Fabiszak Józef (1897-1983)

Fabiszak Józef (1897-1983), ur. 15.03.1987 r. w Czołowie; walczył w powstaniu wielkopolskim, służył w 31 pułku piechoty Wojska Polskiego w Łodzi i Włocławku; zmarł 12 kwietnia 1983 r. w Radziejowie; WKP (1966).

Źródło: Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redecz Krukowy.

Płonkowo - parafia pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego i św. Benedykta, Jana, Mateusza, Izzaka i Krystyna – Pierwszych Męczenników Polskich

Początki istnienia parafii sięgają XIV w. Powstała ona prawdopodobnie około 1375 r. Drewniany XVIII w. kościół został spalony przez Niemców w 1939 r. Budowa nowego murowanego kościoła trwała w latach 1979-1981. Został konsekrowany w 1982 r. przez kard. Józefa Glempa. 

Do cenniejszych zabytków kościoła należą: monstrancja, figura Zmartwychwstałego Chrystusa i krzyż – pasyjka na głównej ścianie prezbiterium. Plebania została wzniesiona w XIX w., przebudowana w 1984 r. Księgi metrykalne chrztów pochodzą z 1780 r., małżeństw od 1800 r., a zmarłych od 1790 r. 

Po 1945 r. proboszczami byli: ks. Bernard Jekel do 1959 r.: ks. Henryk Domżalski 1959-1973; ks. Józef Sołtysiak 1973-2003, ks. Józef Bachorz 2003 r. Parafia liczy 720 wiernych, świętuje w Niedzielę po 14 sierpnia, a adoracja odbywa się 29 stycznia. W skład parafii wchodzą miejscowości: Dąbie, Dobiesławice, Kaczkowo, Kępa Kujawska, Leśnianki, Łukaszewo, Mierogoniewice, Płonkowo i część Płonkówka. Przy kościele działa Żywy Różaniec.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, na podstawie rocznika Archidiecezji Gnieźnieńskiej, Gaudentinum, Gniezno 2005. Fot. plonkowo.parafia.net.pl

Słowo o zagrodnikach strzelińskich XV w.

Z dokumentów XV-wiecznych pochodzi wiele wzmianek o zagrodnikach (ortulani, hortulani) i zagrodach, działających w samym Strzelnie i najbliższej okolicy klasztornej. Te ostatnie otaczały klasztor jakby wachlarzem, od południa do północy, a jego punkty kulminacyjne wyznaczały: miejsce zwane Cegiełka, folwark Naskrętny oraz Czestryjewo, położone wzdłuż dróg z Pyzdr i Poznania do Torunia i Bydgoszczy *Gdańska), funkcjonujące w tej postaci od przełomu XIV i XV w. Cegiełka i Czestryjewo były osadami (folwarkami) klasztornymi o  wyraźnie jednorodnych cechach gospodarczych, w tym przypadku chodziło o osady specjalizujące się w produkcji ceramicznej (cegła, dachówka) oraz młynarstwie, które musiało stanowić w życiu gospodarczym włości klasztornej ważna dziedzinę wytwórczości, skoro niedaleko na południe od Strzelna znajdowała się wieś Młyny o wczesnośredniowiecznej metryce.

Mieszkańcy Cegiełki, Naskrętnego i Czestyjewa, określani w źródłach jako zagrodnicy, byli niewątpliwie poddanymi klasztornymi, trudniącymi się uprawą ziemi folwarczej norbertanek, znanymi z wcześniejszych źródeł. W samym Strzelnie źródła przekazały tradycję, z 2 połowy XIV w., że na Czestryjewie byli osadzeni Niemcy. Macierzą Strzelna było opactwo św. Wincentego we Wrocławiu i mogli oni być tu sprowadzeni przez norbertanki, ponieważ formy gospodarowania były podobne. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: H. Samsonowicz, Handel dalekosiężny na ziemiach polskich, s. 291; R. Kabaciński, Historia Miasta Strzelna, Bydgoszcz 2001; W Hesel, Z. Hilczer-Kurnatowska, Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej, t. VI, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 107; B. Geremek, Problem siły roboczej w Prusach w pierwszej połowie XV w., 1957, s. 200-202; K. Buczek, O chłopach w Polsce piastowskiej, cz. II, 1975, t. 41, s. 62-66; B. Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, warszaw 1997, s. 313; APB, Strzelno kl. A 38.

Parchanie – parafia pw. św. Wojciecha

Historia parafii sięga XI w. Spoczywają tutaj dwaj biskupi: Wenencjusz – zmarły w 1055 r. i Andrzej Rzymianin – zmarły w 1081 r. Pierwszy kościół powstał około 1000 r. W 1655 r. został spalony przez Szwedów. Nowy kościół zbudowano w 1711 r. staraniem biskupa kujawskiego z Włocławka – Bonawentury Niedzielskiego-Madalińskiego. W XIX w. groził on najprawdopodobniej zawaleniem, dlatego w 1840 r. pobudowano nową murowaną świątynie. W 1900 r. otrzymała ona masywną wierzę w stylu neobarokowym.

Zabytki: figura św. Jana Chrzciciela, Niepokalanej św. Mari Magdaleny, ołtarze, monstrancja, cztery kielichy i duże puszki. Plebania zbudowana w 1887 r., restaurowana w latach 1903-1904, salka katechetyczna przy parafii, a także budynki mieszkalne i gospodarcze. Księgi metrykalne z 1800 r., zmarłych jeszcze starsze spisywane od 1760 r. Proboszczowie po 1945 r.: ks. Marian Jernajczyk 1945-1947; ks. Bronisław Pluciński 1947-1982; ks. Marcin Kierzkowski 1982. 

Parafia liczy około 1030 wiernych, świętuje na św. Wojciecha i NMP Różańcowej, a całodzienna adoracja odbywa się 28 stycznia. Parafia obejmuje miejscowości: Balczewo, Marcinkowo, Modliborzyce, Parchanie, Parchanki i część Rejna. Cmentarz w Parchanie został założony w 1861 r.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, na podstawie rocznika Archidiecezji Gnieźnieńskiej, Gaudentinum, Gniezno 2005. Fot. polskaniezwykla.pl

Rzeźnia w Brześciu Kujawskim w okresie międzywojennym

W okresie międzywojennym, na terenie Brześcia Kujawskiego działała rzeźnia miejska. Było to przedsiębiorstwo o małej zdolności produkcyjnej, służące wyłącznie do celów usługowych. Rzeźnia była czynna przez cztery dni w tygodniu. Jej zdolność przerobowa wynosiła 10 sztuk bydła rogatego lub 40 sztuk trzody chlewnej dziennie. Rzeźnia nie prowadziła własnej działalności produkcyjnej w postaci wyrobu różnego typu przetworów mięsnych. Jej rola ograniczona była wyłącznie do samego uboju bydła i weterynaryjnego badania mięsa. Urządzenia zakładu były prymitywne, a stan sanitarny pozostawiał wiele do życzenia. Podobnie jak elektrownia, rzeźnia była przedsiębiorstwem nierentownym, które nie wnosiło żadnego wkładu w tworzenie budżetu miasta. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; PAP,WP, sygn. 62/I/23, opis miasta Brześcia Kujawskiego z 22 września 1923 r.

Ostrowo koło Gniewkowa – parafia pw. MB Szkaplerznej

Parafia powstała prawdopodobnie na początku XVI w. Pierwszy drewniany kościół zbudowano ok. 1550 r. W 1892 r. w miejsce wcześniejszego drewnianego wybudowano murowaną świątynie, bez wyraźnych cech stylowych, która została konsekrowana prawdopodobnie około 1896 r.

Zbytki parafii: figury, dwa krucyfiksy, ołtarze: główny i dwa boczne, monstrancja, kielich, krucyfiks. Plebania zbudowana w 1857 r., rozbudowana w 1892 r. Księgi metrykalne pochodzą z 1846 r. 

Proboszczowie po 1945 r.: ks. Florian Niewiero 1958.; ks. Brunon Bartoszek 1958-1967; ks. Antoni Nakielski 1967-1984; ks. Alojzy Kudliński 1984 r. Parafia liczy około 2470 wiernych, święto obchodzi 16 lipca, a całodzienna adoracja odbywa się 27 stycznia. Parafia obejmuje miejscowości: Bąbolin, Ostrowo, Wielowieś, Wierzbiczany, Wierzchosławice-osada, Wierzchosławice-Wieś. Cmentarz założony w 1921 r. przy parafii działają: Żywy Różaniec Matek i Koło Różańcowe Dzieci.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, na podstawie rocznika Archidiecezji Gnieźnieńskiej, Gaudentinum, Gniezno 2005. Fot. gniewkowo.eu

Handel w dwudziestoleciu międzywojennym w Brześciu Kujawskim

W latach 1918-1939 zaobserwować można przyrost rzemiosła, handlu i przemysłu na terenie miasta. Na obszarze miejskim były zlokalizowane dwa poważniejsze zakłady przemysłowe. Pierwszym z nich była Cukrownia Brześć, która zatrudniała w okresie kampanii cukrowniczej ponad 200 robotników. Drugim poważniejszym zakładem było Towarzystwo Akcyjne Zakłady Ceramiczne Rumaki. Zakład ten znalazł się na obszarze miejskim w 1924 r., po przyłączeniu Rumaków z gminy Piaski do Brześcia. Zakłady były cegielnią, która produkowała cegłę budowlana sposobem ręcznym i częściowo sposobem zmechanizowanym. W okresie pełnego rozruchu zakład był w stanie produkować do 5 miliona sztuk cegły rocznie. Stan zatrudnienia w zakładzie wynosił średnio 160 robotników. Ponadto na terenie miasta działały 2 małe wytwórnie cykorii.

Cechą szczególna przemysłu brzeskiego była sezonowość pracy. Cukrownia dawała zatrudnienie jedynie w okresie kampanii buraczanej. W pozostałym okresie roku zatrudniała jedynie nieliczna ekipę remontowo-konserwacyjną. Cegielnia Rumaki pracowała średnio 200 dni w roku. Zdarzały się jednak wypadki, jak na przykład w 1933., że zakład przez okres całego roku kalendarzowego nie podjął produkcji i na mocy decyzji kartelu ceramicznego pozostał nieczynny.

Sezonowy charakter pracy podstawowych zakładów stwarzał warunki, w których  na terenie miasta mogło rozwijać się bezrobocie. W świetle obowiązującego w latach międzywojennych ustawodawstwa pracy sezonowy charakter produkcji i przerywana działalność zakładów stwarzały sytuację, w której większość bezrobotnych nie nabywała nawet prawa do ustawowego zasiłku. Na tym też tle wyrósł osobny problem, który był zmora dla większości mieszkańców miasta – problem walki o pracę i chleb.

W 1934 r. liczono na terenie miasta około 200 zakładów rzemieślniczych, które znajdowały się w rękach polskich i żydowskich.

Rzemieślnicy polscy skupiali się w szeregach Zrzeszenia Rzemieślników Chrześcijan im. Jana Kilińskiego. Była to organizacja zawodowa o profilu politycznym odpowiadającym założeniom programowym Bezpartyjnego Bloku Wspólnoty wspólnoty z Rządem (BBWR). Pewna część rzemiosła polskiego pozostawała jednak poza zasięgiem wpływów Zrzeszenia i deklarowała swoje powiązania polityczne ze Stronnictwem Narodowym, Narodowa Partia Robotniczą i Chrześcijańską demokracją. 

Rzemiosło żydowskie było organizacyjnie związane z Bundem. Jego filia na tym terenie był Związek rzemieślników Żydowskich. Trudno stwierdzić, czy Związek obejmował zasięgiem swego działania wszystkich rzemieślników żydowskich na terenie Brześcia. 

Handel na terenie miasta składał się wyłącznie z małych sklepików, które w większości znajdowały się w rękach kupców żydowskich. Ich sytuacja ekonomiczna była łatwiejsza ze względu na możliwość uzyskania kredytów na dogodnych warunkach z własnej instytucji kredytowej w postaci Banku Spółdzielczego Drobnych Kupców i Handlarzy w Polsce – oddział w Brześciu Kujawskim.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; PAP,WP, sygn. 62/I/23, opis miasta Brześcia Kujawskiego z 22 września 1923 r.

Murzynno – parafia pw. św. Mateusza Ew. i Ap

Początki istnienia parafii sięgają 1527 r. Pierwszy drewniany kościół spłonął przed 1577 r. Obecny kościół parafialny, zbudowany w 1934 r. reprezentuje styl neobarokowy. 

Do cenniejszych zabytków parafii należą: kropielnica kamienna (prawdopodobnie średniowieczna). Budynek plebani pochodzi z 1876 r., dom przedpogrzebowy przy kościele w Murzynnie, dom przedpogrzebowy na cmentarzu w Kijewie z późniejszego okresu. Księgi metrykalne prowadzone od 1700 r. Cmentarz parafialny działa od 1890 r.

Proboszczem po 1945 r. był ks. Leon Mencel 1933-1951; ks. Adam Żurawski 1951-1961; ks. Brunon Bartoszek 1967-1985 i ks. Czesław Pietrzak od 1985 r. Parafia liczy około 1150 wiernych, swoje święto obchodzi w św. Mateusza, a całodzienna adoracja odbywa się 26 stycznia. 

Parafia obejmuje miejscowości: Branno, Gęzewo, Kijewo, Klepary, Markowo, Murzynko, Murzynno, Warzyn, część wsi Żyrosławice.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, na podstawie rocznika Archidiecezji Gnieźnieńskiej, Gaudentinum, Gniezno 2005. Fot. wikipedia.org

Kruszwica w czasie II wojny światowej

 

Wczoraj otrzymałem pierwsze egzemplarze książki. Nim publikacja dostępna będzie w sprzedaży, już za kilka dni, chciałbym jeszcze raz podziękować za pomoc w jej tworzeniu.

Pragnę podziękować wspaniałym ludziom, których spotkałem na swojej drodze i dzięki którym powstała ta książka. To oni mnie inspirowali, wspierali swoimi radami, dopingowali do jej pisania, gdy już dowiedzieli się, że nad nią pracuję. Zacznę od pani Ireny Wawrowskiej, dzięki której powstały rozdziały o obozach koncentracyjnych. Bardzo dużo skorzystałem z jej wiedzy i zacząłem rozumieć, jak straszne losy spotkały mieszkańców Kruszwicy.

Bezpośrednim impulsem do napisania mojej książki były jednak wspaniałe opowieści pana Jerzego Uklejewskiego, który odszedł w zeszłym roku. Zdążył jednak przekazać nam, młodym regionalistom, miłośnikom historii kujawskiej wiedzę o dziejach naszego miasta. Pan Jerzy miał piękny dar dzielenia się miłością do historii. Jego charyzma dawała nam przysłowiowego kopa do pisania. Dzięki jego przekazom powstało wiele wspaniałych publikacji.

Dzięki pamięci pani Krystyny Pietrzak nauczyłem się, że nawet introwertyk – taki jak ja – może zapoznać się z każdym człowiekiem, jeśli tylko chce. Jej opowieść wzruszyła mnie do łez. Pełne dramatycznych chwil opowiadanie o pracy jaką dzieci kruszwickie musiały wykonywać w czasie okupacji z pewnością skruszyłyby każde serce.

Pragnę też podziękować pani Marii Straszewskiej, córce bohatera podporucznika Tomasza Staszewskiego, za biogram ojca, tak rzetelnie i skrupulatnie przygotowany, że nie trzeba było szukać informacji w archiwum. Historia pana Tomasza powinna być opowiadana na lekcjach historii w kruszwickich szkołach.

Księdzu Trojanowskiemu i księdzu Mielcarkowi również należą się podziękowania. Wywiady jakich udzieli doskonale uzupełniają mają pracę. Dają obraz wojny i ukazują prawdę o tym jak wyglądała walka z Niemcami, również w konspiracji.

Podziękowania należą się również Muzeum Warszawskiemu za przygotowanie biogramów i rozmowy z uczestnikami powstania warszawskiego. W swojej pracy przytoczyłem fragment rozmowy z panią Władysławą Jędrzejewską żołnierzem Armii Krajowej, która pochodziła z Kruszwicy. Historia pani porucznik porusza ważne kwestię związane z walką niepodległościową w czasie okupacji.

Dziękuje żonie Justynie za wsparcie w tworzeniu książki, zwłaszcza za umówione spotkania z moimi rozmówcami i korektę w części publikacji. Jako rodowita kruszwiczanka i historyk jest niezastąpiona w tropieniu „ukrytych historii”. Włożyła także sporo pracy w rozdziałach o miejscach pamięci, nad którymi wspólnie prowadziliśmy i nadal prowadzimy badania.

Pomocne były portale internetowe PortalKujawski, MojaKruszwica, a także strona Nadgoplańskiego Towarzystwa Historycznego, której byłem założycielem i na której zajmowałem się redakcją publikacji przez cztery lata. Także portal Historia Kujaw, na którym kontynuuje pracę historyczną i zbieranie danych do kroniki cyfrowej.

Niewątpliwie pomocne były fotografie z Miejsko-Gminnej Biblioteki Publicznej w Kruszwicy, a także z portalu TwojaKruszwica. Portal zamieszczał już od wielu lat ciekawostki związane z historią miasta, a biblioteka kruszwicka zbudowała świetnie prosperującą cyfrową bazę fotografii związaną z naszą okolicą.

Dziękuję wszystkim osobom, które odpowiedziały na moje mailowe pytania, nadsyłały sprostowania do publikacji i fotografie. Jestem przekonany, że każdy po przeczytaniu tej książki, utrwali pamięć o wydarzeniach, które miały miejsce w Kruszwicy i w jej okolicy, a także znajdzie coś ciekawego dla siebie.

Kaliski Józef (1901-1980)

Kaliski Józef (1901-1980) ur. 13.03.1901 r. w Słońsku; mieszkaniec Starego Radziejowa; powstaniec wielkopolski, do 1922 r. pełnił służbę w Wojsku Polskim w 5, a następnie 59 pułku piechoty; czeladnik kowalski; po wojnie mleczarz w Starym Radziejowie; zmarł 18.10. 1980 r., pochowany w Radziejowie; WKP (1966).

Źródło: Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redecz Krukowy.