Lubień Kujawski - położenie i lokacja średniowiecznego miasta

Lubień Kujawski uzyskał prawa miejskie w czasach średniowiecza. Miejscowość położona jest około 14 km na południe od Kowala i 10 km na wschód od Chodcza. Lubień usytuowany jest na zachodnim brzegu Jeziora Lubieńskiego. Do rozwoju średniowiecznego miasteczka przyczyniła się linia dróg, szlak handlowy z Lwowa do Gdańska.

Administracyjnie Lubień wchodził w skład kasztelanii kowalskiej. Nie posiadamy źródeł o wczesnej XII bądź XIII-wiecznej genezie samej miejscowości i parafii lubieńskiej. Może to wskazywać na dość późne jej początki. Dopiero z drugiej połowy XIV w. pochodzi wzmianka pisana o Lubieniu. W dokumencie wystawionym przez Kazimierza Wielkiego w Glinianach na Rusi Czerwonej, datowanym na czas pomiędzy 1350 a 1355 r. w liście świadków pojawił się Paszek z Lubienia. Paszek był przedstawicielem wielkopolskiej gałęzi rodu Doliwów i w latach 1358-1370 piastował urząd kasztelana brzeskiego.

Według badań J. Bieniaka można ustalić jeszcze wcześniejszego dziedzica Lubienia – był nim Wincenty, wojewoda kujawski w latach 1350-1356, będący bratem Mikołaja z Biechowa (wojewoda poznański a później kaliski) i synem podkomorzego kaliskiego Szymona.

Nie wiemy w jaki sposób ród Doliwów przejął Lubień. Wincenty wojewoda kujawski, protoplasta lubieńskiej gałęzi Doliwów był także najprawdopodobniej fundatorem kościoła w Lubieniu. Kościół musiał zostać erygowany pomiędzy 1328, a 1358 r. Fundacja kościoła w Lubieniu miała miejsce wkrótce po przejęciu przez Wincentego dóbr lubieńskich, które mógł on otrzymać najprawdopodobniej za życia Kazimierza Wielkiego, jako nagrodę za wierną służbę królowi.

Wiemy, ze źródeł, że jeszcze w drugiej połowie XIV w. na Kujawach, nieliczni przedstawiciele rycerstwa posiadali prywatne miasta. Na pograniczu kujawsko-wielkopolskim, po drugiej stronie granicy lokowano znacznie więcej takich ośrodków. Właściciele Lubienia także postarali się o przekształcenie swojego ośrodka w miasto. Nie zachował się jednak do dzisiaj dokument lokacyjny dotyczący Lubienia. Dokładna data lokacji nie występuje w żadnych źródłach pośrednich.

W wyniku najnowszych badań J. Bieniaka nad początkami miasta Lubienia, czas lokacji tego ośrodka został znacznie sprecyzowany. Z literatury wynikało, że dokonano lokacji przed 1489 bądź 1458 r. Dzięki J. Bieniakowi data lokacji Lubienia została przesunięta znacznie wcześniej. Według niego musiało do niej dojść przed 1389 r., gdyż w księdze sądowej łęczyckiej pod 1389 r. wystąpił Miłosz z Kujaw, z Lubienia (Milissium de Cuyavia, de Luben). Ta osoba, występuje również w księdze ziemskiej łęczyckiej pod 1397 r. ale z określeniem „Milos civis de Luben”. Bieniak uznał, że to ta sama osoba i skoro w 1397 r. określano go mieszczaninem, to zapewne miasto powstało już przed wcześniejszą wzmianką na jego temat w 1389 r., pomimo tego, że wówczas nie został on określony mieszczaninem.

Niezaprzeczalnie wskazanie mieszczanina lubieńskiego w 1397 r. świadczy, iż Lubień wówczas posiadał prawa miejskie. Jednak skoro we wcześniejszej wzmiance z 1389 r. występuje Miłosz bez określenia wskazującego, iż jest mieszczaninem, należy uznać, że wtedy jeszcze Lubień być może nie posiadał praw miejskich. Zapiski z księgi sądowj łęczyckiej nie są precyzyjne, gdyż nie zawsze oddają status społeczny danej osoby. Przykładem jest Grzegorz i Jaśko z Rogoźna, których w zapiskach z 1389 r. nie określano mianem mieszczan, a przecież ośrodek ten lokowano już w XIII e. Ciężko więc ustalić, po wpisie z tej księgi dotyczącym Miłosza Lubienia, czy ten ośrodek posiadał już wówczas prawa miejskie. Bezpieczniej jest uznać po prostu, że Lubień został lokowany przed 1397 r.

Bieniak wspomina też o innej osobie, Janie wójcie z Lubienia, w zapiskach księgi sądowej łęczyckiej z 30 sierpnia 1390 r. Wójt ten występuje jeszcze w późniejszych zapiskach, gdzie jest nieraz określany mianem sołtysa (Johannes scultetus de Lubino). W księgach sądowych Lubień występuje w różnych formach: „Lubin”, „Lubino”, i „Luben”, to jeden i ten sam ośrodek, z którego wywodził się Miłosz z Kujaw de Luben. Ośrodek z którego wywodził się wójt/sołtys mogła być inna wieś Lubień położona w powiecie łęczyckim. Odmienność formy „Luben” i „Lubino” także skłania do przekonania, iż były to dwie różne miejscowości.

Źródła: L. Kajzer, Dwór obronny w Lubieniu Kujawskim Badania terenowe 1984 roku, [w:] Budownictwo obronno-rezydencjonalne Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej, cz. 2: Siedziby obronno-rezydencjonalne w powiecie kowalskim na Kujawach XII-XVIII wieku, red. T.J. Horbacz, Łódź 1991, s. 118; R. Hankowska, Lubień Kujawski, s. 213; J. Bieniak, Prawa patronackie szlachty…, s. 33 i Doliwowie w XIII w., Kraków 1995; Z. Guldeon, Lokacje miast Kujawskichi Dobrzyńskich, XIII i XIV w., Ziemia Kujawska, t. 2, 1968, s. 31; A. KoseckiMiasta kujawskie w średniowieczu, Lokacje, ustrój i samorząd miejski, Kraków 2018, s. 111-114.

Cmentarz parafialny w Lubieniu Kujawskim

Cmentarz parafialny znajduje się przy ul. Tadeusza Kościuszki 21 w Lubieniu Kujawskim. To duża, czynna nekropolia, położona tuż obok kościoła parafialnego i siedziby parafii NSPJ. Cmentarz jest jednym z najważniejszych miejsc pamięci w mieście, co podkreślają lokalne opisy i przewodniki.

Choć brak zachowanych dokumentów precyzyjnie określających datę założenia, wszystko wskazuje na to, że cmentarz powstał na przełomie XVIII i XIX w., równolegle z rozwojem parafii Lubień Kujawski. W tym okresie w Królestwie Polskim wprowadzano przepisy nakazujące lokalizowanie cmentarzy poza zwartą zabudową, co idealnie pasuje do położenia nekropolii — na wzniesieniu, przy drodze wylotowej (dzisiejsza ul. Kościuszki).

Najstarsze zachowane groby (z fragmentów nagrobków i przekazów) datowane są na I połowę XIX w. Cmentarz od początku był związany z parafią rzymskokatolicką w Lubieniu Kujawskim, która w XIX w. dynamicznie się rozwijała. W tym okresie: powiększano teren cmentarza, wprowadzano pierwsze regulaminy pochówków, zaczęły pojawiać się murowane nagrobki i żeliwne krzyże, typowe dla Kujaw. W XX w. cmentarz stał się główną nekropolią dla mieszkańców miasta i okolicznych wsi.

W dwudziestoleciu międzywojennym cmentarz był intensywnie użytkowany. Na co wskazują liczne groby rodzin kupieckich i rzemieślniczych i charakterystyczne nagrobki z piaskowca i lastryka. W tym czasie uporządkowano układ alejek i wytyczono sektory.

W czasie okupacji cmentarz nie został zniszczony (w przeciwieństwie do kirkutu żydowskiego), ale część nagrobków uległa uszkodzeniu, zaginęły niektóre metalowe elementy, pochówki wojenne prowadzono w sposób uproszczony. Po 1945 r. cmentarz był nadal użytkowany, lecz brakowało środków na konserwację. W latach 60–80tych pojawiły się typowe dla PRLu nagrobki z lastryka i granitu.

Po 1989 r. parafia rozpoczęła stopniowe porządkowanie nekropolii: wytyczono nowe kwatery, wprowadzono jednolite zasady pochówków, pojawiły się pierwsze nagrobki z czarnego granitu, uporządkowano alejki i zieleń.

W XXI w. cmentarz został zdigitalizowany. 

Znane osoby pochowane na cmentarzu parafialnym w Lubieniu Kujawskim – biogramy:

Dr Eugeniusz Kuffel (1900–1970). Lekarz, społecznik, jedna z najbardziej zasłużonych postaci Lubienia Kujawskiego. Urodzony w rodzinie o wielopokoleniowych korzeniach w parafii. Przez wiele lat pełnił funkcję lekarza rejonowego, znanego z ogromnej empatii i pracy społecznej. W okresie powojennym organizował pomoc medyczną dla okolicznych wsi, często dojeżdżając do chorych prywatnie. Wspierał lokalne inicjatywy społeczne, w tym OSP i szkołę. Jego nazwisko pojawia się w wielu wspomnieniach mieszkańców jako symbol „lekarza z powołania”. Uważany za jedną z najważniejszych postaci lokalnej inteligencji XX w.

Rodzina Stępowskich – gospodarze i działacze społeczni (XIX–XX w.). Jedna z najstarszych rodzin Lubienia Kujawskiego, obecna w źródłach od XVIII w. Członkowie rodziny pełnili funkcje sołtysów, gospodarzy, członków rady parafialnej. W okresie międzywojennym angażowali się w rozwój lokalnego rolnictwa i handlu. W kronikach parafialnych pojawiają się jako fundatorzy wyposażenia kościoła NSPJ. Rodzina o dużym wkładzie w rozwój lokalnej społeczności, często pojawiająca się w najstarszych sektorach cmentarza.

Rodzina Krajewskich – nauczyciele i działacze oświatowi (XIX–XX w.). Silnie związana z historią szkolnictwa w Lubieniu Kujawskim. Członkowie rodziny pracowali jako nauczyciele w szkołach w Lubieniu i okolicach. W okresie II RP angażowali się w rozwój oświaty i organizację kursów dokształcających. Wspierali lokalne inicjatywy kulturalne i patriotyczne. Ich groby często znajdują się w centralnych sektorach cmentarza, jako świadectwo roli oświaty w historii miasta. (Maria Krajewska (1905–1988) - nauczycielka szkoły powszechnej w Lubieniu Kujawskim. Józef Krajewski (1899–1970). Kierownik szkoły w okresie międzywojennym. W czasie okupacji prowadził tajne nauczanie. Po wojnie odbudowywał lokalne szkolnictwo).

Rodzina Łukowskich – rzemieślnicy i kupcy (XIX–XX w.). Znani z prowadzenia warsztatów i sklepów w Lubieniu Kujawskim. W XIX w. prowadzili zakłady rzemieślnicze (szewskie, stolarskie). W okresie międzywojennym byli właścicielami sklepów i punktów usługowych. Wspierali lokalne inicjatywy kościelne i społeczne. Rodzina o dużym znaczeniu dla lokalnego handlu i rzemiosła. Organizowała kursy dokształcające dla dorosłych. Wspierała działalność kulturalną parafii.

Rodzina Grabowskich – gospodarze i działacze parafialni (XIX–XX w.). Jedna z rodzin o najdłuższej ciągłości w parafii NSPJ. W źródłach pojawiają się jako gospodarze, członkowie bractw kościelnych i fundatorzy. W XX w. angażowali się w rozwój lokalnych organizacji społecznych. Ich groby często należą do najstarszych zachowanych. Rodzina o dużym znaczeniu dla historii parafii i lokalnej społeczności.

Powstańcy styczniowi (1863–1864)

W parafii Lubień Kujawski odnotowano kilku uczestników powstania styczniowego, pochowanych później na miejscowym cmentarzu. Najczęściej pojawiające się nazwiska w księgach parafialnych z końca XIX w.: Krajewski – uczestnik lokalnych oddziałów kujawskich, Łukowski – kurier powstańczy, Grabowski – wspierał oddziały powstańcze jako dostawca żywności. Groby należą do najstarszych patriotycznych mogił w Lubieniu Kujawskim. Często mają skromne, piaskowcowe nagrobki.

Żołnierze wojny polsko‑bolszewickiej (1920)

W parafii odnotowano kilku uczestników wojny 1920 r., którzy po latach spoczęli na miejscowej nekropolii. Jan Kuffel (1898–1965) - uczestnik wojny 1920 r. Służył w oddziałach ochotniczych Kujaw. Po wojnie prowadził gospodarstwo w Lubieniu Kujawskim. Aktywny działacz parafialny. Stanisław Stępowski (1901–1972) - żołnierz 14 Pułku Piechoty. Walczył pod Radzyminem. Po wojnie pracował jako rzemieślnik.

Żołnierze II wojny światowej (1939–1945) 

W Lubieniu Kujawskim pochowano kilku żołnierzy września oraz członków konspiracji: Antoni Grabowski (1915–1944) - żołnierz kampanii wrześniowej. Po klęsce działał w konspiracji na Kujawach. Zginął w 1944 r., pochowany po wojnie w rodzinnej mogile. Władysław Kozłowski (1910–1980). Walczył w 1939 r. w 59 Pułku Piechoty. Po wojnie wrócił do Lubienia Kujawskiego. Aktywny w OSP i radzie parafialnej.

Księża: Ks. Franciszek Lewandowski (proboszcz, XIX/XX w.). Jeden z najdłużej posługujących proboszczów parafii NSPJ. Rozbudował kościół i uporządkował cmentarz. Wprowadził pierwsze regulaminy pochówków. Jego grób znajduje się w centralnej części nekropolii. Ks. Jan Nowakowski (proboszcz, XX w.). Proboszcz w latach powojennych. Zainicjował modernizację cmentarza. Wspierał lokalne organizacje społeczne. Znany z pracy z młodzieżą i działalności charytatywnej.

Oprac, B. Grabowski, źródła: www.lubienkujawski.grobonet.com www.mogily.ol/lubien cmentarz24.pl bazagrobow.pl Parafia Lubień Kujawski - Parafia NSPJ w Lubieniu Kujawskim

Pilot z Kruszwicy, kapitan Zdzisław Radomski na liście pilotów Dywizjonu 306 - zwycięska walka z Messerschmittem bf 109

W dniu 27.08.1941 podczas lotu operacyjnego nad Francją ppor. pil. Radomski Zdzisław zaatakował sam 3 Me 109F, które szły z góry na Dyon, będąc niewidoczne przez innych pilotów. Nie mogąc ostrzec Dyon przez radio, które nie działało, wdał się w walkę, ratując w ten sposób kolegów Dyonu, którzy byli narażeni na bezpośredni atak nieprzyjaciela. Radomski ściągnął na siebie ogień wroga, uratował pilotów ze swoje squadronu. Został odznaczony przez generała Władysława Sikorskiego.

Pilot 306 Dywizjonu na liście Bajana

Polskie siły powietrzne w II wojnie światowej

Kapitan na 293 miejscu

B. Grabowski, źródła: IPMS, LOT. A.V. 1/4XXIV, Zdzisław Radomski i IPMS, A. XII. 85/175/272, Wniosek o nadanie orderu wojennego Virtuti Militari; W. Matusiak, 306 Dywizjon Myśliwski Toruński, Warszawa, Bellona, 2003, s. 70.

Jezioro Lubieńskie w historii miasta

Jezioro Lubieńskie leży w centrum Lubienia Kujawskiego, tuż przy rynku i kościele. To jedno z najbardziej charakterystycznych jezior miejskich na Kujawach. Wchodzi w system jezior rynnowych ciągnących się w kierunku północnym.

Zbiornik wodny jest siedliskiem: okonia, szczupaka, leszcza, płoci i sandacza. Wokół jeziora rosną olchy, wierzby, trzciny i pałki wodne oraz roślinność zanurzona w postaci: moczarka, rogatek. Występują tu ptaki wodne tj. łabędzie, kaczki krzyżówki i perkozy.

Jezioro pojawia się w źródłach w 1884 jako Lubień, a następnie Jez. Lubieńskie (1963), stanowiło od wieków centrum życia Lubienia Kujawskiego. W XIX wieku stanowiło ważny punkt gospodarczy — działały tu młyny wodne i warsztaty. W okresie międzywojennym było miejscem festynów, zawodów wędkarskich i kąpieliska. W PRL jezioro pełniło funkcję rekreacyjną, a w latach 70. i 80. organizowano tu liczne imprezy gminne.

Dziś wokół jeziora umieszczony jest park miejski z alejkami, pomosty wędkarskie i ścieżka spacerowa wokół jeziora. Nad akwenem roztacza się piękna panorama z kościołem.

Niewielkie jezioro rynnowe w centrum Lubienia Kujawskiego, otoczone jest parkiem i zabudową miejską posiada pow. ok 25-30 ha, głębokość 8-10 m i ma charakter rekreacyjny. Jezioro jest klasycznym przykładem rynny subglacjalnej. Lodowiec, przesuwając się w kierunku południowym, wyżłobił głębokie zagłębienie, które po jego ustąpieniu wypełniła woda. Jezioro nie posiada dużego naturalnego odpływu; wody odprowadzane są systemem melioracyjnym. Średnia głębokość zbiornika wodnego to 3,3 m, a maksymalna – 12,8 m. Objętość jeziora wynosi 3494,7 tys. m³. Maksymalna długość jeziora to 3220 m, a szerokość 790 m.

W czasach średniowiecza Jezioro stanowiło naturalną ochronę osady Lubienia. W jego pobliżu rozwijały się pierwsze warsztaty rzemieślnicze. Jezioro było ważnym elementem gospodarki — dostarczało wodę i ryby. W okresie międzywojennym Jezioro pełniło funkcję kąpieliska miejskiego. Organizowano tu festyny, zawody wędkarskie, spotkania towarzyskie. Brzeg jeziora był jednym z najważniejszych miejsc rekreacji mieszkańców.

W okresie PRL-u jezioro stało się przestrzenią spacerową i rekreacyjną. W latach 70. i 80. odbywały się tu imprezy gminne, koncerty, zawody sportowe. Powstały wtedy pierwsze pomosty wędkarskie.

Dziś Jezioro Lubieńskie pełni funkcję rekreacyjną i krajobrazową. Stało się popularnym miejscem fotografii lokalnej. Wokół jeziora rozwinięto ścieżki spacerowe i miejsca odpoczynku.

Oprac. B. Grabowski, źródła: Andrzej Richling, Jerzy Solon, Andrzej Macias, Jarosław Balon, Jan Borzyszkowski, Regionalna geografia fizyczna Polski : praca zbiorowa Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021, s. 187, Jerzy Jańczak (red.), Atlas jezior Polski, t. II, Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 1997, s. 16–17, Adam Choiński: Katalog jezior Polski. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2006, s. 548.

Wizyta w Radziejowie - galeria 17.08.2026

 

Ochotnicza Straż Pożarna w Lubieniu Kujawskim

Od 20 sierpnia 1905 r. straż pożarna w Lubieniu Kujawskim realizuje wszystkie zadania związane z ratowaniem życia ludzkiego, dobytku i pomocą osób poszkodowanych w wypadkach drogowych oraz wielu innych zdarzeniach losowych. OSP Lubień Kujawski to jednostka o ponad 100‑letniej historii, która przeszła drogę od lokalnej straży ochotniczej do nowoczesnej formacji w KSRG. Jej dzieje obejmują: powstanie w 1922 r., okres wojenny, odbudowę i budowę strażnicy, modernizację i profesjonalizację działań, jubileusz 100‑lecia w 2022 r.

Strażacy posiadają patent steromotorzysty, oraz uprawnienia Lotniczego Pogotowia Ratunkowego (LPR), niezbędne przy sprowadzeniu i zabezpieczeniu lądowiska dla śmigłowców.

OSP Lubień Kujawski została formalnie powołana w 1922 r. z inicjatywy ówczesnego proboszcza parafii, ks. Ludwikowskiego oraz ludności wsi. Wówczas został powołany komitet założycielski, któremu przewodniczył Leonard Kołek. Głównym celem komitetu było zebranie funduszy na zakup sikawki wraz z niezbędnym osprzętem. Dzięki hojnej pomocy mieszkańców cel został osiągnięty już w tym samym roku.

Był to początek zorganizowanej ochrony przeciwpożarowej w mieście. Jednostka szybko stała się jedną z najważniejszych organizacji społecznych w Lubieniu. W czasie okupacji niemieckiej (1939-1945) straż nie mogła prowadzić normalnej działalności – sprzęt i zasoby przejęto na potrzeby armii. Wielu strażaków angażowało się w pomoc ludności mimo braku formalnych struktur. W roku 1942 wielu strażaków zesłali Niemcy do obozu zagłady w Oświęcimiu, tylko kilku z niego wróciło. Po zakończeniu wojny wznowiono działalność straży. Zakupiono nowy wóz i motopompy.

Po wojnie rozpoczęto odbudowę OSP. W 1949 r. ruszyła budowa strażnicy, która stała się centrum działalności jednostki. Nowy budynek umożliwił rozwój sprzętu, szkolenia i działalności społecznej. W następnych latach nastąpiła organizacja straży. Odbywały się ćwiczenia i pokazy, stopniowe doposażanie jednostki w motopompy, węże, umundurowanie. OSP brało udział w akcjach przeciwpowodziowych i ratowniczych na terenie gminy.

W roku 1972 druhowie otrzymali samochód pożarniczy Star 25 z pełnym wyposażeniem z Komendy Straży. W roku 1999 zarząd OSP podjął decyzję o zakupie sztandaru, który został przekazany przez komendanta miejskiego PSP w Piotrkowie Trybunalskim mł. bryg. Dariusza Lorenca. Była to jedna z ważniejszych chwil w historii jednostki.

OSP Lubień Kujawski została włączona do KSRG w 2003 r. OSP Lubień Kujawski w tym okresie: prowadzi działania w obronie cywilnej, bierze udział w ratownictwie drogowym, reaguje na pożary, wypadki i inne zdarzenia losowe, Utrzymuje gotowość operacyjną 24/7.

W roku 2005 wstąpienie do KSRG stało się faktem. 20 lipca 2007 roku potężna wichura spowodowała ogromne szkody na terenie całej gminy- druhowie uczestniczyli w usuwaniu jej skutków. 27 października 2011 roku do jednostki został przyprowadzony nowy samochód ratowniczo- gaśniczy MAN. 3 maja 2012 roku podczas 90- lecia istnienia OSP Lubień nastąpiło poświęcenie oraz przekazanie samochodu oraz Gminne Obchody Dnia Strażaka. Wóz został ochrzczony imieniem Hubert. Wyremontowany został budynek strażnicy.

2022 r. – odbyła się uroczystość: 100‑lecie OSP Lubień Kujawski. Uroczystości połączono z obchodami gminnymi. Był to moment podsumowania tradycji, historii i wkładu strażaków w życie miasta.

Jednostka OSP liczy 52 druhów, z czego 25 jest w pełni przeszkolonych i gotów do działania (stan na 2018 r.). W remizie stacjonują dwa najnowocześniejsze wozy bojowe z odpowiednim sprzętem ratowniczo-gaśniczym, łódź motorową ratownictwa wodnego oraz przewoźną pompę wysokiej wydajności.

Oprac. B. Grabowski, Ochotnicza Straż Pożarna w Lubieniu, redakcja Stażacki.pl z 9.05.2017.

Izba Pamięci w Zespole Placówek Oświatowych w Lubieniu Kujawskim

Izba Pamięci w Zespole Placówek Oświatowych w Lubieniu Kujawskim działa od 1980 r. i jest jednym z najciekawszych lokalnych muzeów. Gromadzi pamiątki dotyczące historii miasta, szkolnictwa, garncarstwa Stępowskich, życia codziennego w PRL, a także kolekcję fajansu włocławskiego. To miejsce wyjątkowe, bo tworzone przez mieszkańców – wiele eksponatów to rodzinne pamiątki przekazane szkole. Jej pierwotnym zadaniem było gromadzenie pamiątek związanych z działalnością szkoły oraz historią miasta i regionu, z czasem mieszkańcy zaczęli przekazywać własne rodzinne pamiątki, co znacząco wzbogaciło zbiory.

W zbiorach Izby Pamięci w Zespole Placówek Oświatowych (ul. Szkolna 15) znajdziemy sektory: Historia miasta i gminy Lubień Kujawski, Dzieje szkolnictwa w Lubieniu Kujawskim, Kącik poświęcony patronowi szkoły – Janowi Bytnarowi „Rudemu”, Życie codzienne w PRL (sprzęty, dokumenty, przedmioty użytkowe), Kolekcja fajansu włocławskiego, Lubieński ośrodek garncarski – pamiątki po rodzinie Stępowskich, ostatnich garncarzach regionu, Kultura materialna Kujaw (narzędzia, stroje, przedmioty codzienne).

Charakter kolekcji zmienił się pod koniec lat 90., gdy do Izby trafiły pamiątki z zlikwidowanej jednostki wojskowej w Drawsku Pomorskim. To rzadkie i cenne elementy, które wyróżniają lubieńską Izbę na tle innych lokalnych muzeów. Izbą opiekuje się Andrzej Dominowski – historyk, regionalista, nauczyciel, autor publikacji o Lubieniu Kujawskim. Jest inicjatorem wielu działań popularyzujących historię lokalną, m.in. filmów „Ostatni garncarz” i „100-lecie OSP w Kłóbce” oraz spacerów historycznych. Izba jest częścią trasy spaceru historycznego po mieście.

Oprac. B. Grabowski, na podstawie art. A. Dominowski, Spacer historyczny po Lubieniu Kujawskim, na: https://szlakikultury.ariari.org/spacer-historyczny-po-lubieniu-kujawskim 

https://www.schoolandcollegelistings.com

Badania archeologiczne w Lubieniu Kujawskim

W 1984 r. na terenie Lubienia Kujawskiego, ekipa pracowników z Uniwersytetu Łódzkiego Katedry Archeologii przeprowadziła badania pod przewodnictwem Leszka Kajzera. Przedmiotem badań był dwór obronny XIV-XVII w. Badania odbyły się na półwyspie (pierwotnie wyspie) położonej na zach. brzegu jeziora Lubieńskiego, na wysokości południowego skaju zabudowań miasteczka. Obiekt był już badany, miało to miejsce na początku lat 60-tych XX w. Nie zachowała się dokumentacja z tego czasu. Wykonano 10 wykopów o powierzchni około 85 m2, dokonując krzyżowego przecięcia przez półwysep. Zarejestrowano układ stratygraficzny założenia obronnego i zgromadzono blisko 2,5 tys. – 160 zabytków ruchomych. Zbadano także słabo zachowane relikty murów, wykonanych z kamieni i cegły.

Badania wskazały na istnienie obiektu dworskiego. Według badaczy budynek dworski pochodził z XIV-XV w. i znajdował się na wyspie. Prawdopodobnie funkcjonował też starszy budynek, drewniany dwór, po którym pozostała tylko warstwa kulturowa, nieokreślająca jego formy przestrzennej. Obiekt ten zajmował zachodnią partię wyspy.

Po opuszczeniu lub spaleniu, w połowie XVI w., na wyspie wniesiono dwór na fundamentach murowanych, ściany były zaś z drewna wypełnione cegłą i gliną. Budynek ulokowany był zgodnie ze stronami Świata. Stał w północnej części wyspy. Fundację łączą badacze hipotetycznie z Doliwitami Lubieńskimi. Dwór spłonął w XVII w., możliwe, że w czasie „potopu”.

Osadnictwo przeniosło się na wysoki, zachodni brzeg jeziora. Do dziś stoi tam dwór i park. Zgromadzone zabytki to typowy późnośredniowieczny i nowożytny materiał dworski. Dokumentacja z badań znajduje się w katedrze Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego.

Źródło: Informator Archeologiczny : badania 18, 168-169, 1984.

Ludność Żydowska w Lubieniu Kujawskim XVIII-XX w.

Cmentarz żydowski, znajdował się przy ul. Kościuszki, w Lubieniu Kujawskim. Pochodzi z około XIX w. i zajmował powierzchnie jednego ha. Leży w bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza katolickiego, w lasku nad Jeziorem Lubieńskim, w graniach misiowości Stępka. Ma kształt zbliżony do prostokąta i jedną z jego granic jest ścieżka nad jeziorem. Przed II wojną światową otoczony był ceglanym murem. W okresie okupacji niemieckiej w latach 1939–1945 zostały zniszczone wszystkie nagrobki. Po 1945 r. teren cmentarza został utwardzony. Był wykorzystywany jako parking, częściowo porósł lasem.

Żydzi pojawili się w Lubieniu Kujawskim w końcu XVIII w., w połowie XIX w. powstał kahał (gmina żydowska). W 1897 r. społeczność żydowska stanowiła ponad połowę mieszkańców miasta. W dwudziestoleciu międzywojennym Lubień był siedzibą gminy wyznaniowej, a Żydzi odgrywali niebagatelną rolę w życiu gospodarczym i społecznym miasta, prowadząc blisko 80% placówek handlowych i zakładów rzemieślniczych. W roku 1929 społeczność żydowska Lubienia liczyła 905 osób.

Niemieckie prześladowania Żydów w Lubieniu rozpoczęły się już 16 września 1939 r. od podpalenia synagogi i części domów w dzielnicy żydowskiej. W następnym roku naziści niemieccy zburzyli dom modlitwy i zniszczyli cmentarz. Wysiedlenia lubieńskich Żydów do gett i obozów pracy w całej okupowanej Polsce trwały od listopada 1939 do początku 1942 r. Większość została zamordowana. Po II wojnie światowej społeczność żydowska w Lubieniu Kujawskim nie odrodziła się.

Cmentarz położony tuż za północnym skrajem miasta, na zachodnim skraju wsi Stępka. Z centrum udajemy się ul. Kościuszki (DK 91) w kierunku Kowala, by po 500 metrach skręcić na skrzyżowaniu w kierunku Białotarska. Tuż przy skrzyżowaniu po prawej stronie widzimy klepisko służące za parking. Tu jest cmentarz żydowski. Od północy graniczy z drogą, którą dojechaliśmy, od wschodu i południa z lasem, a od zachodu z DK 91.

Obszar niewydzielony katastralnie – na terenie obrębu nr 33 Stępka, działka ewidencyjna nr 82. Powierzchnia około 0,30ha. Teren nie jest objęty miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego.

Ze źródeł wynika, że Żydzi w Lubieniu Kujawskim obecni byli już w II połowie XVIII w. Ich największy odsetek przypada na przełom XIX i XX w. W 1897 r. stanowili blisko 54% mieszkańców miasta. Odtąd ich odsetek spadał poprzez ruchy migracyjne do większych ośrodków miejskich zagranicznych i rodzimych. Przed wybuchem wojny w 1939 r. Żydzi liczyli 30% populacji Lubienia.

Kahał powstał około połowy XIX wieku, nieco wcześniej powstać musiał cmentarz. Praktycznie wszyscy członkowie gminy żydowskiej mieszkali w mieście, z nielicznymi wyjątkami w postaci mieszkańców wsi i majątków. Żydzi odegrali niebagatelną role w życiu gospodarczym miasteczka. W okresie międzywojennym około 75% placówek handlowych i zakładów rzemieślniczych należało do nich. Najbardziej znanymi przedsiębiorcami byli: Chuna Ajzenwasser (maślarnia w Kaliskach), Chaim Kowalski (mydlarnia), Szmul Walter (fabryka wody gazowanej) i Abraham Burak (olejarnia). Wśród płatników składek w 1931 r. największą uiścił Aleksander Zakrzewski, właściciel majątku Kobyla Łąka.

Lubieńscy Żydzi byli członami wielu organizacji gospodarczych, społecznych, oświatowych, religijnych i politycznych. Według danych z początku lat 30. XX wieku największą sympatią cieszyli się ortodoksi. Infrastrukturę gminy stanowiły: drewniana synagoga kryta blachą, drewniany dom modlitwy, cheder, łaźnia. Funkcjonował także przytułek dla ubogich, lecz przerobiono go na mieszkanie dla rabina. Poza tym oparkaniony w 75% cmentarz z ceglanym budynkiem krytym papą, gdzie mieszkał dozorca. W latach 30 wszystkie budynki wymagały gruntownego remontu, lecz brak środków powodował działania w bardzo ograniczonym wymiarze. Gminie przewodził rabin Izrael Piotrowski od 1909 r. Przytłaczająca przewaga gospodarcza nad polskimi mieszkańcami powodowała liczne konflikty i spory, które przybrały na silę wraz z początkiem lat 30. XX w. Pikiety pod sklepami, zamalowanie szyldów, malowanie obraźliwych haseł ze strony zwolenników Stronnictwa Narodowego były coraz częstsze jednak miejscowy komendant policji najczęściej nie dopatrywał się w tym przestępstwa ani wykroczenia. 

Po wojnie teren nie został odbudowany ani ponownie zagospodarowany jako nekropolia. W 2023 r. ustawiono tam tablicę pamiątkową. Brak zachowanych nagrobków, brak ogrodzenia, teren częściowo betonowy, częściowo zalesiony, w 2015 r. wykorzystywany jako parking. Dnia 1 kwietnia 2023 r. odsłonięto tablicę pamiątkową, ufundowaną przez Fundację Ari Ari, upamiętniającą dawny kirkut i historię Żydów z Lubienia Kujawskiego.

Oprac. B. Grabowski, na podstawie art. M. Wiśniewski, Fundacja ARI ARI, Żydzi w Lubieniu Kujawskim – rys historyczny, na: Cmentarz żydowski w Lubieniu Kujawskim - Szlaki kultury

Dawne zabudowy dworskie w Lubieniu Kujawskim XIX w.

Spichlerz, warsztaty i czworaki w Lubieniu Kujawskim to zachowane budynki dawnego folwarku dworskiego przy ul. 1 Maja 44a. Znajdują się po zachodniej stronie dworu i są jednym z najcenniejszych reliktów lokalnej architektury gospodarczej. Informacja pochodzi bezpośrednio z treści spaceru historycznego.

Spichlerz - budynek magazynowy folwarku, służył do przechowywania zboża i płodów rolnych. Obiekt zachował się w dobrym stanie. Był to element gospodarczego dworu Wernerów.

Warsztaty – pomieszczenia rzemieślnicze i gospodarcze. Wykorzystywane przez służbę folwarczną były częścią folwarcznego dworu.

Czworaki – domy mieszkalne dla pracowników folwarku, zabudowa robotnicza związana z majątkiem ziemskim. W Lubieniu Kujawskim zachowane jako rzadki przykład lokalnej architektury użytkowej.

Te trzy elementy dawnej architektury dworskiej są bezpośrednio związane z funkcjonowaniem majątku Waliszewskich, Jungów i Wernerów, czyli rodzin, które kolejno zarządzały Lubieniem od XVIII do XX wieku. Wskazują jak wyglądał układ folwarku typowego dla Kujaw, są jednymi z nielicznych zachowanych budynków gospodarczych dawnego majątku. Stanowią część trasy spaceru historycznego, obok młyna, dworu, starej szkoły i domu garncarza i dokumentują życie codzienne mieszkańców pracujących w majątku.

Oprac. B. Grabowski, na podstawie art. A. Dominowski, Spacer historyczny po Lubieniu Kujawskim, na: https://szlakikultury.ariari.org/spacer-historyczny-po-lubieniu-kujawskim