dowódczym powstanie objęło znaczną część Krajny, a dowodzone przez niego oddziały odniosły szereg sukcesów. Mimo zwycięstw, na skutek decyzji politycznych i osobistej interwencji Wojciecha Korfantego, Bartkowski musiał wydać rozkaz zaprzestania walk i wycofania powstańców za Noteć.

Jego doświadczenie wojskowe szybko zostało docenione przez dowództwo. Trafił do sztabu Powstania Wielkopolskiego w Poznaniu, następnie dowodził Odcinkiem Budzyńskim, a później służył w sztabie Frontu Północnego. W sierpniu 1919 roku objął funkcję szefa sztabu Grupy Wielkopolskiej walczącej w Galicji podczas wojny polsko-ukraińskiej. W kolejnych miesiącach pracował w Ministerstwie Spraw Wojskowych oraz pełnił służbę w strukturach artylerii Wojska Polskiego. W krótkim czasie awansował na porucznika, a następnie kapitana.

Podczas wojny polsko-bolszewickiej objął dowództwo I Dywizjonu 214 Pułku Artylerii Polowej. W sierpniu 1920 roku jego oddział brał udział w ciężkich walkach o Brodnicę. Następnie został I Oficerem Sztabu 23 Dywizji Piechoty. W czasie III Powstania Śląskiego ponownie wystąpił pod pseudonimem „Pruj”, służąc w sztabie wojsk powstańczych.

Po zakończeniu walk o granice odrodzonej Rzeczypospolitej kontynuował karierę wojskową. Od 1922 roku pracował w Poznaniu, a następnie zajmował kolejne stanowiska w administracji wojskowej i szkolnictwie artyleryjskim. Szczególnie związany był z kształceniem przyszłych oficerów artylerii. W 1932 roku otrzymał awans na podpułkownika, a trzy lata później został zastępcą dowódcy pułku artylerii w Gnieźnie.

Równolegle ułożył sobie życie rodzinne. W lutym 1932 roku poślubił Klarę Apolonię Kruppik. Małżonkowie doczekali się czworga dzieci: Wiktora, Teresy, Marii i najmłodszej Klary.

We wrześniu 1939 roku ponownie stanął do walki w obronie Ojczyzny, obejmując dowództwo Ośrodka Artylerii Lekkiej Nr I. Jego wojenny szlak zakończył się tragicznie 17 września 1939 roku pod Kowlem. Poległ w dniu agresji sowieckiej na Polskę, pozostając wierny żołnierskiej przysiędze do ostatnich chwil. Miejsce jego pochówku pozostaje do dziś nieznane.

Życie Edmunda Bartkowskiego było świadectwem niezłomnej służby Polsce. Harcerz, konspirator, powstaniec wielkopolski, oficer Wojska Polskiego i obrońca Ojczyzny w 1939 roku, należał do pokolenia, które niepodległość najpierw wywalczyło, a następnie broniło jej aż do śmierci.




Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Karol Halski (red.) Tadeusz Kubalski (red.) Jerzy Michałowski (red.) Tadeusz Sztumberk-Rychter (red.) Edward Szwed (red.). Warszawa: Zakłady Graficzne „Nasza Drukarnia”, 1930, w: Rocznik Pamiątkowy Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerji we Włodzimierzu Rok 1929–1930; Sławomir Łaniecki, Edmund Bartkowski, [w:] Powstanie Wielkopolskie 1918–1919 na Pałukach i Krajnie - ludzie, miejsca, wydarzenia; fot. https://www.poznajkrajne.pl/

wtorek, 20 października 2026

Bydgoszcz w czasie Wiosny Ludów 1848 r.

Dnia 18 marca 1848 r. wybuchła w Berlinie rewolucja, która stała się ogniwem w łańcuchu europejskich ruchów rewolucyjnych i narodowowyzwoleńczych, zwanych Wiosną Ludów.

Wieści o rewolucji berlińskiej dotarły do Polaków, w Poznaniu utworzono Komitet Narodowy, a w poszczególnych powiatach zaczęto tworzyć lokalne komórki polskiej władzy. Król pruski Fryderyk Wilhelm IV, przerażony rozwijającymi się w jego państwie wypadkami rewolucyjnymi, przyrzekł przeprowadzenie w Wielkim Księstwie Poznańskim reorganizacji narodowej, polegającej na całkowitym spolszczeniu administracji i utworzeniu narodowego wojska polskiego.

W mocno zgermanizowanej Bydgoszczy, w której ludność polska poddana została silnemu uciskowi narodowemu, nie starczyło już energii do żywszych wystąpień. Przeszkodziła w tym władza administracyjna, która przekształciła miasto w twierdzę. Wzmocniono garnizon wojskowy, powołano rezerwistów do specjalnych oddziałów landwery, uzbrojono cywilną ludność niemiecką, a 25 marca 1848 r. ogłoszono w mieście stan wyjątkowy.

W takich warunkach powstał w Bydgoszczy Komitet Narodowy, z przewodniczącym Józefem Czapskim na czele. Zwołany 26 marca więc został zerwany przez Niemców i ich manifestację. W mieście zapanował szowinizm pruski, który podsycała administracja niemiecka. Rozpoczęto akcję zwalczania ruchu narodowowyzwoleńczego. Stacjonujące w Bydgoszczy oddziały wojskowe urządzały zasadzki na polskich ochotników z okolicznych powiatów, dopuszczając się na ludności polskiej gwałtów i morderstw.

Terror siały także obok regularnego wojska niemieckiego, tzw. Netzbruder oddziały uzbrojonych cywilów niemieckich (braci nadnoteckich). Napadali oni na domostwa polskich działaczy narodowych. Jedna z takich band, pod kierownictwem asesora Goldnera, bestialsko zamordowała w Słupcach w powiecie szubińskim Stanisława Sadowskiego, założyciela Kasyna Polskiego i przywódcę spisku z 1846 r. Ulicami Bydgoszczy Niemcy prowadzili aresztowanych ochotników polskich do więzienia. Więźniowie byli obrzucani kamieniami, wyzwiskami, byli bici i maltretowani. Akty terroru wobec Polaków nasilały się na przełomie kwietnia i maja 1848 r., kiedy w Wielkopolsce doszło do otwartych walk powstańczych z wojskami pruskimi.

W pierwszych dniach maja powstanie zostało krwawo stłumione. Wobec Polaków zaostrzyła się polityka germanizacyjna, bezlitośnie były tłumione wszelkie przejawy patriotyzmu. Zwalczano „Concordię” gimnazjalny związek bydgoski, który liczył 13 członków. Policja niemiecka wykryła konspirację i wydaliła działających w niej uczniów ze szkoły w maju 1850 r. Nie dopuszczono do działania także Ligę Polską, która funkcjonowała po upadku powstania.





Opracowanie B. Grabowski, źródła: R. Kabaciński, W. Kotowski, J. Wojciak, Bydgoszcz zarys dziejów, pod. Red. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1980; Encyklopedia Bydgoszczy, t. 1. praca zbiorowa pod red. W. Jastrzębski, Dział Archeologia, TMMB, Bydgoszcz 2011; Obrazek powstanie w Bydgoszczan, domena publiczna.

poniedziałek, 19 października 2026

Najazd Brzetysława i koniec funkcji Gniezna jako stolicy państwa

Najazd Brzetysława z 1038 r. to jeden z tych momentów, które w polskiej historii mają ciężar symboliczny. To koniec pewnej epoki, upadek dawnego centrum, a zarazem początek nowego porządku.

W 1038 r. książę czeski Brzetysław wkroczył na Śląsk i do Wielkopolski, zdobywając tam główne grody, w tym również Gniezno. Kraj był znacznie wyludniony, więc zdobycz była łatwa. W Gnieźnie nie było silnej załogi, nie było siły, która mogła się przeciwstawić najazdowi.

Kronikarz Kosmas opisał zdobycie i złupienie miasta. Pisał, o przybyciu armii czeskiej pod mury warowne i łatwego do zdobycia przez nieprzyjaciół z powodu „małej liczby zamieszkujących je obywateli, metropolitarnego Gniezna, gdzie w tym czasie w bazylice Bogarodzicielki Marii wiecznej dziewicy spoczywał najdroższy skarb, to jest ciało najbardziej błogosławionego Wojciecha męczennika. Czesi wnet bez walki zawładnęli tym miastem i z wielką radością weszli w progi świętego kościoła i wszystką zdobycz za nie mając, żądali wydania im samych tylko drogich szczątków świętego ciała umęczonego za Chrystusa.”

Wśród zrabowanych przedmiotów znalazły się również stare księgi rękopiśmienne. Katedra została zniszczona. Gall Anonim obrazowo informował, że w zniszczonej katedrze legowisko znalazły dzikie zwierzęta.

Najazd czeski położył kres stołecznej roli Gniezna. Kazimierz Odnowiciel – choć najpierw odzyskał Wielkopolskę – nie mógł, ze względu na zniszczenia, stąd rządzić krajem. Głównymi siedzibami królestwa stały się Kraków, Sandomierz i przejściowo Płock. Kraków dążył do przejęcia funkcji Gniezna, również w sprawach kościelnych.

Rok 1038 zapisał się w pamięci mieszkańców Wielkopolski jako czas grozy i bezsilności. Gdy książę czeski Brzetysław ruszył ze swoją armią na północ, kraj był wyludniony, zniszczony wcześniejszymi buntami i kryzysem. Grody, niegdyś dumne i pełne życia, teraz stały niemal puste. Dlatego marsz Czechów przez Śląsk i Wielkopolskę przypominał bardziej ponure zbieranie opuszczonych twierdz niż regularną kampanię wojenną. Najazd Brzetysława był ciosem, po którym Gniezno już się nie podniosło. Choć Kazimierz Odnowiciel odzyskał Wielkopolskę, nie mógł uczynić z niej ponownie centrum państwa. 




Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: J. Topolski, Gniezno, Zarys dziejów, Poznań 1979; Obrazek: Powrót Kazimierza I Odnowiciela do Polski, autor Wojciech Gerson.