Fabiszak Józef (1897-1983)

Fabiszak Józef (1897-1983), ur. 15.03.1987 r. w Czołowie; walczył w powstaniu wielkopolskim, służył w 31 pułku piechoty Wojska Polskiego w Łodzi i Włocławku; zmarł 12 kwietnia 1983 r. w Radziejowie; WKP (1966).

Źródło: Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redecz Krukowy.

Kaliski Józef (1901-1980)

Kaliski Józef (1901-1980) ur. 13.03.1901 r. w Słońsku; mieszkaniec Starego Radziejowa; powstaniec wielkopolski, do 1922 r. pełnił służbę w Wojsku Polskim w 5, a następnie 59 pułku piechoty; czeladnik kowalski; po wojnie mleczarz w Starym Radziejowie; zmarł 18.10. 1980 r., pochowany w Radziejowie; WKP (1966).

Źródło: Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redecz Krukowy.

Powstańcy Warszawscy z Radziejowa

Alina Całajewska ps. „Władysławowicz”, „Alina” ur. 23.02.1928 r. w Radziejowie. Łączniczka w Powstaniu Warszawskim. Oddział II Obwód „Żywiciel (Żoliborz) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej – sanitariat – szpital nr 100 – klasztor ss. Zmartwychwstanek, ul. Krasińskiego 31. Szlak bojowy Żoliborz. Wyszła z ludnością cywilną. Po wojnie zamieszkała w Poznaniu.

Tadeusz Gonera ps. „Kozak” ur. 8.04.1929 r. w Radziejowie, syn Mariana i Anny z domu Buchowieckiej. Żołnierz Powstania Warszawskiego, strzelec w II Obwodzie „Żywiciel” (Żoliborz) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej – zgrupowanie „Żubr” - 1.kompania – pluton 247.

Józef Bogdan Głowacki ps. „Piskorz”, „Józef” ur. 19.07.1923 r. w Radziejowie, syn. Michała i Eugenii. Starszy strzelec w Powstaniu Warszawskim. W konspiracji od 1939 r. Narodowe Siły Zbrojne. W Armii Krajowej – w oddziale – I Obwód „Radwan” (Śródmieście) – zgrupowanie „Chrobry II” - I batalion „Lecha Żelaznego” - 1.kompania „Warszawianka” - II pluton. Szlak bojowy Śródmieście Północ – ciężko ranny 16.08.1944 r.

Kazimierz Łobodziński ps. „Markiz” ur. 28.08.1922 r. zm. 8.07.2011 r. w Radziejowie, syn Antoniego i Anny z domu Gutowskiej. Od stycznia 1944 r. żonaty ze Stanisławą z domu Jóźwik; miał trzech synów: Antoniego (1944), Pawła (1947) i Andrzeja (1951). Sanitariusz, w stopniu plutonowego podchorążego brał udział w Powstaniu Warszawskim. W latach 1930-1934 uczęszczał do Prywatnej Szkoły Powszechnej im. Jana Długosza we Włocławku, następnie przez rok był uczniem Gimnazjum Ziemi Kujawskiej. W 1935 r. przeniósł się z rodzicami do Warszawy, gdzie kontynuował naukę w III Miejskim Męskim Gimnazjum i Liceum im. Hugona Kołłątaja przy ul. Śniadeckich 8. Tam uzyskał małą maturę wiosną 1938 r., a dalszą naukę kontynuował w II Miejskim Męskim Gimnazjum i Liceum im. gen. Jakuba Jasińskiego przy ul. Skaryszewskiej 8, w I klasie licealnej o profilu matematyczno-fizycznym. Od 1935 r. członek 80. Warszawskiej Drużyny Harcerzy im. Bolesława Chrobrego, działającej przy III Gimnazjum. Podczas okupacji niemieckiej na tajnych kompletach odbywających się w mieszkaniu Felka "Felka" Pendelskiego przy ul. Koszykowej 26, a prowadzonych przez nauczycieli II Gimnazjum im. Jasińskiego, przerabia II klasę liceum, otrzymując w 1940 r. świadectwo dojrzałości. Po zdaniu matury uczęszcza na kursy Państwowej Wyższej Szkoły Budowy Maszyn i Elektrotechniki im. H.Wawelberga i S.Rotwanda (tajna Politechnika Warszawska), lecz od 1941 r. studiuje w Prywatnej Szkole dla Pomocniczego Personelu Sanitarnego doc. Jana Zaorskiego, będącej tajnym Wydziałem Medycyny Uniwersytetu Warszawskiego. Swoich kolegów ze studiów, Andrzeja Malinowskiego i Andrzeja Samsonowicza oraz Ewę Stefanowską wciąga do działalności konspiracyjnej w ramach Organizacji Małego Sabotażu "Wawer". Wraz z kolegami z 80. WDH: Jerzym Gawinem ("Słoń"), Konradem Okolskim ("Kuba"), Witoldem Bartnickim ("Kadłubek"), Feliksem Pendelskim ("Felek") i Józefem Saskim ("Katoda") włącza się do pomocniczej służby w Polskim Białym Krzyżu, w placówce na stacji PKP Warszawa-Czyste. Po radiowym apelu płk. Umiastowskiego wyruszył z Warszawy w kompanii Przysposobienia Wojskowego z koszar 36. pułku piechoty na Pradze. Z kompanią marszową przebył szlak: Mińsk, Stoczek, linie broniących się Grup Operacyjnych "Narew" i "Wyszków" do Brześcia. Stamtąd oddział skierowano do Kowla, z zamiarem przejścia przez Sarny wzdłuż granicy z ZSRR i dotarcia do granicy rumuńskiej. Po inwazji sowieckiej 17 września nastąpił odwrót oddziału przez rzeki Horyń, Styr, Stochód i Turia. Po przekroczeniu Bugu dociera z oddziałem w rejon Kocka, gdzie junacy PW zostali wykorzystani do działań pomocniczych Samodzielnej Grupy Operacyjnej "Polesie" gen. Kleeberga. Z otartymi nogami trafia do szpitala w Parczewie, skąd na początku października powraca do Warszawy. Przez pierwszy rok okupacji pracuje w Zakładach Sprzętu Medycznego, w warsztacie przy ul. Marszałkowskiej, a od 1942 r. na Oddziale Chirurgicznym i Zakaźnym Szpitala św. Stanisława przy ul. Wolskiej 37. Zajęcia te łączy z praktykami w Szpitalu Wolskim przy ul. Płockiej 26. Po powrocie z wrześniowej tułaczki w październiku 1939 r. nawiązuje kontakty z kolegami z 80. WDH. 11 listopada składa przysięgę stając się członkiem Szarych Szeregów. Początkowo uczestniczy w akcjach sabotażowych i propagandowych (zrywanie niemieckich flag i ogłoszeń, antyniemieckie napisy na murach) w organizacji, która w I rocznicę zbrodni w Wawrze przybiera nazwę Organizacja Małego Sabotażu "Wawer". W "Wawrze" pełni funkcję sekcyjnego. W 1941 r. Gestapo aresztuje jego ojca, który ginie w obozie KL Auschwitz 16.02.1942 r. W ciężkich latach 1941-43 stara się łączyć studia i pracę zawodową z działalnością konspiracyjną. Przechodzi szkolenie wojskowe i strzeleckie. Wiosną 1943 r. w ramach Grup Szturmowych Szarych Szeregów bierze udział w przygotowaniu i pierwszym wystawieniu akcji "Meksyk" (próba odbicia Jana Bytnara "Rudego" przeprowadzona 23.03.1944 na skrzyżowaniu ul. Długiej i Bielańskiej w pobliżu Arsenału - akcja zwinięta z powodu braku zgody szefostwa Oddziałów Dyspozycyjnych Kedywu KG AK). 26 marca bierze udział w kolejnym wystawieniu akcji - "Meksyk II" tzw. Akcja pod Arsenałem. Tym razem akcja ma zgodę dowództwa Kedywu i kończy się sukcesem. Po niej Kazimierz przez pewien czas używa pseudonimu "Radwan" (do tej pory "Kapsiut"). 12.08.1944 r. bierze udział w głośnej akcji "Góral". Był członkiem grupy "Maćka" (Sławomir Maciej Bittner) ubezpieczającej dwa narożniki ul. Senatorskiej przy ul. Miodowej. W akcji tej opanowano samochód przewożący worki z pieniędzmi Banku Emisyjnego - łącznie zdobyto ok. 105 mln zł. Tydzień później, 20.08.1944 r. w ramach akcji "Taśma" bierze udział w ataku na strażnicę graniczną w Sieczychach, wchodząc w skład grupy "Atak III". Jesienią tego roku uczestniczy w dwóch akcjach kolejowych: pod Pogorzelą i Milanówkiem. W okresie październik 1943 - maj 1944 r. jest uczestnikiem II turnusu Zastępczego Kursu Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty "Agricola" (klasa c-18), uzyskując stopień plutonowego podchorążego. Od czerwca do lipca 1944 r. uczestniczy w terenowym szkoleniu wojskowym na II turnusie "Bazy Leśnej" (akcja "Par II") batalionu "Zośka" przeprowadzonym na terenie Puszczy Kamienieckiej. W "Bazie" pełni funkcje dowódcy sekcji gospodarczej. 26 lipca, w pobliżu klasztoru Loretto, w przypadkowym starciu z Niemcami jego sekcji, wysłanej po żywność, zostaje postrzelony w rękę i nogę. Po prowizorycznym opatrunku w klasztorze u sióstr loretanek w Loretto wraz z rannym kolegą "Olgierdem" (Wiesław Tyczyński), ze względu na ciężki stan zostaje przewieziony do Warszawy, gdzie jest leczony przez batalionowego lekarza dr "Broma" (Zygmunt Kujawski). Pomimo rany utrzymuje stały kontakt z kolegami z drużyny. W mieszkaniu "Xięcia" (Andrzej Samsonowicz) przy ul. Wilczej 22, z ręką na temblaku zgłasza się na zbiórkę mobilizacyjną - tuż przed wybuchem powstania. Jednak ze względu na niewyleczone rany zostaje odesłany do mieszkania rodziców przy ul. Kazimierzowskiej 79, gdzie ma czekać w rezerwie na dalszy rozwój wypadków. Przydział w lipcu 1944: Kedyw Komendy Głównej Armii Krajowej - Brygada Dywersyjna "Broda 53" - batalion "Zośka" - 2. kompania "Rudy” - III pluton "Felek" - 1. drużyna. Wybuch Powstania Warszawskiego zastaje go w jego mieszkaniu na Mokotowie. Rejon ten, silnie obsadzony przez oddziały niemieckie (Rakowiecka - SS-Staferkaserne, Puławska - Flakkaserne, dawna Szkoła Rękodzielna na rogu Kazimierzowskiej i Narbutta) nie został opanowany przez powstańców o godzinie "W"; wszystkie ataki zostały krwawo odparte. Na ulicach pozostały ciała atakujących i cywili zabitych przez Niemców. Około 2-3 sierpnia oddziały SS wygarnęły całą ludność z ul. Kazimierzowskiej (od Narbutta do Rakowieckiej), i pognały mieszkańców na teren koszar SS-Stauferkaserne, gdzie sprawdzano dokumenty i dokonywano wstępnej selekcji. W tej grupie znalazł się również Kazimierz oraz jego sąsiad z III piętra - mjr. rez. Jan Wierzbicki - inspektor PCK. Podczas kolejnego apelu Wierzbicki zaproponował niemieckiemu komendantowi utworzenie oddziału do sprzątnięcia ciał poległych, leżących nadal na ulicach. Komendant wyraził zgodę. Do patrolu Wierzbickiego trafiło pięciu mężczyzn, w tym Kazimierz. Przez kolejne dni grupa ta zajmowała się grzebaniem zwłok z najbliższego terenu. Uzyskali zgodę na powrót do swoich mieszkań, lecz na terenie koszar musieli się meldować każdego dnia rano i wieczorem. Kolejną propozycją Wierzbickiego skierowaną do niemieckiego komendanta było zabezpieczenie apteki Łodzińskich na ul. Kazimierzowskiej 65. Apteka została zniszczona 1 sierpnia - z niej atakowano Szkołę Rękodzielną. Wierzbicki nadmienił, że leki są rozkradane, apteka nie jest zabezpieczona, lekarstwa mogą zapobiec rozszerzaniu się chorób, a wśród zatrzymanych jest syn właściciela apteki - Kazimierz, który mógłby zająć się uporządkowaniem leków i składów, które znajdują się w piwnicy. Niemiecki komendant wyraził na to zgodę. Od tego dnia Kazimierz wraz z matką, Anną, zajmuje się porządkowaniem apteki, jako sanitariusz (student medycyny) udziela pomocy rannym i chorym w punkcie PCK na jaki zamieniono aptekę, Potrzebującym wydaje leki za darmo. Równocześnie planuje dotarcie do najbliższych oddziałów AK. Postanawia opuścić Warszawę z ludnością cywilną. 18 sierpnia jego żona Stanisława, w mieszkaniu przy ul. Kazimierzowskiej urodziła syna - Antoniego. W tym czasie Niemcy już zezwalali grupom cywili opuszczać część Mokotowa. 1 września 1944 Kazimierz z żoną i synkiem, po przekupieniu gestapowca biżuterią, wyjechał, ukryty w ciężarówce, docierając na rynek w Nadarzynie, skąd podwodą dojechał do majątku Grzmiąca. Do Warszawy powrócił z rodziną w Wielkanoc 1945 r. Jego siostra Maria była łączniczką na terenie Śródmieścia. Po powrocie do Warszawy zgłasza się do Dziekanatu Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, urzędującego wówczas w szkole przy ul. Boremlowskiej 6/12 na Pradze. Kontynuuje przerwane studia. Specjalizuje się w chirurgii dziecięcej. W lutym 1947 r. uzyskuje dyplom lekarski. W tym samym miesiącu rozpoczyna pracę w Klinice Chirurgi Dziecięcej przy ul. Litewskiej 10, kierowanej przez prof. dr Jana Kossakowskiego. Równocześnie pełni funkcję asystenta w Katedrze Anatomii Prawidłowej warszawskiej Akademii Stomatologicznej pod kierunkiem znanych mu z lat okupacji lekarzy: prof. dr. Jana Zaorskiego i prof. dr. Stefanii Chodkowskiej. W 1949 r. zostaje powołany jako lekarz do Ludowego Wojska Polskiego. Służy w jednostce pancernej w Braniewie. Inwigilowany przez służby Informacji Wojskowej. Zwolniony z wojska w 1953 r. w stopniu podporucznika powraca do Warszawy. Jego działalność zawodowa i naukowa związana jest ściśle z Kliniką Chirurgii Dzieci i Młodzieży Instytutu Matki i Dziecka przy ul. Kasprzaka 17a. Pracował w niej od kwietnia 1953 r. do końca 1992 roku. Do 1981 r. pełnił funkcję adiunkta, następnie do 1992 r. był kierownikiem tej placówki. W 1951 r. uzyskał stopień doktora nauk medycznych. W 1966 r. za prace nad wprowadzeniem w Polsce chirurgicznego leczenia wodogłowia metodą przeciekową otrzymuje stopień doktora habilitowanego. W 1975 r. mianowany profesorem nadzwyczajnym, a w 1985 r. profesorem zwyczajnym. Jest członkiem licznych stowarzyszeń lekarskich - polskich i zagranicznych. Uczestniczy w wielu międzynarodowych kongresach lekarzy. Od 1951 r. członek Towarzystwa Chirurgów Polskich, od 1956 r. sekretarz Sekcji Dziecięcej Chirurgii, następnie wiceprzewodniczący tego Towarzystwa. Po utworzeniu w 1965 r. Polskiego Towarzystwa Chirurgów Dziecięcych (PTChD) pełni kolejno funkcję skarbnika, wiceprezesa, a w latach 1970-77 prezesa Towarzystwa. W latach 1977-92 jest sekretarzem generalnych PTChD. Autor około 160 opracowań naukowych i publikacji z zakresu medycyny i chirurgii dziecięcej, a w szczególności chirurgii noworodka i dziecka przedwcześnie urodzonego. Od stycznia 1993 r. na emeryturze. Aktywnie uczestniczy w życiu Środowiska byłych żołnierzy batalionu "Zośka" od czasu jego utworzenia w 1966 roku. W latach 1979-90 przewodniczący Środowiska. Podczas jego kadencji dokonano zasadniczej przebudowy wojennych kwater "Zośki" na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, ufundowano sztandar batalionu. Współzałożyciel i członek utworzonego w 1988 r. Społecznego Komitetu Opieki nad Grobami Poległych Żołnierzy Batalionu "Zośka" - od 1993 r. jego przewodniczący. W 1983 r. w imieniu byłych żołnierzy batalionu "Zośka" wręczał w Watykanie papieżowi Janowi Pawłowi II pamiątkowy Medal wybity w 40 rocznicę powstania oddziału.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: MPW-baza uczestników PW. Archiwum rodzinne - materiały udostępnione przez p. Witolda Smoleńskiego, siostrzeńca Kazimierza Łodzińskiego. Współautor opracowania "MEDYCY BATALIONU ARMII KRAJOWEJ „ZOŚKA” W KONSPIRACJI I POWSTANIU WARSZAWSKIM" (autorzy: Kazimierz Łodziński, Witold Sikorski, Józef Szamborski).

Kaczmarek Michał (1888-1972)

Kaczmarek Michał (1888-1972) ur. 14.09.1888 r. w Broniewice; członek OSP Radziejów; w powstaniu wielkopolskim wyzwalał powiat inowrocławski; po II wojnie światowej osiadł w Biskupicach; zmarł 11.12.1972 r., pochowany na cmentarzu w Radziejowie;  WKP (1966).

Źródło: Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redecz Krukowy.

Generał Christian Wilhelm von Larisch (1743-1823) – właściciel wsi Zblęg

Christian Wilhelm von Larisch, właściciel wsi Zblęg, powiat radziejowski, ur. w 1743 roku w Dzielnej koło Lublińca. W 1761 roku wstąpił do 5 Pułku Piechoty armii pruskiej. Dnia 3 listopada 1786 roku został awansowany do stopnia majora. Od dnia 4 lutego 1793 roku podpułkownik i dowódca 4 Pułku. Brał udział w toczącej się wówczas, wojnie z Polską. Odznaczony za bitwę pod Wyszygrodem Pour le Merite. Kolejny awans 29 stycznia 1795 roku, tym razem do stopnia pułkownika. Objął funkje inspektora piechoty pruskiej na Zachodzie. Od października 1800 roku dowódca 53 Pułku Piechoty. Rok później awansowany do stopnia generała. W czasie wojny w 1806 roku został ranny w nogę i wraz z korpusem Bluchera trafił pod Lubeką do niewoli. Po reorganizacji armii pruskiej został, dnia 22 maja 1810 roku, mianowany generałem piechoty (dywizji), jednak nie był już zdolny do pełnienia służby w wojsku. Na emeryturę przeszedł w 1813 roku. Zmarł 16 stycznia 1823 roku w Królewcu.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: J. Borkowski, Monografia wsi Zblęg, Tom XXIII, Brześć Kujawski 2013.

Zabudowania z okresu XVIII i początku XIX w. w Radziejowie

Poza miastem w XVIII w. znajdowały się budowle przemysłowo-gospodarcze. Na południe od miasta na „Piaskach” działały trzy wiatraki. Istniała także synagoga w pobliżu wiatraków, budynek w kształcie prostokąta. Koło synagogi usytuowany był dom rabina i zabudowania gospodarskie. Miasto posiadało cegielnię, wzniesioną przez Pijarów, zlokalizowaną na gruntach miejskich na południu. Nie brakowało również olejarni, również na południe od miasta. Z większych budynków w tym okresie wzniesiono remizę z wieżą obserwacyjna i ratusz.

O istnieniu cegielni dowiadujemy się ze spisu pruskiego z lat 1793-1794. Borucki podaje, że „pod Radziejowem wyrabiano kiedyś saletrę i i odtąd istnieje w okolicy miasta miejsce, które nazywają saletra.” Zlokalizowana ona była również na południe od miasta. 

W XIX w. nastąpiła dalsza rozbudowa miasta w kierunku południowym. Zahamowana była przez utratę praw miejskich przez Radziejów w 1871 r. 

Opracowanie B. Grabowski, źródła: J. Bieniak, Przynależność administracyjno-polityczna kasztelanii nadgoplańskich w latach 1267-1327, z. 20, Historia II, Toruń 1966, s. 61-62; M. Nielińska, Kancelaria Władysława Łokietka w latach 1296-1299 Studia Źródłoznawcze, t. XI, s. 21-80; Rys historyczny Kujaw do połowy XV wieku, publikacja J. Danielewicz i K. Rolirad, Bydgoszcz 1982; Z. Guldon, Lokacje miast kujawskich i dobrzyńskich w XIII-XXV w. „Ziemia Kujawska”, t. II, s.  32; Inwentarz dóbr starostwa brzeskiego na Kujawach 1494 r., W. Posadzym H. Kowalewicz, 1956 t. II, z. 2; Inwentarze z lat 1767 r. AGAD, ASK, Dz. 56 z. 14, z 1777 r. AGAD, ASK Dz. 56 r. 14; Lustracja 1564-1565, A Tomczak, C. Chryzko, J. Włodarczyk, Bydgoszcz 1963; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628-1632, cz. III, Bydgoszcz 1967. Fot.  przykładowa, cegielnia w Żorach. Fot. www.radziejów.edu.pl

Ciesielski Władysław (1900-1955)

Ciesielski Władysław (1900-1955), ur. 6.11.1900 r. w Radziejowie (pow. radziejowski); członek OSP Radziejów; uczestnik powstania wielkopolskiego w stopniu kaprala oraz wojny polsko-bolszewickiej; naczelnik OSP w Radziejowie (1948-1952); kierownik magazynu zbożowego Spółdzielni „Rolnik”; zmarł 20 marca 1955 r., pochowany w Radziejowie.

Źródło: Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redecz Krukowy.

Kaliski Władysław (1898-1940)

Kaliski Władysław (1898-1940) ur. 18.06.1898 r. w Słońsku; mieszkaniec Starego Radziejowa; uczestnik powstania wielkopolskiego i wojny polsko-bolszewickiej; żołnierz Wojska Polskiego i Korpusu Ochrony Pogranicza w Skale Podolskiej; brał udział w wojnie obronnej 1939 r., jeniec Ostaszkowa, zamordowany w Twerze w 1940 r., pochowany w lesie niedaleko Miednoje.

Źródło: Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redecz Krukowy.

Inscenizacja Bitwy pod Płowcami 2019

Wczoraj, dnia 25 sierpnia 2019 w Płowcach odbyła się Wielka Inscenizacja Bitwy pod Płowcami. Naprzeciw siebie stanęło wojsko polskie dowodzone przez króla Władysława Łokietka i Krzyżacy. Łokietek i jego 4 tysiące rycerstwa spotkał oddziały krzyżackie, które szły w stronę Brześcia Kujawskiego. Zaatakował ich i wygrał bitwę. Główny oddział Krzyżaków wówczas wrócił i doszło do nierozstrzygniętej bitwy z Polakami. Ostatecznie Krzyżacy wycofali się do Torunia.

Wojna o Kujawy – bitwa pod Płowcami

Brzaskiem 27 września 1331 r. Krzyżacy podzielili w Radziejowie swe wojska na trzy części, zamierzając przystąpić do oblężenia Brześcia Kujawskiego. Strażą przednią krzyżaków dowodził komtur Bałgi Henryk Reuss von Plauen, głównymi siłami Otton von Luterberg, strażą tylną wielki marszałek Dietrich von Altenburg.

Około godziny 9 rano, korzystając z silnej mgły, Władysław Łokietek podszedł osiem kilometrów do Radziejowa, w pobliżu wsi Płowce, do oddziału wielkiego marszałka von Altenburga rozpoczynając atak. Rozpoczęły się zacięte walki, w czasie których obie armie trzykrotnie nacierały na siebie i rozchodziły się, w celu chwilowego odpoczynku. W czasie zmagań bojowych padł koń krzyżaka niosącego wielki sztandar. W wojsku krzyżackim zapanowała chwilowa panika, co zręcznie wykorzystali rycerze Łokietka, otaczając i likwidując znaczny oddział krzyżaków. Do polskiej niewoli dostał się wówczas marszałek Dietriech von Altenburg, ranny w twarz, oraz 56 krzyżackich rycerzy. Koło południa w ręku Polaków znalazło się całe pole bitwy.

Między godziną 2-gą a 3-ą po południu nadeszły pod Płowce wojska krzyżackie z dwóch innych oddziałów von Plauena i von Luterberga, które na wieść o bitwie, odstąpiły od planów oblężenia Brześcia Kujawskiego. Polacy nie spodziewali się wznowienia bitwy, wśród rycerstwa polskiego było widać objawy zmieszania. Łokietek wziął do niewoli dowódcę przedniej straży Henryka von Plauena i nakazał chwilowy odwrót.

Po przegrupowaniu sił, władca Polski wznowił działania. W dniu 28 września, rycerstwo polskie było gotowe do walki. Krzyżacy wykorzystali ten moment i wycofali się do Torunia. Na polu bitwy pod Płowcami zostały niepogrzebane trupy krzyżackich rycerzy.

Bitwa pod Płowcami miała ogromne znaczenie moralne. Rycerstwo polskie przekonało się o sile własnego oręża, Krzyżacy musieli odstąpić od oblężenia Brześcia i chwilowo zrezygnować z planów zajęcia całych Kujaw. Zawiodły również ich plany połączenia z wojskami króla czeskiego Jana Luksemburczyka, które parę dni później wkroczyły do Wielkopolski. 

Kujawski biskup Maciej kazał po bitwie płowieckiej zebrać i pochować zwłoki poległych, a było ich 4187. Jak zanotowano później w kalendarzu katedry włocławskiej wśród poległych było znacznie więcej braci i ludzi zakonu. Czterdziestu znacznych jeńców krzyżackich spod Radziejowa przeprowadzono w triumfie do Krakowa, a o ich wykupienie Krzyżacy musieli toczyć długie rokowania z Łokietkiem.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: J. Bieniak, Przynależność administracyjno-polityczna kasztelanii nadgoplańskich w latach 1267-1327, z. 20, Historia II, Toruń 1966, s. 61-62; M. Nielińska, Kancelaria Władysława Łokietka w latach 1296-1299 Studia Źródłoznawcze, t. XI, s. 21-80; Rys historyczny Kujaw do połowy XV wieku, publikacja J. Danielewicz i K. Rolirad, Bydgoszcz 1982; Z. Guldon, Lokacje miast kujawskich i dobrzyńskich w XIII-XXV w. „Ziemia Kujawska”, t. II.

Właściciele dóbr wsi Zblęg pow. radziejowski – rodzina Berndorff

Bogumił Bernsdorff  - rodzina właściciela Zblęga (powiat. Radziejowski), wywodziła się z terenów Niemiec, zamieszkała na terenach Wielkopolski w pierwszej połowie XVIII wieku (1740 rok). Początkowo rodzina Bernsdorff zakupiła Zielonkę (Jan Joachim Bernsdorff ojciec Karola, syn Maksymiliana), jednak nie gospodarzyła tam zbyt długo i wieś została sprzedana Mycielskim. Najstarszy syn Karola i Eleonory Albrecht – Bogumił ożenił się z Justyną z bojarskich i z nią miał syna Jana Nepomucyna, późniejszego kapitana wojsk polskich. Jan również mógł być dziedzicem dóbr wsi Zblęg.  Bogumił miał rodzeństwo: Franciszka, Augustyna i Karola.

Karol Bernsdorff był dzierżawcą Chełmc i Chełmiczek, brał udział w insurekcji w 1794 roku.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: A. Boniecki, Herbarz Polski, T. I, cz. 1, Warszawa 1899, s. 172; S. Uruski, Rodzina…, T. I, Warszawa, 1904, s. 147; J. Borkowski, Monografia wsi Zblęg, Tom XXIII, Brześć Kujawski 2013, s. 58.

Dawne osadnictwo na terenie miasta Radziejowa

Region kujawski obfity jest w żyzne gleby, które były atrakcyjnym miejscem pod budowę osad w zamierzchłych czasach. Do rozwoju osadnictwa na tych terenach, oprócz rolnictwa, przyczyniły się też: sieć dróg lądowych i bliskość jezior i rzek. 

Lokalizacja pierwotnego, wczesnośredniowiecznego Radziejowa, jest nadal zagadką, którą mogą rozwiązać dalsze badania. Punktem, który powinien zostać przebadany, pod względem archeologicznym jest Stary Radziejów, wieś położona około 4 km od miasta. Dotychczasowe znaleziska nie dają pewności, czy we wsi istniała osada zlokalizowana na wyniosłości morelowej. Na podstawie prac archeologicznych, przeprowadzonych w 1956 r. wiemy, że istniało osadnictwo na „wzgórzach’ morenowych i u podnóża miasta Radziejowa.

Na tych terenach zamieszkiwał tzw. lud kultury ceramiki wstęgowej rytej (cywilizacja naddunajska). Mieszkańcy tej kultury zajmowali się uprawą ziemi przy pomocy kamiennych lub kościanych motyk. Uprawiano: pszenice, żyto, jęczmień, proso, owies. Możliwe też, że uprawiane były rośliny strączkowe. Zajmowano się hodowlą zwierząt domowych: krów, kóz, owiec i świń. Ludność tej kultury łowiła ryby i polowała na zwierzynę leśną. Lasy również dostarczały żywności, były również punktem zaopatrzeniowym w zioła.

Narzędzia produkowano ze skał drobnoziarnistych i łupków krzemiennych. Posługiwano się naczyniami garncarskimi, glinianymi. Ludność zamieszkiwała tereny w pobliżu rzek i jezior. Budowano domy naziemne w konstrukcji słupkowej.

Archeolodzy dokonali odkryć w tym regionie, z epoki brązu i żelaza. Z przedmiotów metalowych znaleziono groty strzał i rak żelazny. Odnaleziono ciekawą zapinkę, wykonaną z brązu, pochodzącą z V lub początku VI wieku.

W czasie okresu epoki żelaza panował wśród ludów zamieszkujących tereny radziejowskie, zwyczaj palenia zwłok. Taka forma pochówku istniała zapewne, jeszcze w czasach wczesnopiastowskich do połowy XIII wieku. Możliwe, że w tej epoce powstał gród obronny, ludność stała się społeczeństwem feudalnym. Stopniowo zaczęli pojawiać się rzemieślnicy, zajmujący się obróbką drewna, tkactwem, garbarstwem, obróbką kości i rogu, kowalstwem, odlewnictwem, złotnictwem i innymi. Podstawą gospodarki wczesnośredniowiecznej było rolnictwo, bartnictwo, rybołówstwo, myślistwo i zbieractwo. Zaczęto uprawiać drzewa owocowe, kwiaty i warzywa, powstawały pierwsze młyny wodne. Zwyczaj kremacji zmarłych zastąpił obrządek pogrzebowy. Takie przemiany zmieniły wieś-osadę Radziejów w miasto, w XIII wieku. Radziejów stał się cennym dla Piastów miastem, przez które przebiegały szlaki handlowe. Wkrótce pojawiły się w mieście kościoły i zamek. Przygraniczne miasto kujawskie spełniało funkcję wojskowe i sądownicze, odgrywając w Polsce dzielnicowej ważną rolę strategiczną i propagandową w wojnie z Zakonem Krzyżackim i Czechami.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: L. Gabałówna, A. Nowakowski, Wykopaliska w Radziejowie w 1960 r., Z. Wojciechowski, Państwo polskie w wiekach średnich, dzieje ustroju, s. 247; M. Borucki, Ziemia Kujawska pod względem historycznym, jeograficznym, archeologicznym, ekonomicznym i statystycznym, s. 208-209; S. Weyman, Cła i drogi handlowe w Polsce piastowskiej, s. 105; B. Krygowski, Geografia fizyczna niziny Wielkopolskiej, s. 16; T. Lalik, Geneza sieci miasteczek w Polsce średniowiecznej, s. 116. Fot. Kopiec pod Płowcami lata 30-te XX w. ze zbiorów Z. Krysiaka.

Zofia Molenda (1929-2016)

Zofia Molenda (ps. Sonia, Ewa) ur. 10.08.1929 w Redecz Krukowy, powiat radziejowski, córka Stanisława i Bronisławy z domu Kamionka, łączniczka w powstaniu warszawskim w 1944 r. Jako strzelec brała udział w powstaniu warszawskim (w konspiracji 1939-1944) w Armii Krajowej, batalionie "Miotła" oddział "Radosław". Przeszła szlak bojowy z Woli przez Stare Miasto, kanałami do Śródmieście Północ i Śródmieście Południe. Wyszła z Warszawy z ludnością cywilną. Zmarła 9 stycznia 2016 r.

W czasie 63 dni walk w Warszawie zabitych zostało ponad 60 proc. żołnierzy batalionu. Za wybitne męstwo w powstaniu 33 zostało odznaczonych najwyższym bojowym odznaczeniem – krzyżem Virtuti Militari. Dziś powstańców z Miotły upamiętnia kamień na rogu ulic Stawki i Dzikiej.

Po kapitulacji powstania część żołnierzy Miotły ukryła się przed Niemcami i nie poszła do niewoli. Prowadzono dalej działalność konspiracyjną w podwarszawskich miejscowościach. Miotlarze wsławili się między innymi rozminowaniem 14 stycznia 1945 roku wiaduktu z Ursusa do Gołąbek i hal fabrycznych Państwowych Zakładów Inżynierii "Ursus", co uratowało te obiekty przed całkowitym zniszczeniem. Żołnierze dostali się na teren fabryki i przecięli przewody między gniazdami ładunków wybuchowych oraz kable do ich odpalania. Inna grupa batalionu, pod dowództwem kapitana Tadeusza Janickiego "Czarnego", stanowiła w tym czasie jeden z oddziałów ochrony Komendy Głównej Armii Krajowej w Częstochowie.

Po wojnie miotlarze byli prześladowani przez komunistyczne władze. Dziś tradycje bojowe ich batalionu dziedziczy jeden z oddziałów elitarnej Jednostki Wojskowej Komandosów z Lublińca. Przejęli je w lutym 2014 roku za zgodą Środowiska Byłych Żołnierzy Batalionu "Miotła". Dwie inne grupy tej jednostki kontynuują już tradycje baonów Zośka i Parasol. 

Oprac. Bartłomiej Grabowski, źródło: Muzeum Powstania Warszawskiego; fot. IPN - Batalion Miotła po przejściu kanałami do Śródmieścia.

Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redecz Krukowy

W dniu dzisiejszym mieliśmy przyjemność zwiedzić Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redecz Krukowy. Wstępnie oprowadziła nas i opowiedziała o Muzeum bardzo miła pani z obsługi.

Muzeum znajduje się w gospodarstwie, w miejscu gdzie znajdowała się niegdyś Kujawska Fabryka Maszyn Rolniczych „KRUKOWIAK”. Powstała ona w 1977 roku. Gdy w 2008 roku do użytku została oddana nowoczesna hala produkcyjna w Brześciu Kujawskim zakład w Redczu został zamknięty, nie został jednak zlikwidowany. W dawnych halach produkcyjnych powstało Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego, w którym eksponowane są zbiory zgromadzone przez Janusza Borkowskiego oraz jego synów. Ekspozycja w znacznej części składa się z darów mieszkańców Redcza Krukowego i okolic.

W zbiorach znajdują się między innymi: artykuły gospodarstwa domowego, narzędzia oraz przedmioty codziennego użytku, meble, ubrania; ciągniki, maszyny i urządzenia rolnicze; stare, legendarne samochody i motocykle; militaria, mundury, pamiątki z czasów wojen; zabytkowe maszyny i urządzenia produkcyjne; pojazdy konne (bryczki, karety, bitki, sanie); pamiątki z zakładów rzemieślniczych, aptek, urzędów itp., stare dokumenty, znaleziska archeologiczne; dzieła twórców ludowych.

Przy wejściu znajduje się budka z pamiątkami, gdzie tradycyjnie zaopatrzyliśmy się w regionalne książki. Gorąco zachęcamy, Muzeum znajduje się przy drodze DK 62, około 30 minut od Kruszwicy (40 km); 20 km od Radziejowa.

Kółka rolnicze w Radziejowie przed wybuchem II wojny światowej

Pierwsze Koło rolnicze w Radziejowie powstało w 1905 r. Założycielami organizacji byli: Tadeusz Brudzicz i Aleksander Płachciński z Broniewa. W 1932 r. prezesem kółka rolniczego w Radziejowie był Kazimierz Gruetzmacher – właściciel folwarku Czołówka. Po utworzeniu w lutym 1930 r. Nieszawskiego okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych, zorganizowały się nowe kółka rolnicze w Szostce, Czołowie i Broniesławie-parceli. Kółko w Szosctce liczyło na początku 24 członków. W 1934 r. ukonstytuował się jego nowy zarząd w składzie: W. Benedykciński – prezes, W. Zieliński – wiceprezes i właściciel folwarku, J. Kruszyniak – sekretarz i J. Rogacki – członek. Na czele kółka rolniczego w Czołowie stali: Z. Klekotko – prezes, J. Bogusłwski – wiceprezes, S. Baniak – sekretarz, M. Lewandowski – skarbnik i A. Zabłocki – członek zarządu. Komisję Rewizyjną tworzyli: M. Pietrzak, W. Kempski, L. Lewandowski. W 1934 r. kółko rolnicze w Czołowie liczyło 30 członków. W Bronisławie-parceli kółko rolnicze powstało 20 stycznia 1934 r. z zarządem: W. Puchalski, S. Cichowski, J. Kuzicki i J. Racinwoski.

Zadaniem kół rolniczych było propagowanie nowoczesnych metod agrotechnicznych, upowszechnianie oświaty rolniczej wśród rolników. Organizowane były pola doświadczalne w dziedzinie ogrodnictwa, zakłady koła producentów trzody chlewnej. Koła organizowały konkursy w dziedzinie rolnictwa. Działalnością kierowało Nieszawskie Okręgowe Towarzystwo Organizacji i Kółek Rolniczych na czele z prezesem Wojciechem Benedykcińskim z Płowek.

Dnia 30 października 1932 r. odbyło się w Radziejowie podsumowanie stanu przysposobienia rolniczego, podczas której została zaprezentowana wystawa najlepszych prac zbiorowych popularyzujących dorobek rolniczy. Dnia 19 sierpnia 1934 r. odbył się II zjazd prezesów i sekretarzy tych organizacji z powiatu nieszawskiego. Na zjeździe omawiano sprawy: upraw zbóż, zbyt zwierząt rzeźnych, doświadczenia z odmianami i nawozami. W 1939 r. w Radziejowie odbyło się również walne zebranie kółek rolniczych z powiatu nieszawskiego. Uczestniczyło w nim 165 osób. Z wykładów rolniczych skorzystało 250 osób. Odbyły się one w dniu zjazdu kółek rolniczych. 

W skład gminy Radziejów, w latach 30-tych 1933 r. wchodziło 15 wsi z siedzibą rad gromadzkich, 10 folwarków oraz kilka osad, parceli i kolonii (ustawa samorządowa z grudnia 1933 r.). Gmina Radziejów na ponad 73 km2 posiadała około 69 km2 powierzchni rolnych, w tym około 66 km2 gruntów ornych. Obok folwarków, w gminie występowała w przeważającej mierze drobna i średnia gospodarka chłopska. Mając dobrą ziemię i blisko położoną cukrownię w Dobrem rozwinięto plantację buraka cukrowego. W Czołowie znajdowała się ferma rolna, własność komunalna. W 1930 r. sejm powiatowy przeznaczył spore pieniądze na zagospodarowanie i remont tego ośrodka.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: „Rolnik Nieszawski”, 34/1930; „Głos Nieszawski”, 36/1933, s. 2; 52/1933; 4/1934; Powiatowe Archiwum Państwowe we Włocławku, Starostwo Powiatowe Aleksandrowskie, sygn. 153, k. 21, Według spisu ludności z dnia 1.10.1939 r., Bydgoszcz; Skorowidz gmin Rzeczypospolitej, Warszawa 1933, s. 17, s. 17, tabl. nr 3; Wykaz zaludnienia i obszaru miast i gmin powiatu nieszawskiego „Głos Nieszawski”, 5/1936; Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z dnia 30 września 1921 r. Budynki, Warszawa 1928; „Głos Nieszawski”, 4/1934, s.6; Dzieje Radziejowa Kujawskiego, pod red. J. Danielewicza, Bydgoszcz 1982, artykuł Z. Pawluczuk, Lata 1918-1939, Obszar-Ludność-Gospodarka, Bydgoszcz 1982. Fot. drewniany koźlak Radziejów 1968 r.

Przemysł radziejowski i gospodarka miasta w dwudziestoleciu międzywojennym

Radziejów w pierwszej połowie XX wieku był częścią powiatu nieszawskiego. Miasto było ośrodkiem drobnego przemysłu, handlu i rzemiosła. Ogółem działało od 80 do 117 przedsiębiorstw, sklepików i zakładów rzemieślniczych. Zakłady usługowe typu: kowal, ślusarz, blacharz, a także zajmujące się rymarstwem, kołodziejstwo, krawiectwo i zakłady szewskie. W mieście działało: 5 zakładów ślusarskich, 4 stolarskie, 20 krawiecko-odzieżowych, 5 budowlanych, 2 zegarmistrzowskie, 2 kowalskie, 4 fryzjerskie, 4 szewskie, 2 spożywcze oraz 1 blacharski, 1 poligraficzny, 1 rymarski i 1 zakład przerobu różnych materiałów. Pracowały w okolicach miasta: 2 młyny, 2 piekarnie, 12 mleczarni. Miasto posiadało oświetlenie elektryczne, dostarczane przez elektrownie Wyrzykowskiego. Był on także właścicielem wytwórni wody sodowej i łazienek. Działały w mieście również dwa przedsiębiorstwa przewozowe Migdalskiego i Staweckiego, które obsługiwały komunikacyjne linie autobusowe.

W mieście nie było większych zakładów przemysłowych, prosperowało natomiast około 12 przedsiębiorstw, które zatrudniały po kilku pracowników. Nie zabrakło w Radziejowie cechów rzemieślniczych. Jednym z nich był cech kowali, zorganizowany przez 10 rzemieślników dnia 25 lutego 1923 r. Kierownictwem zajęli się: Antoni Giżyński starszy cechu i Franciszek Skonieczny. W mieście i okolicy działał także cech rzeźniczo-wędliniarski i murarski. Ten pierwszy liczył 15 członków, a kierowali nim: B. Jastrzębski, W. Korwalski, S. Kuźmiński, W. Konopacki i S. Złotnicki. Cech murarski skupiał około 20 członków, starszym cechu był Marian Szewczykowski. Społeczność żydowska zajmowała się w mieście rzemiosłem krawieckim, szewskim i rymarskim. 

Handel w gminie skupiał się głównie na małych sklepikach i straganach, które prowadzili w większości Żydzi radziejowscy. Była to grupa zorganizowana i zrzeszona w Towarzystwo Kupców i Rzemieślników. Właściciele polskich sklepów również stworzyli własną organizację „Stowarzyszenie Kupców Polskich”, którym kierował Zarząd oddziału w Radziejowie, Zorganizowany przez: A. Ochocińskiego, J. Mętlewicza i Sowińskiego. Razem działało 117 przedsiębiorstw handlowych, z czego najwięcej prowadziło handel płodami rolnymi, trzodą chlewną i bydłem. Część sklepów zaopatrywała mieszkańców w artykułu spożywczo-kolonialne. W Radziejowie organizowane były okresowe targi i jarmarki.

W 1913 r. powstała Spółdzielnia Spożywczo-Manufakturowa. W 1924 r. spółdzielnia liczyła 413 członków, w tym 201 rolników, 110 rzemieślników, 65 robotników, 28 urzędników i 10 innych. Mieściła się przy ulicy Kilińskiego 3. W okresie kryzysu gospodarczego (1925 r.) spółdzielnia ogłosiła bankructwo. Podobny los spotkał inną działającą w mieście firmę: „Spółdzielnię Rolniczo-Handlową - Rolnik”. Oficjalnie powstała 6 marca 1923 r. zajmowała się zaopatrzeniem rolników w nawozy, maszyny i skupem płodów rolniczych. Siedziba mieściła się przy ul. Kościuszki 3. Na początku 1924 r. „Rolnik” liczył 53 członków; w późniejszych latach liczba członków sięgała 414 osób. Firma zbankrutowała w 1932 r. w wyniku zadłużenia. 

W roku 1934 r. podjęto próby zorganizowania nowej spółdzielni służącej rolnikom z okolic Radziejowa. Inicjatywę podjął zarząd Spółdzielni Rolniczo-Handlowej „Rolnik” w Kruszwicy. Postanowiono utworzyć filię spółdzielni w Radziejowie. Poprawiająca się sytuacja gospodarcza kraju sprzyjała w rozwoju nowej spółdzielni w mieście, której obroty stale rosły. Spółka zawdzięczała sukces znakomitemu kierownictwu kruszwickiemu, które systematycznie kontrolowało gospodarkę filii. Po wybuchu II wojny światowej w 1939 r., spółka przeszła w ręce niemieckie.

W Radziejowie działała także Kasa Stefczyka, już od 1926 r. Jednak i tej placówki spółdzielczej, której rozwój opierał się wyłącznie na własnym kapitale, nie ominął kryzys.

Podsumowując, kryzys gospodarczy w Polsce i na świecie, a także utrzymujące się bezrobocie oraz przeludnienie wsi radziejowskiej, zahamowało rozwój gospodarczy w Radziejowie, w okresie międzywojennym. Szansą dla miasta miało być utworzenie siedziby powiatu. Akcję podjęto w 1938 r. na specjalnie zwołanym zebraniu. Stu członków i delegaci z Kruszwicy, wyłonili delegację do wojewody warszawskiego i premiera Felicjana Sławoj-Składowskiego w sprawie przywrócenia siedziby starostwa powiatu nieszawskiego w Radziejowie. Jednak w 1938 r. powiat został włączony do województwa pomorskiego, ze stolicą w Toruniu, co przekreśliło plany mieszkańców o poprawie życia miasta i okolic.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: „Rolnik Nieszawski”, 34/1930; „Głos Nieszawski”, 36/1933, s. 2; 52/1933; 4/1934; Powiatowe Archiwum Państwowe we Włocławku, Starostwo Powiatowe Aleksandrowskie, sygn. 153, k. 21, Według spisu ludności z dnia 1.10.1939 r., Bydgoszcz; Skorowidz gmin Rzeczypospolitej, Warszawa 1933, s. 17, s. 17, tabl. nr 3; Wykaz zaludnienia i obszaru miast i gmin powiatu nieszawskiego „Głos Nieszawski”, 5/1936; Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z dnia 30 września 1921 r. Budynki, Warszawa 1928; „Głos Nieszawski”, 4/1934, s.6; Dzieje Radziejowa Kujawskiego, pod red. J. Danielewicza, Bydgoszcz 1982, artykuł Z. Pawluczuk, Lata 1918-1939, Obszar-Ludność-Gospodarka, Bydgoszcz 1982. Fot. www.radziejów.edu.pl

Szkolnictwo w Radziejowie w XVIII w.

W 1727 r. do Radziejowa przybyli księża Pijarowie, sprowadził ich biskup kujawski Krzysztof Szembek i oddał w zarząd parafię. Właśnie z działalności księży Pijarów przypisuje się powstanie szkoły w Radziejowie w 1729 r. 

W XVIII w. szkolnictwo stało na niskim poziomie, toteż istniała wielka potrzeba na wykształconą kadrę dla kurii biskupiej, która młodych ludzi, już odpowiednio przygotowanych, przysposobienia potem na przyszłych duchownych. Potrzeba była też wykształconej kadry szlachcie kujawskiej do odpowiedniego prowadzenia własnych majątków.

Osadzenie Pijarów na parafii radziejowskiej w 1727 r. i otwarcie szkoły w 1729 r. poprzedziły odpowiednie zabiegi, które miały doprowadzić do zabezpieczenia funduszów przyszłej placówce oświatowej. Powstała odpowiednia komisja, powołana zarządzeniem biskupa Szembeka, badająca fundusze, którymi w przyszłości mieli dysponować Pijarzy. 

Skromne fundusze nie były dość wystarczające, szkoła mogła jednak liczyć na ofiarność szlachty kujawskiej. I tak Barbara z Kretowskich ufundowała dziesięć tysięcy zł, Dąbrowska i Zakrzewska po dwa tysiące zł, Michał Zakrzewski, notariusz grodzki kowalski, dwa tysiące zł gwarantowanych na wsi Biskupice pod Radziejowem.

Pierwszy budynek szkolny leżał na przedmieściu Radziejowa od strony zachodniej miasta, na tzw. Lubstowszczyźnie, gdzie ksiądz Ruszkowski kupił plac i oddał go Pijarom. Był to budynek drewniany, mieszczący zaledwie trzy klasy. Szkoła uległa pożarowi w 1732 r. Następny budynek został zlokalizowany na górkach naprzeciw kościoła farnego, na placu odstąpionym Pijarom przez miasto. Budynek drewniany także uległ pożarowi w roku 1746 i 1759. W końcu z pomocą przyszedł dziedzic dóbr Szewce Zakrzewski, który ufundował nowy murowany budynek w 1787 r. przeznaczony na rezydencję dla Pijarów i szkołę. Szkoła ta była utrzymywana z dochodów proboszcza radziejowskiego i ofiar obywateli województw kujawskich.  Hojnymi darczyńcami byli ksiądz Stanisław Jarnowski, Adam Słubicki dziedzice dóbr w Lubieniu i Słubicki. 

Wkrótce w Radziejowie powstała również szkoła powydziałowa, a szkoła pijarska otrzymała od Komisji Edukacji Narodowej stały fundusz wysokości trzech tysięcy zł rocznie. W 1782 r. do szkoły uczęszczało 86 uczniów, nauczało czterech nauczycieli. W roku 1793 do szkoły uczęszczało już około 300 uczniów, zamieszkujący w domach prywatnych. Do szkoły uczniowie byli przyjmowani wszyscy bez względu na stan i pobierali naukę bezpłatnie. Szkoła zwolniona była z płacenia podatków. W szkole nauczano: teologii, filozofii, retoryki, matematyki, poetyki, gramatyki i języka niemieckiego. Przy szkole istniał teatr, który co roku wystawiał sztuki. W 1801 r. rząd pruski wstrzymał fundusze przekazywane dla szkoły, a w czasie rządów Księstwa Warszawskiego (1807-1814) szkoła nie prowadziła działalności pedagogicznej. Wreszcie w 1819 r., w okresie Królestwa Kongresowego, Pijarzy przenieśli się do Włocławka, gdzie po czterech latach pobytu wznowili swą działalność pedagogiczną.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: J. Bieniak, Przynależność administracyjno-polityczna kasztelanii nadgoplańskich w latach 1267-1327, z. 20, Historia II, Toruń 1966, s. 61-62; M. Nielińska, Kancelaria Władysława Łokietka w latach 1296-1299 Studia Źródłoznawcze, t. XI, s. 21-80; Rys historyczny Kujaw do połowy XV wieku, publikacja J. Danielewicz i K. Rolirad, Bydgoszcz 1982; Z. Guldon, Lokacje miast kujawskich i dobrzyńskich w XIII-XXV w. „Ziemia Kujawska”, t. II, s.  32; Inwentarz dóbr starostwa brzeskiego na Kujawach 1494 r; W. Posadzym H. Kowalewicz, 1956 t. II, z. 2; Inwentarze z lat 1767 r. AGAD, ASK, Dz. 56 z. 14, z 1777 r. AGAD, ASK Dz. 56 r. 14; Lustracja 1564-1565, A Tomczak, C. Chryzko, J. Włodarczyk, Bydgoszcz 1963; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628-1632, cz. III, Bydgoszcz 1967.

Radziejów w XIII-XV w.

Radziejów wzmiankowany był już w roku 1142, podczas nadania klasztoru w Mogilnie, przez księżną Salomeę, żonę Bolesława Krzywoustego. Potwierdzenie praw i dóbr kościoła płockiego przez papieża Grzegorza IX z 1332 roku zawiera nadanie Konrada Mazowieckiego, w którym książę zawiadamiał o ciężarach obowiązujących w dobrach biskupich „Item nova servitus in Radoiev servandi hominem in trunce iudicatum a Iudice Crusuicensi et deducandi in Crusuic deleatur quie hic non fuit in tempore domine que contulit Deo Radeiev”.

Miasto już w drugiej połowie XIII w. zaczęło przekształcać się w znaczący ośrodek administracyjny. W XIII w. przy grodzie radziejowskim istniała komora celna. Pobierano cło na komorach granicznych i wewnętrznych, położonych przy drogach celnych na terenie całego państwa. Komora celna przy grodzie, zapewniała większą pewność poboru, zbrojną pomoc w razie konfliktów i łatwość komasacji zebranych dochodów w bezpiecznych spichlerzach i skarbcach drogowych. 

W XIII w. w Radziejowie istniała kasztelania – ośrodek władzy wojskowej i sądowniczej. Z lat 1271 i 1325 pochodzą wzmianki o kasztelanach radziejowskich. Wcześniej w 1230 r. Radziejów jako własność kościelna, podlegała kasztelanii kruszwickiej. Po detronizacji Ziemiomysła, kasztelania radziejowska i kruszwicka, dostały się Bolesławowi Pobożnemu i pozostały w jego rękach do 1273 r. Przed 1282 r. obie kasztelanie przeszły jako posag do córki Bolesława, Jadwigi, poślubionej Władysławowi Łokietkowi (dzielnica brzeska).

W dniu 1 kwietnia 1310 r. Łokietek wystawił w Krakowie dokument, w którym powierzył dziedziczny urząd wójta radziejowskiego Gerkonowi, w zamian za opiekę, którą otoczył nad księżną Jadwigą mieszczanin, gdy książę był na wygnaniu.

Wygląd miasta z XIII w. musiał być podobny do innych miast w tym okresie. Kwadratowy plac, wytyczony pośrodku miasta – rynek. Ulice wychodzące z rynku przecinały się pod kątem prostym. Poprzeczne ulice układały się prostopadle do rynku. Przy drogach wybudowane były zajazdy. Ulice, przylegające do rynku, zamieszkiwali przedstawiciele patrycjatu bogatych rzemieślników. Pozostałe, były zasiedlone przez pospólstwo i biedotę miejską.  Domy były głównie drewniane, a ulice niezabrukowane. Miasto na początku XIV w. posiadało łaźnię, a także dwa młyny i sześć jatek rzeźnickich. W 1322 r. Władysław Łokietek zezwolił na budowę wiatraka w Osieczku. 

W 1370 r. król Kazimierz Wielki nadał przywilej Jakubowi z Torunia na zbudowanie w Radziejowie młyna konnego. W 1404 r. miasto otrzymało  zezwolenie na sprzedaż drobnej soli mielonej, zysk miał być przeznaczony na rozbudowę miasta. W 1409 r. mieszkańcy otrzymali kolejny przywilej, zwalniający ich od podwód. W mieście rozwijał się handel. 

Częstym gościem w mieście był Władysław Jagiełło. Król odwiedził miasto w 1418 i 1419 r, a w 1422 odprawił w tutejszym zamku zaręczyny swej córki Jadwigi z ośmioletnim synem margrabiego brandeburskiego. Mieszkańcy miasta Radziejowa 23 kwietnia 1425 r. złożyli przysięgę wierności królowi Jagielle, jego żonie królowej Zofii i ich synowi Władysławowi.

W 1330 r. w wyniku działań wojennych Władysława Łokietka przeciw Zakonowi (wojna o Kujawy), Radziejów został spalony. Dnia 26 września 1331 r. Krzyżacy zajęli Radziejów, doszło do bitwy pod Płowcami, między siłami Łokietka, a wojskiem Zakonu. Zakon okupował miasto od 1332 do 1343 r. kiedy to Radziejów wrócił z powrotem w ręce polskie.

Wojna o Kujawy – bitwa pod Płowcami

Brzaskiem 27 września 1331 r. Krzyżacy podzielili w Radziejowie swe wojska na trzy części, zamierzając przystąpić do oblężenia Brześcia Kujawskiego. Strażą przednią krzyżaków dowodził komtur Bałgi Henryk Reuss von Plauen, głównymi siłami Otton von Luterberg, strażą tylną wielki marszałek Dietrich von Altenburg.

Około godziny 9 rano, korzystając z silnej mgły, Władysław Łokietek podszedł osiem kilometrów do Radziejowa, w pobliżu wsi Płowce, do oddziału wielkiego marszałka von Altenburga rozpoczynając atak. Rozpoczęły się zacięte walki, w czasie których obie armie trzykrotnie nacierały na siebie i rozchodziły się, w celu chwilowego odpoczynku. W czasie zmagań bojowych padł koń krzyżaka niosącego wielki sztandar. W wojsku krzyżackim zapanowała chwilowa panika, co zręcznie wykorzystali rycerze Łokietka, otaczając i likwidując znaczny oddział krzyżaków. Do polskiej niewoli dostał się wówczas marszałek Dietriech von Altenburg, ranny w twarz, oraz 56 krzyżackich rycerzy. Koło południa w ręku Polaków znalazło się całe pole bitwy.

Między godziną 2-gą a 3-ą po południu nadeszły pod Płowce wojska krzyżackie z dwóch innych oddziałów von Plauena i von Luterberga, które na wieść o bitwie, odstąpiły od planów oblężenia Brześcia Kujawskiego. Polacy nie spodziewali się wznowienia bitwy, wśród rycerstwa polskiego było widać objawy zmieszania. Łokietek wziął do niewoli dowódcę przedniej straży Henryka von Plauena i nakazał chwilowy odwrót. 

Po przegrupowaniu sił, władca Polski wznowił działania. W dniu 28 września 1331 r. rycerstwo polskie było gotowe do walki. Krzyżacy wykorzystali ten moment i wycofali się do Torunia. Na polu bitwy pod Płowcami zostały niepogrzebane trupy krzyżackich rycerzy.

Bitwa pod Płowcami miała ogromne znaczenie moralne. Rycerstwo polskie przekonało się o sile własnego oręża, Krzyżacy musieli odstąpić od oblężenia Brześcia i chwilowo zrezygnować z planów zajęcia całych Kujaw. Zawiodły również ich plany połączenia z wojskami króla czeskiego Jana Luksemburczyka, które parę dni później wkroczyły do Wielkopolski. 

Kujawski biskup Maciej kazał po bitwie płowieckiej zebrać i pochować zwłoki poległych, a było ich 4187. Jak zanotowano później w kalendarzu katedry włocławskiej wśród poległych było znacznie więcej braci i ludzi zakonu. Czterdziestu znacznych jeńców krzyżackich spod Radziejowa przeprowadzono w triumfie do Krakowa, a o ich wykupienie Krzyżacy musieli toczyć długie rokowania z Łokietkiem.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: J. Bieniak, Przynależność administracyjno-polityczna kasztelanii nadgoplańskich w latach 1267-1327, z. 20, Historia II, Toruń 1966, s. 61-62; M. Nielińska, Kancelaria Władysława Łokietka w latach 1296-1299 Studia Źródłoznawcze, t. XI, s. 21-80; Rys historyczny Kujaw do połowy XV wieku, publikacja J. Danielewicz i K. Rolirad, Bydgoszcz 1982; Z. Guldon, Lokacje miast kujawskich i dobrzyńskich w XIII-XXV w. „Ziemia Kujawska”, t. II, s.  32. Fot. historyk.eu