Piloci II Eskadry Wielkopolskiej

Roman Bejm – ur. 19.03.1889 r. w Kielcach. Syn Andrzeja i Marii z Pawelskich. W dniu 1.12.1910 r. powołany został do służby wojskowej w armii rosyjskiej (w innych dokumentach widnieją daty 10.08.1910 r. i 1.11.1910 r.) i skierowany jako szeregowiec do I Syberyjskiej Eskadry Lotniczej. Następnie przeszedł szkolenie pilotażowe w Syberyjskiej Szkole Lotniczej i jako pilot powrócił do swojej jednostki. 5.01.1916 r. za czyny bojowe promowany na stopień chorążego, porucznikiem został 3.08.1917 r. W eskadrze pozostał do 1.11.1918 r. Następnie 4.04.1919 r. zgłosił się, jako ochotnik do lotnictwa wielkopolskiego i uzyskał przydział do II Eskadry Wielkopolskiej. Później służył w 3. Pułku Lotniczym w Poznaniu m.in. jako oficer techniczny. Z dniem 20.04.1922 r. przeniesiony został do rezerwy. Zmarł 13.12.1934 r. w Bydgoszczy. Odznaczony Krzyżem Walecznych (arch. T. J. Kopański).

Łukasz Durka – ur. w 1895 r. w Nowym Kramsku, pow. Babimost. Syn Franciszka (robotnika) i Pauliny z Piwieckich. Brak informacji o służbie wojskowej w latach 1914-18. Przypuszczalnie od końca lutego 1919 r. w II Eskadrze Wielkopolskiej. Zginął w katastrofie lotniczej w dniu 23.05.1919 r. na lotnisku w miejscowości Klęka. Pochowany zastał na cmentarzu garnizonowym w Poznaniu (arch. Ks. R. Kulczyński SDB).

Władysław Filipiak – ur. 7.03.1898 r. w Szamotułach. Z dniem 1.07.1916 r. powołany został do służby wojskowej w lotnictwie niemieckim. Najpierw w Berlinie, później w dniach od 1.05. do 12.07.1917 r. przeszedł podstawowy kurs pilotażu we Flieger Ersatz Abteilung Nr. 4 w Poznaniu. Następnie od 13.07. do 28.07.1917 r. w Militär-Fliegerschule Müncheberg. Ponownie od 1.08.1917 r. do 3.01.1918 r. we Flieger Ersatz Abteilung Nr. 4 w Poznaniu. Szkolenie lotnicze ukończył 1.08.1918 r. W dniu 7.01.1919 r. ochotniczo wstąpił do lotnictwa wielkopolskiego. Najpierw służył na Stacji Lotniczej Ławica. Następnie w lutym 1919 r. przydzielony został do II Eskadry Wielkopolskiej (później przemianowanej na 13. Eskadrę Myśliwską). Związał się z tą jednostką na stałe, przebywał w niej aż do dnia przeniesienia do rezerwy (19.10.1921 r.). Dnia 2.10.1920 r. mianowany został podporucznikiem. Zmarł 23.04.1925 r. w Poznaniu. Odznaczony Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego Virtuti Militari nr 8097 i Krzyżem Walecznych (arch. T. J. Kopański).

Stefan Łuczak – ur. 08.08.1891 r. w Essen. W armii niemieckiej służył od 04.10.1911 r. w marynarce wojennej. Początkowo na pancerniku SMS „Posen”, jako artylerzysta. Od grudnia 1916 r. do maja 1917 r. w Marine Landfliegerabteilung (szkole lotnictwa morskiego) w Hage. Od maja 1917 r. do lipca 1918 r. pilot na stacjach lotnictwa morskiego w List na wyspie Sylt i Zeebrugge na wyspie Helgoland. Później do 25.11.1918 r. na okręcie lotniczym SMS „Answald”. Służbę w armii niemieckiej zakończył w stopniu sierżanta. Odznaczony był Żelaznym Krzyżem II klasy oraz Odznaką Lotnictwa Morskiego. Zwolniony z armii niemieckiej na własną prośbę w dniu 26.11.1918 r. W lotnictwie wielkopolskim od 08.01.1919 r. W końcu lutego 1919 r. skierowano go do II Eskadry Wielkopolskiej. Dalsze losy nieznane (arch. M. Seredyńska-Morgulec).

Józef Mühlnickel – ur. 26.02.1897 r. w Nekli, pow. Środa Wielkopolska. Od 16.12.1914 r. w armii niemieckiej. Zasadnicze szkolenie wojskowe przeszedł we Flieger Ersatz Abteilung Nr. 4 w Poznaniu. Następnie w marcu 1915 r. skierowano go na kurs rusznikarski do Flieger Ersatz Abteilung Nr. 2 w Döberitz. Później wysłany na szkolenie pilotażowe do Flieger Ersatz Abteilung Nr. 3 w Gotha. Po uzyskaniu dyplomu pilota służył w lotnictwie niemieckim na froncie zachodnim. Uhonorowano go Żelaznym Krzyżem I i II klasy. Z armii niemieckiej zwolniony został w dniu 9.12.1918 r. Następnie powrócił do Poznania i podjął pracę na kolei. Z chwilą wybuchu powstania wielkopolskiego wziął udział w walkach ulicznych na terenie miasta. Potem zgłosił się na Ławicę. Od końca lutego znalazł się w składzie II Eskadry Wielkopolskiej. Z dniem 25.07.1919 r. przeniesiony został do I Eskadry Wielkopolskiej. Następnie od 26.04.1920 r. w szeregach 14. Eskadry Wywiadowczej (dawnej III Eskadry Wielkopolskiej). 30.04.1920 r. mianowany podchorążym. Za loty bojowe w służbie 14. Esk. Wywiad. otrzymał Srebrny Krzyż Orderu Wojennego Virtuti Militari. Ponadto odznaczono go Polową Odznaką Pilota nr 96. Na własną prośbę przeniesiony został do rezerwy w dniu 20.11.1920 r. Następnie Pierwsi Lotnicy II Eskadry Wielkopolskiej podjął pracę w PKP w Poznaniu. Był członkiem Aeroklubu Poznańskiego. Brak danych o dacie i miejscu śmierci (arch. Ks. R. Kulczyński SDB).

Edmund Norwid-Kudło – ur. 18 (inne źródła wskazują na 19). 11. 1895 r. w Mińsku na Białorusi. W dniu 15.10.1914 r. na ochotnika wstąpił do armii rosyjskiej. W październiku 1914 r. rozpoczął kurs pilotażu w Szkole Pilotów w Gatczynie, który ukończył 5.10.1915 r. Od dnia 20.10.1915 r. do 1.09.1917 r. służył w 35. Korpusowej Eskadrze Lotniczej (35. Korpusnoj awiacjonnyj otriad) na froncie galicyjskim. Trzy razy ranny w trakcie walk powietrznych i dwa razy ciężko kontuzjowany (połamane nogi). W dniu 20.09.1917 r. w stopniu porucznika przyjęty do lotnictwa I Korpusu Polskiego, w którym pozostał aż do rozbrojenia przez Niemców. Następnie, jako pilot w lotnictwie polskim od 15.12.1918 r. do 31.01.1919 r. na lotnisku mokotowskim. Natomiast od 22.02.1919 r. na Ławicy. Od dnia 6.03.1919 r. pełnił obowiązki dowódcy II Eskadry Wielkopolskiej (przemianowanej później na 13. Eskadrę Myśliwską). Jednostką dowodził do 16.11.1920 r. W kwietniu 1920 r. mianowany kapitanem. Następnie w 3. Pułku Lotniczym. Z dniem 19.11.1921 r. przeniesiony został do rezerwy. Zmarł 23.01.1931 r. w Warszawie. Odznaczono go Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego Virtuti Militari nr 3028, trzykrotnie Krzyżem Walecznych oraz Polową Odznaką Pilota nr 80 (arch. T. J. Kopański).

Piloci-obserwatorzy II Eskadry Wielkopolskiej

Leonard Bartkowiak – w okresie I wojny światowej służył, jako obserwator w lotnictwie niemieckim na froncie zachodnim. Przynajmniej od lutego 1919 r. w szeregach lotnictwa wielkopolskiego na Ławicy. Od końca lutego do połowy lipca 1919 r. w II Eskadrze Wielkopolskiej. Następnie z dniem 16.07.1919 r. rozpoczął szkolenie pilotażowe we Francuskiej Szkole Pilotów na Mokotowie. Został skreślony z listy uczniów, jako niezdolny (13.04.1920 r.). Dalsze losy nieznane. Fotografia przedstawia najprawdopodobniej tego lotnika (arch. W. Sankowski).

Alfons Breza – ur. 12.12.1891 r. w Więckowicach, pow. poznański. W dniu 4.08.1914 r. wstąpił do armii niemieckiej. Początkowo służył w Leibkürassier-Regiment Großer Kurfürst (Schlesisches) Nr. 1 (1. Pułku Kawalerii) we Wrocławiu (brał udział w walkach na froncie wschodnim). Od 25.12.1915 r. do 30.07.1916 r. w 2. Garde-Ulanen-Regiment (2. Pułku Ułanów) na froncie zachodnim. Następnie pełnił obowiązki dowódcy plutonu w Reserve-Infanterie-Regiment Nr. 38 (38. Pułku Piechoty) na froncie zachodnim (od 31.07. do 1.09.1916 r.). Później od 1.09. do 31.10.1916 r. w szkole wojskowej przy 11. Dywizji Piechoty. Potem ponownie w 2. Pułku Ułanów i w 38. Pułku Piechoty, jako dowódca plutonu i dowódca kompanii. Od 1.03. do 3.05.1918 r. na kursie obserwatorów we Flieger Ersatz Abteilung Nr. 4 w Poznaniu i we Flieger Ersatz Abteilung Nr. 11 w Brzegu. Następnie do 30.11.1918 r. służył w Husaren-Regiment „von Schill“ (1. Schlesisches) Nr. 4 (4. Pułku Huzarów) na froncie zachodnim. Odznaczony został Żelaznym Krzyżem I i II klasy. Od 27.12.1918 r. w stopniu podporucznika w Armii Wielkopolskiej. Brał udział w walkach o Poznań. Następnie przypuszczalnie od 11.01.1919 r. pełnił obowiązki komendanta powstańczego odcinka w rejonie Rawicza. Z początkiem kwietnia 1919 r. powołany został na stanowisko obserwatora i adiutanta II Eskadry Wielkopolskiej. W dniu 15.05.1919 r. otrzymał promocję na porucznika i przeniesienie do Dowództwa Głównego w Poznaniu do wydziału operacyjnego. Od 7.08. do 2.10.1919 r. znajdował się w dowództwie Grupy Wielkopolskiej na froncie galicyjskim i wołyńskim. Następnie służył przy dowództwie frontu wielkopolskiego w wydziale operacyjnym. Natomiast od 1.04. do 15.07.1920 r. pracował w strukturach komisji granicznej w Poznaniu. Potem od 15.07. do 8.09.1920 r. pełnił służbę w 16. Pułku Ułanów Wielkopolskich. Następnie w sztabie 4. Brygady Jazdy. Dalsze losy nieznane (arch. Ks. R. Kulczyński SDB).

Wiktor Czysz – ur. 9.10.1896 r. w Poznaniu. Syn Józefa i Antoniny z Manickich. Od 30.08.1914 r. do 15.03.1916 r. w lotnictwie niemieckim, jako zastępca mechanika w Feldflieger-Abteilung 36 (36. Eskadrze Lotniczej). Następnie od 16.03.1916 r. do 1.02.1917 r. na tym samym stanowisku we Flieger Ersatz Abteilung Nr. 6 w Grossenheim. Z dniem 2.02.1917 r. przeniesiony do Inspektion der Fliegertruppen (Inspektoratu Wojsk Lotniczych) w Berlinie do oddziału transportowego. W dniach od 16.01. do 9.11.1918 r. był w składzie komisji wojskowej fabryki Bosch w Stutgardzie, jako odbiorca sprzętu radio. Następnie od 10.11. do 26.12.1918 r. w strukturach P.O.W. w Poznaniu. Z dniem 27.12.1918 r. wstąpił do Wojska Wielkopolskiego. Walczył m.in. o Fort Grolmana w Poznaniu i Stację Lotniczą na Ławicy. Następnie od 9.01. do 17.01.1919 r. na Stacji Lotniczej Ławica bez funkcji (17.01.1919 r. otrzymał awans na kaprala). Od 18.01. do 31.01.1919 r. pełnił obowiązki obserwatora lotniczego. Z dniem 1.02.1919 r. rozpoczął kurs obserwatora na Ławicy, który ukończył 1.03.1919 r. Od 25.02.1919 r. powierzono mu stanowisko adiutanta II Eskadry Wielkopolskiej. Natomiast z dniem 2.04.1919 r. objął także etatowe stanowisko obserwatora. Później oddelegowano go (1.08.1919 r.) do D.O.Gen. w Poznaniu na stanowisko oficera oświatowego. Od dnia 13.01.1920 r. w sztabie Dowództwa Dywizji Pomorskiej, jako kierownik referatu szeregowych. Ponownie w formacji lotniczej od 14.06.1920 r. do 9.08.1921 r., jako obserwator w 21. Eskadrze Niszczycielskiej. Z dniem 15.07.1923 r. przeniesiony został do rezerwy. W latach 1923- 1933 był członkiem Związku Lotników Polskich. Był też aktywnym politykiem Stronnictwa Narodowego, z ramienia, którego w 1938 r. został radnym miasta Poznania. 24 sierpnia 1939 r. w stopniu podporucznika został ponownie zmobilizowany i skierowany do 3. Pułku Lotniczego, jako dowódca 71. Plutonu Lotniskowego. Następnie w Polskich Siłach Zbrojnych we Francji i Anglii. W marcu 1946 r. wrócił do Polski i zamieszkał w Poznaniu. Dwukrotnie aresztowany przez funkcjonariuszy UB. Zmarł w Poznaniu 18.01.1966 r. Odznaczony został Krzyżem Niepodległości, Medalem Pamiątkowym za wojnę 1918-1920, Mieczami Hallerowskimi i Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym (arch. M. Seredyńska-Morgulec).

Stefan Kazmierczak – ur. 11.12.1896 r. W okresie I wojny światowej w armii niemieckiej. Od 17.01.1919 r. rozpoczął służbę w Wojsku Wielkopolskim (najprawdopodobniej na Stacji Lotniczej Ławica). Następnie, jako obserwator w II Eskadrze Wielkopolskiej. Jednostkę opuścił na przełomie stycznia i lutego 1920 r. Przypuszczalnie związane to było z planowanym przekwalifikowaniem eskadry z wywiadowczej na myśliwską. Dalsze losy nieznane. Fotografia przedstawia najprawdopodobniej tego lotnika (arch. W. Sankowski).

Tadeusz Kostro – ur. 30.05.1896 r. w Poznaniu. Od 28.08.1914 r. do 7.12.1918 r. w lotnictwie niemieckim w Feldflieger-Abteilung 2 (2. Eskadra Lotnicza), która w dniu 30.11.1916 r. przemianowana została we Fliegerabteilung 260 Lb (Artillerie). W dniach od 20.07. do 28.08.1917 r. na kursie strzelców obserwatorów. Pełnił służbę na froncie rosyjskim, francuskim, belgijskim i włoskim. Z wojska niemieckiego zwolniony 7.12.1918 r. Następnie od 15.12.1918 r. do 6.01.1919 r. w P.O.W w Poznaniu. Potem od 7.01.1919 r. na Stacji Lotniczej Ławica. Z końcem lutego do 29.11.1919 r. w składzie II Eskadry Wielkopolskiej. W dniu 30.11.1919 r. zwolniony z wojska, jako jedyny żywiciel rodziny. Ponownie zmobilizowany 10.08.1920 r. i skierowany do I Kompanii Lotniczej na Ławicy. Z dniem 20.08.1920 r. odkomenderowany do Dowództwa Wojsk Samochodowych D.O.G. Poznań (Dow. Bazy Samochodów Pancernych). 21.10.1920 r. mianowany chorążym. Do rezerwy przeniesiony został w dniu 20.08.1921 r. Natomiast od 15.02.1932 r. pracował w administracji wojskowej, jako cywilny urzędnik. Brak dalszych danych (arch. Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie).

Stanisław Kruszona – ur. w 1897 r. w Szamotułach. Syn Wojciecha (listonosza) i Weroniki z Binkowskich. Służbę w wojsku niemieckim pełnił w marynarce wojennej w Kilonii. Tam również w Seeflugstation Kiel–Holtenau przeszedł kurs obserwatora na wodnopłatowcach. W grudniu 1918 r. ponownie w Szamotułach. Z chwilą rozpoczęcia powstania wielkopolskiego wziął udział w walkach ulicznych na terenie Poznania. Następnie służył w lotnictwie wielkopolskim na Ławicy. Pod koniec lutego 1919 r. znalazł się w szeregach II Eskadry Wielkopolskiej. Zginął w katastrofie lotniczej w dniu 23.05.1919 r. w miejscowości Klęka. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Szamotułach (arch. Ks. R. Kulczyński SDB).

Leon Raden – ur. 20.04.1889 r. w majątku Szejpe (okolice Kowna). W dniu 1.09.1903 r. wstąpił do morskiego korpusu kadetów. Od 17.10.1907 r. służył, jako ochotnik w rosyjskiej marynarce wojennej. Następnie od 3.08.1909 r. w Aleksandryjskiej Wojskowej Szkole Oficerskiej w Moskwie (Aleksandrowskaja wojenno-juridiczeskaja akademija). Po jej ukończeniu z dniem 6.08.1911 r. skierowany został do I Syberyjskiego Batalionu Saperów. Od 26.07.1914 r. na froncie z Niemcami. W dniu 17.02.1917 r. powołano go na stanowisko dowódcy kompanii saperów. Natomiast od 25.05.1917 r. był dowódcą kompanii telegraficznej. W dniu 14.10.1917 r. uzyskał promocję na kapitana. Z dniem 21.04.1918 r. zwolniony został ze służby w armii rosyjskiej. Odznaczono go Orderem Świętego Stanisława 3 i 2 klasy, Św. Anny 4, 3 i 2 klasy i Św. Włodzimierza 4 klasy. Do wojska wielkopolskiego wstąpił 14.04.1919 r. i otrzymał przydział do II Eskadry Wielkopolskiej (warto zauważyć, że choć nie ukończył żadnej szkoły lotniczej, pełnił obowiązki obserwatora). Z dniem 19.02.1920 r. przeniesiony został do I Grupy Lotniczej Wielkopolskiej na stanowisko oficera taktycznego. Następnie w dniu 20.08.1920 r. odkomenderowano go do dowództwa Wojsk Samochodowych D.O.Gen. Poznań z przeznaczeniem do Bazy Samochodów Pancernych. Potem w dniu 26.09.1920 r. wyznaczony został na p.o. dowódcy II Dywizjonu Samochodów Pancernych. Dalszy przebieg służby i losy nie są znane (arch. T. J. Kopański).

Władysław Zdunik – ur.19.08.1896 r. w Krakowie. Przebieg służby w armii austro-węgierskiej jest praktycznie niemożliwy do prawidłowego ustalenia. Autor przyjął za najbardziej wiarygodne informacje zawarte w Karcie Ewidencyjnej. W dniu 7.05.1915 r. powołany został do służby wojskowej w armii austro-węgierskiej. Najpierw w składzie 13. Pułku Piechoty. Następnie z dniem 1.03.1917 r. skierowany do 2. Pułku Ułanów Legionów Polskich na stanowisko telefonisty. Od 1.12.1917 r. w 7. Fliegerkompanie (7. Kompanii Lotniczej). Później w Flieger-Offiziersschule Wiener Neustadt (Szkole Obserwatorów), gdzie pozostał aż do końca działań wojennych (obecność w tej szkole jest problematyczna. W armii austro-węgierskiej nie było zwyczaju, aby żołnierz nieposiadający stopnia oficerskiego był szkolony na obserwatora). Jako ochotnik w stopniu sierżanta, w dniu 1.11.1918 r. wstąpił w szeregi obrońców Lwowa. Następnie od 10.01.1919 r. znalazł się na Stacji Lotniczej na Ławicy. Z końcem lutego 1919 r. otrzymał przydział do II Eskadry Wielkopolskiej. W dniu 1.08.1919 r. skierowano go do Szkoły Pilotów w Warszawie. Po uzyskaniu dyplomu pilota (1.05.1920 r.) wyjechał ponownie na front i wszedł w skład 13. Eskadry Myśliwskiej (wcześniejszej II Eskadry Wielkopolskiej). Od 1.02.1921 r. był instruktorem pilotażu w Szkole Pilotów w Bydgoszczy. W dniu 1.05.1921 r. został przeniesiony do 12. Eskadry Wywiadowczej stacjonującej w Warszawie. W dniu 20.03.1922 r. odkomenderowano go do Centralnych Zakładów Lotniczych w Warszawie. Natomiast od 1.03.1923 r. znalazł się w składzie 2. Pułku Lotniczego w Krakowie. Później od 29.04.1924 r. przeniesiony został do Morskiego Dywizjonu Lotniczego w Pucku. Od dnia 20.05.1924 r. służył, jako pilot w 4. Pułku Lotniczym. W marcu 1925 r. awansował na stopień kapitana. Od 1928 r. studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim, później pracował m.in. w Departamencie Aeronautyki M. S. Wojsk. jako szef wydziału zakupów. W stanie spoczynku od grudnia 1934 r. W sierpniu 1939 r. ponownie zmobilizowany. Przedostał się do Anglii, gdzie zmarł 11.07.1985 r. w miejscowości Padiham. Odznaczony został m.in. Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego Virtuti Militari nr 430, Krzyżem Walecznych oraz Polową Odznaką Pilota (arch. T. J. Kopański).

Ponadto ze zgłoszonych wcześniej żołnierzy wybrano 159 (inny dokument wskazuje na 150), którzy weszli w skład personelu naziemnego. Łącznie 15 podoficerów i 144 szeregowych (jednym z nich był st. szer. Mieczysław Maik) . Przypuszczalnie nie było więc problemu z obsadzeniem stanowisk według etatu ustalonego przez Inspektorat Wojsk Lotniczych w Poznaniu. Szczegółowo przedstawiał się on następująco: Obsługa samolotów i samochodów: majstrów I kategorii (do nich zalicza się monterów, którzy samodzielnie umieją wykonać wszelkie naprawy przy aparatach lotniczych) – 2, majstrów II kategorii (do nich zalicza się monterów-specjalistów, którzy jako fachowcy pracują samodzielnie, np. jako specjaliści na magnety, silniki, stabilizacje, również samodzielnie pracujących stolarzy, specjalistów od budowy skrzydeł, kadłubów, puszkarzy, elektro-monterów, ślusarzy, techników, kowali itd.) – 6, majstrów III kategorii (są nimi fachowcy, którzy muszą pracować pod nadzorem starszych majstrów) – 6, szoferów – 6, pomocników (kandydatów na szoferów) – 12 i pomocników – 7. Personel pomocniczy: blacharzy – 1, (kowali, krawców, szewców, kucharzy) - łącznie 7, stolarzy – 2, telefonistów – 3, zbrojmistrzów – 4, tapicerów – 1, szeregowych sztabowych – 1, elektrotechników – 1, sierżantów prowiantowych – 1, motocyklistów, cyklistów – 3, pisarzy – 3, sanitariuszy – 2, sierżantów rachunkowych – 1, taborowych – 20, wartowników – 25 i magazynierów – 2. Trudno też dziś prześledzić proces przydzielania do jednostki samolotów i tak np. w marcu na stanie eskadry znalazł się myśliwski Fokker D.VII o numerze 8430/18, który jednak bardzo szybko został wymieniony na Albatrosa D.Va 7177/17. Ostatecznie na lotnisko Klęka zostało wysłanych sześć maszyn. Cztery samoloty wywiadowcze typu Halberstadt C.V o numerach 6644/18, 6646/18, 6647/18, 6648/18, jeden Rumpler C.I 3111/18 (częściowo niesprawny) oraz jeden myśliwiec typu Albatros D.Va 7177/17. Przypuszczalnie wszystkie samoloty typu Halberstadt C.V otrzymały na kadłubie numer oznaczony cyfrą rzymską (I, II, III i IV) oraz godło jednostki (błyskawicę na tle okręgu). Ponadto na stanie eskadry znalazły się - 4 samochody (inny dokument wskazuje na 3 samochody), 32 wozy taborowe, 2 kuchnie polowe i 79 koni. Samochody, hangary, samoloty, kuchnie polowe, broń, amunicję, umundurowanie oraz inne zapasowe części i materiały niezbędne dla działalności eskadry jednostka otrzymała z składów Stacji Lotniczej na Ławicy.

Dnia 2 kwietnia 1919 roku z rozkazu gen. Dowbór-Muśnickiego eskadra wyruszyła na wielkopolski front południowy i rozlokowała się na lądowisku mieszczącym się przy majątku Klęka pod Nowym Miastem n. Wartą. Oficerowie i podoficerowie umieszczeni zostali w dawnym pałacu pruskiego właściciela ziemskiego Hermanna Kennemanna, a żołnierzy szeregowych zakwaterowano w mieszczących się w pobliżu budynkach gospodarczych. Powyżej: Uroczysta Msza Święta na rynku Nowego Miasta nad Wartą w dniu 11 maja 1919 r. W tym dniu lotnicy II Eskadry Wielkopolskiej odebrali poświęcony sztandar ufundowany przez społeczeństwo miasta (arch. Muzeum Regionalne w Jarocinie via M. Szymański). Obok: Zaznaczona na mapie lokalizacja pierwszego lądowiska eskadry przy majątku Klęka (arch. Ks. R. Kulczyński SDB). Poniżej: Dwaj przyjaciele z eskadry w parku przy pałacu Kennemanna w maju 1919 r.: plut. pil. Łukasz Durka i plut. pil. Władysław Filipiak. Pierwszy z nich zginął w katastrofie samolotu wkrótce po wykonaniu tej fotografii (arch. Ks. R. Kulczyński SDB). Samochody i wozy taborowe ustawiono na podwórzu majątku. Kilkaset metrów dalej na południe od pałacu, na rozległej polanie zmontowane zostały hangary polowe dla samolotów eskadry. Warto wspomnieć, że materiały pędne dla płatowców i samochodów jednostka pobierała ze Stacji Lotniczej Ławica wysyłając po nie m.in. samochód ciężarowy typu Dürkopp. W prowiant natomiast zaopatrywała się w Jarocinie, a uszkodzone pojazdy odsyłała do naprawy w Żerkowie. Pod względem operacyjnym eskadra podlegała Dowództwu Głównemu w Poznaniu, które wyznaczyło jej zadanie wykonywania lotów rozpoznawczych i propagandowych w rejonie linii frontu i nad Górnym Śląskiem. Było to związane z zagrożeniem interwencją zbrojną ze strony niemieckiego Grenzschutzu, jakie pojawiło się w tym czasie na froncie południowym. Załogi jednostki rozpoczęły więc systematyczne loty rozpoznawcze nad możliwymi miejscami koncentracji oddziałów niemieckich i szlakami komunikacyjnymi. Najprawdopodobniej na pierwszą misję bojową wyruszył dowódca oddziału ppor. pil. Edmund Norwid-Kudło z sierż. obs. Tadeuszem Kostro. Trasa przebiegała przez następujące miejscowości: Jarocin - Ostrów Wielkopolski - Ostrzeszów- Kępno - Kluczbork – Oleśnica - Jutrosice. Ponadto przynajmniej jedna załoga eskadry na samolocie Halberstadt C.V oznaczonym rzymską cyfrą I wzięła udział w obchodach uroczystości 3. Maja na Ławicy. Podjęta działalność lotnicza nieobyła się bez strat. Jako pierwszy uszkodzony został przed 28 kwietnia Halberstadt C.V o numerze 6648/18 (prawdopodobnie chodzi tu o samolot, który przymusowo lądował około 65 km od lotniska w dniu 27.04.1919 r.). Maszynę skierowano do warsztatów na Ławicy celem naprawy. W zamian jednostka otrzymała samolot Halberstadt C.V 6645/18 (przybył przed 5.05.1919 r.). Zły stan techniczny ograniczył także użycie myśliwskiego Albatrosa D.Va 7177/17. Natomiast w katastrofie lotniczej w dniu 23 maja 1919 roku o godzinie 18.45 utracony został Halberstadt C.V najprawdopodobniej o numerze 6647/18. W jednym z dokumentów eskadry znajduje się krótka wzmianka o tej tragedii – Pamiętnym dla Eskadry jest także dzień 23 maja, w którym poniosła eskadra pierwszą stratę – lotnik sierżant Durka i obserwator sierżant Kruszona zamierzali lecieć na front nie bacząc na nader silny wiatr. Wskutek nieostrożności lotnika nastąpił nieszczęśliwy wypadek, wskutek którego dwóch najdzielniejszych lotników życie postradało. Pewne światło na tę kata strofę rzuca także informacja zawarta w zaświadczeniu zredagowanym przez Inspektora Wojsk Lotniczych w Poznaniu – Niniejszym zaświadcza się, że benzyna, którą otrzymujemy z Krakowa jest bardzo złego gatunku i często powoduje wypadki zapalenia się aparatu. Dowodem tego jest ostatni wypadek spalenia się 2-ch lotników z 2-j polnej eskadry lotniczej. Załoga zginęła w płomieniach, a samolot uległ całkowitemu spaleniu. Ponadto przed 27 maja jednostka oddała celem naprawy w Stacji Lotniczej Ławica wywiadowczego Halberstadta C.V 6646/18 i odebrała stamtąd samolot Halberstadt CL.II.

Warto też podkreślić, że w dniu 11 maja personel eskadry wziął udział w uroczyście odprawionej Mszy Świętej na Rynku Nowego Miasta n. Wartą. Celebracji przewodniczył ks. Paweł Gerntke (ur. 1872 r., zm. 1929 r.) ówczesny proboszcz rzymsko-katolickiej parafii p.w. Św. Trójcy. On dokonał również w tym dniu aktu poświęcenia sztandaru ufundowanego przez mieszkańców Nowego Miasta nad Wartą i przeznaczonego dla II Eskadry Wielkopolskiej. Ponadto w połowie kwietnia jednostka otrzymała pierwsze uzupełnienie personelu lotniczego w postaci dwóch oficerów. Do eskadry dołączyli, pochodzący z byłej armii rosyjskiej - kpt. Leon Raden i por. pil. Roman Bejm. Z dniem 15 maja oddział opuścił pełniący do tej pory obowiązki adiutanta i obserwatora ppor. Alfons Breza, natomiast sierż. pil. Stefan Łuczak otrzymał promocję na stopień podporucznika. Podobnie awanse na wyższe stopnie otrzymało kilku innych podoficerów – lotników m.in. sierżantem sztabowym został Tadeusz Kostro. W dniu 6 czerwca 1919 roku nadszedł rozkaz Dowództwa Głównego o przeniesieniu eskadry na front północny. Wobec powyższego nazajutrz jednostka wyruszyła przez Gniezno na nowe lądowisko w Kobylnikach pod Kruszwicą. W dniu wyjazdu na stanie oddziału znajdowało się pięć samolotów: Halberstadt C.V 6644/18 i 6645/18, Halberstadt CL.II, Rumpler C.I 3111/18 (częściowo niesprawny) i Albatros D.Va 7177/17 (niesprawny). Ponad dwumiesięczny pobyt II Eskadry Wielkopolskiej na lądowisku w Klęce pod Nowym Miastem nad Wartą okupiony został stratą jednego samolotu wraz z obsadą i uszkodzeniu dwóch kolejnych. Działalność rozpoznawcza jednostki pozwoliła jednak Dowództwu Głównemu w Poznaniu dokładnie ocenić stopień zagrożenia planowaną niemiecką ofensywą. Załogi jednostki wywiązały się z tego zadania wzorowo. Ponadto należy zauważyć, że był to okres dużej integracji personelu i kładzenia fundamentu pod przyszłą chwalebną kartę historii II Eskadry Wielkopolskiej w czasie wojny polsko – bolszewickiej. Należy też zaznaczyć, że pamięć o tamtych wydarzeniach jest wciąż żywa wśród mieszkańców Nowego Miasta nad Wartą. Obecnie trwają prace związane z organizacją uroczystych obchodów związanych z rocznicą ufundowania sztandaru dla II Eskadry Wielkopolskiej. Miejmy nadzieję, że podjęte przez władze Gminy Nowe Miasto nad Wartą plany zostaną szczęśliwie doprowadzone do końca.

Opracowanie B. Grabowski, źródła:

— Z. Bulzacki, Lotnictwo Powstania Wielkopolskiego, w: Czyn zbrojny Powstania wielkopolskiego 1918/1919. Materiały z V Ogólnopolskiego Seminarium Historyków Powstania Wielkopolskiego, 3 kwietnia 1984, pod re. B. Polaka, Koszalin 1984.

— Z. Bulzacki, Lotnictwo Powstania wielkopolskiego, „Kronika Miasta Poznania’, 1969, nr 1.

— Z. Bulzacki, Lotnictwo Powstania Wielkopolskiego, ‘Skrzydlata Polska”, 1989, nr 1.

— Ks. Robert Kulczyński, SDB w: Pierwsi Lotnicy II Eskadry Wielkopolskiej, Skrzydła z szachownicą NR 54.

— M. Rezler, Nasze powstanie, w 100 Rocznicę powstania wielkopolskiego 1918—1919, Szamotuły 2018.

— W. Pniewski, W dziesiątą rocznicę zajęcia Ławicy, „Januk” 1929, nr 1, s. 5—6 i nr 2, s. 33—34.

— POW i lotnictwo powstania wielkopolskiego, „Peowiak 1931, nr 9, s. 13.

101 Rocznica Powstania Wielkopolskiego w Chełmcach

Dziś, w niedzielę o godz. 11:15, 27 bm., odbyły się uroczystości 101. Rocznicy Wybuchu Powstania Wielkopolskiego w Chełmcach (gm. Kruszwica, pow. inowrocławski). Mieszkańcy i goście zebrali się pod pomnikiem powstańców na miejscowym cmentarzu, gdzie złożone zostały wiązanki kwiatów i zapalone symboliczne znicze.

Następnie w kościele św. Katarzyny Aleksandryjskiej odprawiona była msza święta upamiętniająca bohaterskich powstańców. Pod koniec wysłuchaliśmy także kolęd scholi z Trzemeszna „Voce di Dio” Zespół uprzyjemnił swą muzyką również mszę.

Organizatorem uroczystości byli: Sołectwo Kobylnica, Świetlica Chełmce i Mariusz Łęczycki. Obecne były również poczty sztandarowe OSP. Mszę św. Celebrowali ks. Roman Płaczek – proboszcz parafii i ks. Przemysław Grzybowski – opiekun Scholi z Trzemeszna.

Symbole Powstania Wielkopolskiego 1918/1919

Najważniejszą rangę w symbolice powstańczej miały oczywiście ordery. Najwyższym odznaczeniem był Krzyż Virtuti Militari. Odznaki wydawały organy naczelne państwa, w tym Naczelna Rada Ludowa w stosunku do ziem polskich zaboru pruskiego. Innym odznaczeniem był Wielkopolski Krzyż Powstańczy i krzyż „Wielkopolska Matkom Poległych”. Istnieją różne odznaki, klasyfikowane pod względem pamiątkowych, organizacyjnych i zaszczytnych. Do tych grup należą odznaka Wojsk Wielkopolskich, Odznaka Pamiątkowa „Grupy Leszno”, odznaka „Za Waleczność”, odznaka Towarzystwa Powstańców i Wojaków oraz odznaka Czerwonego Krzyża. Medale były wydawane najczęściej z okazji okrągłych rocznic wybuchu powstania lub odsłonienia pomników.

Pierwsze odznaczenia powstańców wielkopolskich miały miejsce po zakończeniu walk o granice Polski. Józef Piłsudski przyznał 40 krzyży Virtuti Militari w czasie drugiej rocznicy wybuchu powstania na Placu Wolności. O tym kto otrzyma odznaczenie decydowała specjalna komisja składająca się z powstańczych oficerów.

W roku 1920 ustanowiony został Krzyż Walecznych, który otrzymało ponad 400 powstańców wielkopolskich. Powstańców honorowano również trójstopniowym Krzyżem Zasługi i Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918-1921. Rozporządzeniem Rady Ministrów z 23 września 1929 r. objęto tym ostatnim odznaczeniem wszystkich uczestników Powstania Wielkopolskiego, także poległych.

W 1930 r. ustanowiony został krzyż i Medal Niepodległości, odznaczenie państwowe o charakterze wojskowym, bardzo honorowane w Ii Rzeczypospolitej. Z racji przyznawanych przywilejów odznaczenie to od razu zyskało duże uznanie. Nadawane było zasłużonym dla niepodległości do roku 1921, z wyjątkiem wojny polsko-bolszewickiej na obszarze Polski. Odznaczenie to otrzymało około 7400 osób.

 

Po 1946 r. władze PRL objęły cenzurą wykreślania nazwy odznaczeń powstańczych z wszelkich publikacji, z wyjątkiem opracowań naukowych i nekrologów. Mimo, że Wielkopolski Krzyż Powstańczy ustanowiono już 8 października 1946 r. nikt z powstańców nie otrzymał tego odznaczenia. Ze względów idiologicznych nie wprowadzono krzyża w życie. Dopiero w 1957 r. Rada Państwowa PRL uchwaliła dekret o Wielkopolskim Krzyżu Powstańczym. Do roku 1999 przyznano ponad 22 tys. krzyży. Ostatnie nadanie miało miejsce postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 kwietnia 1999 r., po czym Sejm RP uznał nadawanie krzyża za zakończone.

Natomiast krzyż „Wielkopolska Matkom Poległych” został przyznany 1500 powstańcom przez Komisariat Naczelny Rady Ludowej, o czym dowiadujemy się z publikacji gen. J. Dowbora-Muśnickiego.

Źródla:
- J. Dowbor-Muśnicki, Moje wspomnienia…
- T. Jeziorowski, Wielkopolski Krzyż Powstańczy podwójne narodziny, w: Powstanie Wielkopolskie 1918-1919.
- M. Rezler, Barwa i broń…
- J. Karwat, Powstanie Wielkopolskie 1918/1919 w historiografii i kulturze, Poznań 2012.

Muzyka w czasie powstania wielkopolskiego

Od pierwszych dni Powstania Wielkopolskiego 1918/1919 pieśni i piosenki były nie odłączoną częścią życia powstańczego. Śpiewano pieśni patriotyczne wyniesione z domów rodzinnych, pieśni skautowe, pieśni religijne. Powszechną jednak pieśnią powstania była majestatyczna "Rota".

Po raz pierwszy "Rota" została wykonana w Krakowie, dnia 14 lipca 1910 r., podczas uroczystości pięćsetnej rocznicy bitwy pod Grunwaldem, upamiętnionej odsłonięciem Pomnika Grunwaldzkiego ufundowanego przez Ignacego Paderewskiego."Rotę" śpiewał kilkuset osobowy chór złożony ze śpiewaków przybyłych tu nielegalnie z terenów objętych zaborami. Uroczystość ta była wielką manifestacją jedności Polaków u progu ostatecznej walki o niepodległość. "Rotę" jako wiersz napisała Maria Konopnicka w 1901 roku pod wrażeniem bestialskiego pobicia dzieci polskich przez pruskich nauczycieli we Wrześni za odmowę modlitwy po niemiecku. Wydarzenie to obiegło łamy prasy całej Europy demaskując politykę germanizacyjną stosowaną w zaborze pruskim. "Rota" stała się pieśnią narodową - pełniąc rolę jakby drugiego hymnu. Do tego samego tekstu, napisanego przez Marię Konopnicką, napisało melodię sześciu kompozytorów, jednakże najszerzej spopularyzowała się "Rota" z muzyką Feliksa Nowowiejskiego.

W czasie powstania wielkopolskiego 1918/1919 powstało wiele utworów, niestety większość w sposób spontaniczny, w czasie marszu lub przy okazji ważnego wydarzenia, czy uroczystości. Często wykorzystywano do nich znane melodie np. z kolęd. Niektórzy powstańcy należeli do zespołów chóralnych. Jak podają źródła około 5 tys. ochotników należało do związków śpiewnych. Na tajnych spotkaniach młodzieży wielkopolskiej śpiewano pieśń „Leć Orle Biały”. 

Roman Wilkanowicz pisał swoje utwory do znanych melodii, np. utwór „Biegną tysiące druhów do Poznania” do melodii „Tysiąc walecznych, Przez góry i chmury” do pieśni „Gdy naród do boju, Hej koledzy po mozołach, po latach stu” do melodii  „Czerwony pas!”, „Apel” do „Wesoło żeglujemy, wesoło”.

Stanisław Myrius-Rybka, napisał „Marsyliankę Wielkopolską” do melodii skomponowanej przez Feliksa Nowowiejskiego (1877-1946). 

Sporo pieśni powstańczych posiada w swych repertuarze Poznański Chór Nauczycieli im. I. J. Paderewskiego, prowadzony przez Ryszarda Łuczaka.

Podczas obchodów 60. rocznicy powstania Poznańskie Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego zwróciło się do pięciu kompozytorów i literatów z propozycją napisania utworów dla chórów mieszanych lub męskich. W rezultacie powstało pięć utworów, które wzbogaciły repertuar Wielkopolskiego Związku Chórów i Orkiestr. Ryszard Danecki napisał kantatę „Witaj jasności”. Libretto do niej napisała Barbara Zakrzewska-Nikiporczyk. Pozostałe utwory to ”Ballada Powstańcza”, ‘Ptak Wolności”, „Pisanie miasta” i „Grudniowe dzwony”. Wszystkie utwory weszły do repertuaru wielkopolskich chórów. „Ballada Powstańcza” wykonana została na centralnej akademii w Operze Poznańskiej w dniu 27 grudnia 1978 r. Konata – prawykonanie „Wolności do nas idzie czas” odbyła się w grudniu 2008 r. podczas koncertu w auli UAM.

Centrum Kultury zamek w Poznaniu wydało płytę z 24 pieśniami, które zimą 1919 r. śpiewali powstańcy. Nazwa płyty to „Hej za broń powstańcy”, śpiewał Chór Męski Arion. 

W 2008 r. wielkim zainteresowaniem cieszyła się kompozycja hiphopowa „Poznańczyk” Piotra Andrzejewskiego, znanego bardziej jako Peja. Koncepcje utworu jako bryku historycznego dla miłośników tej muzyki wymyślił Marcin Lutomski z  Walhalla Inscenizacje Historyczne. Utwór poznańskiego rapera spotkał się z przychylnością środowiska muzycznego, a dostępny był również w internecie.

Teksty wybranych utworów o Powstaniu Wielkopolskim

Hej, koledzy po mozołach

Hej, koledzy, po mozołach, przykład wesołości dajmy,
Niech na naszych świeci czołach i wesoło zaśpiewajmy :
Ref. Byśmy zawsze tak śpiewali zdrowi mogli być,
O Ojczyźnie pamiętali póki będziem żyć

Oj, zapomnisz trudy, znoje, gdy zawita myśl wesoła !
Jej otwórzmy więc podwoje do kolegów naszych koła !
Ref. Byśmy zawsze …..

Niech zgrzybiałym wczesna starość, smutne piętno swe wyciska,
Nam młodości czerstwej radość, niech strumieniem pełnym tryska.
Ref. Byśmy zawsze ………

Leć Orle Biały

Leć orle biały nad polską ziemię, chroń twymi skrzydły piastowskie plemię.
I ponad szare Giewontu skały i ponad Bałtyk leć orle biały.

Leć orle biały nad polskie łany, które uprawia nasz lud kochany.
Leć ponad Wisłę, leć ponad Wartę, skrzydła twe białe trzymaj rozwarte.

Szarpały ciebie trzy orły czarne, chciały cię wtrącić w groby cmentarne.
Potęgi wrogów już się rozchwiały ale ty żyjesz orle nasz biały.

Już lipa roztula

Już lipa roztula słoneczny swój puch, a dalej tam z ula na pracę na ruch !
A dalej tam z ula, na pole, na znój.
Ref. Piastowe my pszczoły, Piastowy my rój, Piastowe my pszczoły, Piastowy my rój.

Ta stara pasieka na plon czeka nasz, my lecim od wieka z łąk kwietnych i pasz,
My lecim od wieka i trud niesiem swój.
Ref. Piastowe my pszczoły, Piastowy my rój, Piastowe my pszczoły, Piastowy my rój.

I brzęczy i radzi złocisty nasz wiec, jak bożej czeladzi pracować, jak lec,
Jak bożej czeladzi w ten bratni iść bój.
Ref. Piastowe my pszczoły, Piastowy my rój, Piastowe my pszczoły , Piastowy my rój.

Nas budzi świt mglisty, a spędza nas noc, gdy z lipy ojczystej żar bierze i moc,
Moc życia, żar czynu, na mir i na bój.
Ref. Piastowe my pszczoły, Piastowy my rój, Piastowe my pszczoły, Piastowy my rój.

Gdy szedłem raz od warty

Gdy szedłem raz od warty, sam jeden w ciemną noc,
Stał o swą broń oparty Wielkopolski strzelec nasz.
Ty młody strzelcze powiedz nam, co robisz tu w tak późny czas ?
Ja stoję dla Ojczyzny mej, Ojczyzno moja żyj !

Co robisz tu w tak późny czas, sam jeden w ciemną noc ?
Na niebie śliczne gwiazdy, promienista jest ich moc.
Gdy wspomnę o rodzinie mej i o mej lubej, kochanej,
Ja stoję dla ojczyzny mej, Ojczyzno moja żyj !

Pamiętne dawne Lechity

Pamiętne dawne Lechity, żyły męstwem i cnotą,
wolność kochaną i złotą, nad wszystkie kładły zaszczyty
Bo w cnotliwym zawsze łonie, do wolności ogień płonie,
Do wolności ogień płonie, do wolności ogień płonie.

Rycerstwo w zbroi sypiało, trąbką zbudzone do chwały,
Lasy przebyło i skały, za bóstwem swoim, za chwałą.
Bo gdy zbroja chwałę daje, stal się lekkim skrzydłem staje,
Stal się lekkim skrzydłem staje, stal się lekkim skrzydłem staje.

A wrogom bronią zabraną, młodzież tęskniąca do sławy,
W czasie swych ojców wyprawy, ćwiczyła dłoń młodocianą.
Męski zapał ssała z mlekiem, w męską siłę rosła z wiekiem,
W męską siłę rosła z wiekiem, w męska siłę rosła z wiekiem.

Ach cóż tam za tuman na drodze

Ach cóż tam za tuman na drodze, ach cóż tam w słońcu się lśni,
Artyleria z Poznania przybywa, by założyć kwatery we wsi.

Za baterią bateria się snuje, piosnka leci po rosie hen w dal,
Do żołnierzy dziewczęta się śmieją i armaty błyszczące jak stal.

Każdy stygnie na swym stanowisku, by być gotów na komendę „ pal „ !
Zarykną paszczęki armatnie i ptak śmierci poleci hen w dal.

Gdy po ćwiczeniach wolny mamy czas

Gdy po ćwiczeniach wolny mamy czas, a do dzieweczki aż się serce rwie.
W skraju doliny gdzie się kończy las, gospoda stoi „ Pod Strzelcem „ się zwie.
Jest tam dziewczę piękne młode, śmigłe jak motyla lot,
Oczy jej są iskier pełne, zwą ją wszyscy Madelon.
W snach widzimy ją, gdy budzi w sercach żar,
Bo to jest Madelon, to jest miłości czar.
Gdy Madelon do stołu nam podaje, spokoju nie zna miłych gości rój,
A każdy szepce jej na uszko baje, każdy szepce na sposób swój.
Bo Madelon jest dla nas tak łaskawą, że choć uściśniesz lub pogłaszczesz ją,
Nie gniewa się, śmiech jej obroną całą, Madelon, Madelon, Madelon.

Siwy konik siwy

Siwy konik siwy, czerwona uzdeczka,
Spodobała mi się, spodobała mi się poznańska dzieweczka.

Nie tak ta dzieweczka, jako ten jej wieniec,
Com ją odprowadził, com ją odprowadził za biały gościniec.

Za biały gościniec, za zieloną łączkę,
Podajże mi dziewczę, podajże mi dziewczę ostatni raz rączkę.

Rączkę mu podała, trzy razy omdlała,
Lepiej żebym była, lepiej żebym była kochania nie znała.

Bo kochanie gorsze, niżeli więzienie,
Z więzienia wyjść może, z więzienia wyjść może, kochania broń Boże.

Kto kochania nie zna, od Boga szczęśliwy,
Ma nockę spokojną, ma nockę spokojną, dzionek nietęskliwy.

Kochanie, kochanie, co kochanie może,
Bo ja za kochanie, bo ja za kochanie siedział trzy dni w kozie.

Siedział trzy dni w kozie, a cztery w areszcie,
A jak mnie wypuszczą, a jak mnie wypuszczą, kochał będę jeszcze.

Marsylianka Wielkopolska

Hasło dziś rozbrzmiewa, hej za broń powstańcy !
Prusak zdzierać chce sztandary, padają ofiary, hej, za broń !

Łańcuch bohaterów, z piersi murowany,
Braci z grobu Przemysława, cześć Powstańcom sława, hej, za broń !

Sieką w koło kule, łamią się bagnety,
Hej na barykady druhy, marsz Powstańcy – zuchy, hej, za broń !

Niemca ogień praży, pękają granaty,
Wielkopolski los się waży, więc wszyscy na straży, hej, za broń !

Krwawy bój się toczy, już wróg się poddaje,
Wielkopolska ze swych mroczy, wolna zmartwychwstaje, hej, za broń !

Dzielni Poznanianie, pokazali światu,
Jak Prusaka się wypędza, śpiesznie do Heimatu, hej, za broń !

Wśród nocnej ciszy pod Lwowem

Wśród nocnej ciszy pod Lwowem stoi poznańczyk przed wrogiem,
Na niebie śliczne gwiazdeczki, przynoszą pozdrowienia z chateczki.

Przy kulomiocie on stoi, o swej kochanej tak marzy,
Czy jeszcze raz ją uściśnie, nim go ta czarna ziemia przyciśnie.

Wtem biją ciężkie armaty, on się nie boi granaty,
Raz umrzeć trzeba mówi on, dla swej Ojczyzny jest to miły zgon.

Pieśń Poznańczyków

Naprzód, poznański pułku pierwszy, błyszczący pałasz ściśnij w pięść !
Naprzód, poznański pułku pierwszy, błyszczący pałasz ściśnij w pięść !
Idź budzić kraj ten z długich snów, by o swą wolność walczył znów !
Mknij poprzez bory, miasta, wieś, hasło wolności z sobą nieś !

Ref. Dalej, kto Polak, chwytaj za broń ! Dalej, kto Polak, na koń, na koń ! Raz, dwa, raz,
dwa, raz, dwa, raz, dwa !

Naprzód, poznański pułku pierwszy, błyszczący pałasz ściśnij w pięść !
Idź przez grad kul na bój najszczerszy, poznańskiej ziemi wolność nieść !
Chcesz się oczyścić z dawnych win i sny w orężny zmienić czyn !
Bo nie dość kochać, marzyć, śnić, lecz być odważnym trza i bić !

Ref. Dalej, kto Polak…

Naprzód, poznański pułku pierwszy, błyszczący pałasz ściśnij w pięść !
Idź przez grad kul na bój najszczerszy, poznańskiej ziemi wolność nieść !
Pierzchnie przed nami Niemców rój, wszak my za wolność idziem w bój !
I dopomoże ojców Bóg, wroga za Polski wygnać próg.

Ref. Dalej kto Polak….

Nie masz nad żołnierza dzielniejszego człeka

Nie masz nad żołnierza dzielniejszego człeka, chociaż kule świszczą, to on nie ucieka.
A chociaż go nawet trafi kulek trzysta, maszeruje dalej i tak sobie śwista …..

Zimno ,mróz na dworze, wiatr śniegiem zacina, w obcisłym mundurku idzie chłopaczyna.
Drwi z mrozu i śniegu, bo to legionista, maszeruje dalej i tak sobie śwista………

Haniś, moja Haniś, ty moje kochanie, pożycz mi sto złotych na ślubne ubranie.
Pieniądze mu dała a on spekulista, idzie sobie w światy i tak sobie śwista….

Nie płaczże, dziewczyno, jeszcze się nie topię, ożenię się z tobą zaraz po urlopie.
Syna wychowamy, będzie legionista, niechaj maszeruje i tak sobie śwista…

Poznańczyk - Peja

Dwa siedem, dwanaście, jeden dziewięć osiemnaście
W godzinach wieczornych pierwsze strzały, huk nad miastem
Szósty pułk Grenadierów i koszary na Jeżycach
Zbrojny przez miasto przemarsz, Niemca
A w okrzykach czuć prowokację, depczą barwy narodowe
Nie nadstawim policzka, nie pójdziem na ugodę
Człowiek chwycił za oręż w obronie polskości
Niepodległości i wywalczył ją
A prości ludzie dumnie wybiegli na poznańskie ulice
Podjęli przez wroga rzuconą rękawicę
Nie chcą być częścią rzeszy, Polak w siebie uwierzył
Wroga uderzył z bratem w boju się sprzymierzył
Wroga zwyciężył, nie zwątpił, wojsk nie poddał
Niepodległość dla Polaka to synonim słowa zgoda
Nie należy dłużej czekać, na ulicach trwa walka
Pierwsza krwawa ofiara, to Franciszek Ratajczak
To dalsza część kawałka, czas wyciągnąć wnioski
Plac Wilhelmowski stał się placem wolności
Niemiec chciał wielkopolską ziemię mieć dla siebie
Poznaniak nie pozwolił, Niemca trzymał twarz przy glebie
My za ojczyznę, oni za pieniądze
Wystrzały z karabinów nie słabną, będzie dobrze
I kto by przypuszczał, że się zacznie jak sądzę
Powstanie wiele znaczące, bo jedyne wygrane
Paderewski wysiadł u nas nim odwiedził Warszawę
Właśnie tak by się stało, w powstaniu

Poznaniacy wolność wywalczyli
W powstaniu tym myśmy zwyciężyli
Wielkopolski ziemię obronili
90 lat od tej pamiętnej chwili

Krok po kroku nowe miasta, miejscowości i potęgi
Odbił z wyzwoleńczej ręki Polak, który cierpiał męki
Za batalie dzięki, lata później ludzie młodzi
Dziękują praojcom, polski Poznań się odrodził
W tym języku rap nagrodził
Ludzi, z których do dziś dumny
Hołd powstańcom wielkopolskim
Dla prustaków gwóźdź do trumny
Rdzenny Poznaniak polski patriota, zobacz
Co dzieje się w tym mieście, które bezgranicznie kocham
Lokalny patriota, z jeżyckiej gliny chłopak
Dumny z bycia pyrą, z tego żem się tu wychował
Pokpiwali sobie z nas, Poznańczyków, różni tacy
Wielcy patrioci, wielcy Polacy
Siedzieli na obczyźnie, rozprawiali o nas głośno
Złośliwie, bezkrytycznie Poznań zwali beocją
Czas odrzucić już na zawsze te krzywdzące epitety
Poznań niczym Sparta słowa z ulicy poety
Twardzi, waleczni, zdolni do ofiar
Na śmierć i życie za to mój Poznań kocham
Więc przestańcie się naśmiewać, nie słyniemy ze skąpstwa
Bo nikt tu nie poskąpił chwili łez w spokoju zostaw nas

Poznaniacy wolność wywalczyli
W powstaniu tym myśmy zwyciężyli
Wielkopolski ziemię obronili
90 lat od tej pamiętnej chwili


Źródła:
- 60 rocznica Powstania Wielkopolskiego 1918/1919. kronika obchodów, praca zbiorowa pod red. E. Makowskiego, Poznań 1979.
- M. Zaradniak, Raper opiewa powstanie wielkopolskie, „Gazeta Głos Wielkopolski” z 9.09.2008.
- Z. Smoluchowski, Zbiór wierszy o Powstaniu Wielkopolskim, Leszno 1974.
- R. Danecki, Powstanie Wielkopolskie w muzyce, „Wielkopolski Powstaniec” 2011.
- S. Szajek, Patriotyczno-niepodległościowe aspekty ruchu chóralnego w okresie poprzedzającym Powstanie Wielkopolskie 1918-1919, „Wielkopolski Powstaniec” 2004.
- J. Karwat, Obchody 90. rocznicy Powstania Wielkopolskiego 1918/1919 w mediach, w: Polubić dziennikarstwo, pod red Stanisława Zakrzewskiego, Poznań 2009.

Powstanie wielkopolskie w Strzelnie 1918 r.

Organizacja ruchu wolnościowego w Strzelnie byli Włodzimierz Wojciechowski, Stefan Różnowicz, Władysław Trzecki, Józef Hanasz i Wacław Wieczorowicz. Opracowali plan, którego realizacja miała zapewnić usunięcie Grenzschutzu z terenu miasta i powiatu. Dnia 29 grudnia 1918 r., zwołano zebranie w lokalu Stanisława Smoniewskiego. Mimo dużego zapału przybyłych przeważył rozsądek 0 ze względu na brak broni ograniczono się do wyznaczenia kilku osób do obserwacji miejscowych oddziałów pruskich. Uważano, że siły są niewystarczające do podjęcia otwartej akcji przeciwko Niemcom.

Załoga niemiecka w samym Strzelnie liczyła około 90 żołnierzy pod dowództwem por. Koppera. Byli dobrze uzbrojeni a w odwodzie mieli niemiecką obsadę w Krzywym Kolanie, liczącą 30 żołnierzy. W mieście Niemcy kontrolowali urząd pocztowy z centralą telefoniczną. Z kolei po stronie powstańców była słabo uzbrojona (12 karabinów) Straż Ludowa i nieliczny, ale dobrze zorganizowany oddział miejscowego „Sokoła”.

Strzelno leżało na trasie marszu oddziału Pawła Cymsa. 1 stycznia 1919 roku wyzwolono m.in.: Mogilno, Wylatowo, Gębice i Kwieciszewo. Wiadomość o wyzwoleniu Wójcina oraz zbliżających się oddziałów Cymsa szybko dotarła do Strzelna. Powstańcy w mieście podjęli decyzję, że atak na oddział miejscowego Grenzschutzu nastąpi 2 stycznia o godzinie 21:00. Jednocześnie do akcji mieli wkroczyć powstańcy z Kruszwicy. Liczono się też ze spontanicznym wystąpieniem polskiej ludności Strzelna. Ustalono, że sygnałem do akcji będą znaki ogniowe – zapalone sterty słomy w kilku punktach poza granicami miasta. W tym samym czasie w Wójcinie ogłoszono alarm. Na wezwanie Włodzimierza Skrzydlewskiego stawiło się 70 gotowych do walki mężczyzn. Wyruszyli na czterech furmankach przy świetle latarń, powstańców żegnał ksiądz proboszcz Skrzypiński.

Załoga pruska w Strzelnie była dobrze poinformowana o marszu oddziałów Pawła Cymsa i o opanowaniu Trzemeszna, Mogilna oraz oswobodzeniu okolicznych wsi. Dnia 2 stycznia od wczesnych godzin rannych Niemcy gotowali się do boju.

Tego samego dnia w kierunku Strzelna wyruszył zwiad grupy Cymsa w sile dwóch plutonów złożonych z ochotników z Gniezna i Wrześni, pod dowództwem M. Słabędzkiego. Około godziny 14 dotarli do Strzelna od strony zachodniej. Niemcy zajęli stanowiska na dworcu kolejowym, na cmentarzu, przy starostwie i Domu Stowarzyszeń (Vereinshaus), zamykając dojścia do miasta stanowiskami ciężkich karabinów maszynowych. Powstańcy, brawurowym atakiem zdobyli dworzec, wypierając Niemców do miasta. Odgłosy strzelaniny zaalarmowały mieszkańców. Powstańcy strzeleńscy chwycili za broń i obsadzili miasto od strony północnej i częściowo wschodniej. Na pomoc pospieszył oddział młyński dowodzony przez Józefa Owczarskiego. Po drodze przeprowadzono rewizje w domach Niemców z nadzieją na zdobycie broni. Kiedy około godziny 18 oddział podchodził do granic Strzelna, walki w mieście dobiegły końca. Końcowy epizod wyzwolenia miasta rozegrał się w centrum, niedaleko Domu Stowarzyszeń, gdzie Niemcy ustawili ciężki karabin maszynowy. Opór niemieckiego oddziału złamał strzeleński powstaniec Wacław Wieczorkiewicz, który z dachu sąsiadującego Domu Katolickiego rzucił granat na załogę ciężkiego karabinu maszynowego.

Pod koniec dnia dotarły do Strzelna główne siły zgrupowania Pawła Cymsa, entuzjastycznie witane przez ludność. Na domach powiewały flagi o barwach narodowych, na ubraniach pojawiły się biało-czerwone kokardy. Wieczorem, 2 stycznia usunięto też stojący na rynku pomnik cesarza Wilhelma I. Powstańcy Słabęckiego udali się na spoczynek, ubezpieczenie wyzwolonego miasta przejęły oddziały Cymsa. Wolność Strzelna została okupiona stratami; zginęło dwóch powstańców: Stanisław Pachowiak z Gniezna i Czesław Plewinski z Powidza, którzy należeli do oddziału gnieźnieńskiego. Zginęło dwóch Niemców, kilku zostało rannych, 30 wzięto do niewoli. W wyzwolonym Strzelnie ustanowiono polskie władze – komendantem miasta i powiatu został syn strzeleńskiego szewca Józef Hanasz.

Źródła:

• Wspomnienia mieszkańców Strzelna: Edmunda Cieślińskiego i Wandy Siemianowskiej.
• M. Rezler, Nasze Powstanie, w 100. Rocznicę Powstania Wielkopolskiego 1918-1919, Szamotuły 2018.

Historia Solca Kujawskiego druga połowa XIX w.

W 1851 roku Solec liczył 612 mieszkańców (279 katolików, 230 ewangelistów i 103 Żydów) i posiadał 59 domów mieszkalnych, jeden browar, pięć spichrzy i 46 stodół i stajni. Domy były jednopiętrowe i niepokaźne, przeważnie z tzw. muru pruskiego lub bali. Nieregularne ulice były do połowy stulecia niebrukowane. Ogrodzenia plecione z wikliny lub okorowanych drągów. W latach 1849-1850 nastąpiła budowa szosy Bydgoszcz- Toruń. Dzięki temu Solec otrzymał utwardzoną główna ulicę, a w związku z tym o wiele lepsze połączenie z Bydgoszczą. Do tego czasu podróż do Bydgoszczy po piaszczystej drodze trwała pół dnia, a do Torunia cały dzień. Ponieważ Solec do 1885 r. nie miał ani lekarza, ani apteki, to szybsze połączenie drogowe miało wielkie znaczenie. W 1851 r. mianowany został burmistrzem miasta Spiess, dotychczasowy komisaryczny zarządca magistratu i kasy miejskiej. Dwa lata później wprowadzona została w Solcu nowa pruska ordynacja miejska. Pod rządami nowego burmistrza oraz jego następców Solec przeżywać miał godny gospodarczy rozwój. 

W 1852 r. we wsiach należących do bydgoskiego urzędu dóbr królewskich nastąpiła spłata czynszu za dobra ziemskie i zamiana na amortyzującą się rentę. Byt części chłopów znacznie się poprawił. Nastąpił rozkwit handlu drewna, spławiane na Wiśle lub dostarczane zaprzęgami konnymi do kanału bydgoskiego.

W 1863 r. w czasie powstania styczniowego w mieście kwitł przemyt bronią. I tak 16 czerwca 1863 r. odnotowano - jedna furmanka z 155 karabinami dla piechoty wraz z bagnetami, broń ukryta była w wielkich beczkach, zawartość podano jako farbę. Furmanka należała do przewoźnika Rosenthala z Bydgoszczy; dnia 24 lipca 1863 r. - na łodzi wiślanej cztery cetnary prochu; 25 lipca 1863 r. - w lesie na furmance 62 karabiny; 31 lipca 1863 r. - na łodzi pięć cetnarów ołowiu; 1 sierpnia 1863 r. - na łodzi 168 kos; 14 sierpnia 1863 r. - na łodzi 84 kosy; 22 sierpnia 1863 r. - na statku hrabiny Zamojskiej z Warszawy 57 cetnarów ołowiu; 26 sierpnia 1863 r. - w lesie furmanka z 30 karabinami, 54 pistoletami kawaleryjskimi, 11000 nabojami itp.; 17 września 1863 r. 744 cetnary siarki; 23 października 1863 r. - jedna beczka siarki. Przejęte transporty zostały złożone w gospodarstwie kupca Mentza. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: P. Rudolf, Z historii Solca Kujawskiego i okolicznych wsi, Solec Kujawski 2003; Akta archiwum soleckiego, W. Kothe, Deutsche Bewegnug und pressische Polityk im Posener Lande 1848-1848, Posen 1931; P. Rudolf, die Entstehung der evangelischchen Kirche in Schulitz, [w:] deutsche Rundschau in  Polen, R. 58, nr 107; W. Kothe, Deutsche Bewegung und preussische Polityk im Posener Lande 1848-1849, Posen 1931.

Przynależność administracyjna Brześcia Kujawskiego XIII-XVIII w.

W drugiej połowie XIII w. Stary Brześć był siedzibą książąt kujawskich, a sam Brześć stolicą dzielnicy brzesko-kujawskiej.

W latach 1288/89 południowa część Kujaw z Brześciem Kujawskim i Radziejowem przypadła Władysławowi Łokietkowi. 

Kazimierz Wielki przeprowadzając reformę administracyjną kraju tworzy województwa, Kujawy włączone po traktacie kaliskim 1343 r. do Korony, podzielone zostały na dwa województwa: inowrocławskie i brzesko-kujawskie ze stolicą w Brześciu. Podział ten utrzymał się do roku 1793, kiedy to w drugim rozbiorze Polski województwo brzesko-kujawskie zostało włączone do Prus. 

Stolica województwa – Brześć od roku 1312 posiadała urząd starosty grodowego lub zamkowego, do którego należała administracja tych terenów. Starosta dbał o pokój i bezpieczeństwo osób oraz o ich własność. W zamku brzeskim mieściło się więzienie, kancelaria i archiwum akt ziemskich i grodzkich.

W czasie wojny, gdy starosta prowadził pospolite ruszenie i był nieobecny w mieście, zastępował go urzędnik zwany wojskim. W czasie pospolitego ruszenia miał on w swoim ręku władzę administracyjną, policyjną i sądową. 

Mikołaj z Brudzewa wydał dla Brześcia dokument w roku 1487, z którego wynika, że skład dóbr brzeskich wchodził zamek i miasto Brześć Kujawski i z przedmieścia oraz wsie: Lekarzowice, Miechowice, Kłobia, Sokołowo, Rzadka Wola, Kruszyn, Falborz z folwarkiem i Starym Miastem (Brześciem), ponadto miasto Radziejów z prawem rybołówstwa na Gople, przedmieściem i wsiami Starym Radziejowem i Skotnikami, a także polem Kluczowa. Było to starostwo brzeskie.

Nad województwem sprawował władzę wojewoda, który przewodził sejmikom elekcyjnym, dowodził pospolitym ruszeniem z województwa oraz sprawował nadzór nad miastami.

Władze samorządową miasta posiadała w swych rękach Rada miejska z siedzibą w Ratuszu. Była ona organem ustawodawczym, zarządzała finansami, a częściowo posiadała także władzę sądową. Na podstawie konstytucji 1768 r. sąd królewski powołał 3 Rady. Jedna z nich to Magistrat, składający się z 8 osób, druga składała się z wójta i sześciu ławników oraz trzecia, którą stanowił urząd gminny złożony z 12 osób wybieranych dożywotnio.

Burmistrz stojący na czele Rady Miejskiej wybierany był przez rajców miasta, a zatwierdzany przez  starostę. Kiedy na mocy przywileju Zygmunta III Wazy mieszczanie zostali uwolnieni od władzy starosty i burmistrz wybierany był przez radnych, także wójta wybierali ławnicy i członkowie urzędu gminnego spomiędzy radnych miasta większością głosów na okres jednego roku. Na tydzień przed wyborem nowego burmistrza, władza ekonomiczna składająca się z podskarbiego, ławnika i urzędnika gminnego miała obowiązek zdać sprawozdanie z działalności gospodarczej i finansowej miasta przed Radą Miejską w obecności starosty.

Do kompetencji sądu miejskiego sprawowanego przez burmistrza i pisarza należało załatwianie wszystkich spraw spornych dotyczących porządku publicznego w mieście. Sąd wójtowski, którego reprezentantami był wójt i 3 ławników miał za zadanie rozsądzić wszelkie transakcje sprzedaży i kupna dóbr ziemskich w mieście, sprawy spadkowe itp.

W 1793 r. Rada Miejska liczyła 9 osób. Ponadto Magistrat zatrudniał woźnego i egzekutora. Finansami miasta rozporządzała Kasa Miejska, która dochody czerpała z podatków i czynszów płaconych przez mieszczan, mieszkańców wsi Pikutkowa i Guźlina oraz przez Żydów. Oprócz tego ludność wsi należących do miasta obowiązana była dostarczać podwodę w każdą sobotę, 2 fury podstawić na transport zboża do Torunia. Mieszczanie zaś płacili czopowe, akcyzę od uboju oraz podatek od handlu na targach, których w roku 1793 było 5.

Magistrat utrzymywał więzienie mieszczące się na zamku. W mieście istniał zakaz pijaństwa, gdy ktoś z mieszkańców w stanie nietrzeźwym przyszedł do ratusza groziła mu kara sądowa, urzędników zaś miał obowiązek upomnieć burmistrz.

Po opanowaniu Brześcia w 1332 r. Krzyżacy utworzyli w mieście komturię. Komtur, którym był Bertold von Ende, obok wojskowego zarządu, pobierał dochody, opłaty i cła oraz sprawował władzę sądową w sprawach karnych. Po odejściu Krzyżaków w 1346 r.  władza administracyjna ponownie wróciła do starosty.

W XV w. każde z województw kujawskich posiadała sejmik. Konstytucja 1496 r. wyznaczała Brześć jako miejsce sejmiku, ale już konstytucja z r. 1510 zmieniła miejsce wspólnych sejmików dla województw kujawskich na Radziejów. Brześć Kujawski był również siedzibą kasztelanii, a kasztelan miał prawo zasiadać na sejmiku. Brześć leżący niemal na samym krańcu północno wschodnim województwa brzeskiego tylko w wyjątkowych wypadkach był miejscem sejmików (1767 r. konfederacja barska).

W Brześciu urzędował sąd ziemski, który składał się z sędziego, podsędka i pisarza. Ponieważ jednak w Brześciu było niewiele osób wykształconych, pisarz mógł być jeden dla sądu radzieckiego i wójtowskiego i urząd ten mógł sprawować dożywotnio. Wyboru na jedno z tych trzech stanowisk dokonywano w Brześciu, jako głównym mieście województwa, przy udziale szlachty. Wojewoda zaś miał obowiązek zwoływania elekcji na urząd podkomorzego brzeskiego, jedynego dla całego województwa. Jednak często urząd ten był nieobsadzony, a więc nie działał dość sprawnie.  

Z każdego powiatu wybierano po jednym asesorze do odbierania i liczenia głosów. Po śmierci Augusta III w 1763 r. w Brześciu Kujawskim obywatele ziemscy Kujaw wybrali 24 sędziów kapturowych, bowiem była to najwyższa władza podczas bezkrólewia. Na czele sądu stanął Antoni z Głogowy Kossakowski.

Z biegiem czasu sprawami skarbowo-wojskowymi zajmowały się raz do roku sejmiki gospodarcze, które w latach 1764-1768 zmieniły się w komisje cywilno-wojskowe (administracja dróg, dozór nad szkołami parafialnymi, opieka nad zakładami dobroczynnymi, kontrola szpitali i ich funduszy, dozór nad miarami i wagami, nadzór policyjny oraz spis ludności). 

W 1836 r. województwa przekształciły się w powiat. Władza przeszła w ręce urzędu powiatowego (starosty), w Brześciu pozostał Magistrat Miasta. Miasto administrowane było przez burmistrza. Sprawami finansowo-ekonomicznymi miasta zajmowały się kolegia, składające się z burmistrza, ławników oraz sekretarza.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: M. Borucki, Ziemia Kujawska, Włocławek 1882; M. Baliński, Starożytna Polska, t. 1, Warszawa 1843; T. Długopolski, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wrocław 1951; Dzieje Ziemi kujawskiej, t. I-V, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1888; Z. Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Toruń 1964; Z. Guldon, Zaludnienie miast kujawskich w XVI w. i I połowie XVII w., Prace Komisji Historii BTN, t. 1, Bydgoszcz 1963; Inwentarz dóbr starostwa brzeskiego na Kujawach z r. 1494, wyd. W. Posadzy i H. Kowalewicz, Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza II: 1956, z. 2, Poznań 1957; J. Karwasińska, Sąsiedztwo kujawsko-krzyżackie 1235-1343, Warszawa 1927; R. Kozłowski, Geneza i granice księstwa brzesko-kujawskiego, Prace Komisji Historii BTN, t. 5, Bydgoszcz 1968; S. Kuliński, Monografia Brześcia Kujawskiego, Włocławek 1935; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1564-1565, cz. 1, wyd. A. Tomczak, Cz. Ohryzk-Włodarska, J. Włodarczyk, Bydgoszcz 1961; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1565, cz. 2, wyd. A Tomczak, Bydgoszcz 1963; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628-1632, cz. 3, wyd. Z. Guldon, Bydgoszcz 1967; Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza, Włocławek 1970; a także akta: Akta Magistratu Brześcia Kujawskiego z 1. 1809-1872, PAP włocławek; Akta Komisji Rządowej Spraw Wewn., opisanie historyczne oraz topograficzne-statystyczne miasta Brześcia Kujawskiego z 1820 r., AGAD Warszawa; Kopie przywilejów miasta guberni warszawskiej, KRSW, nr 460 c, AGAD Warszawa; Księgi Grodzkie Brzesko-Kujawskie, Relacje i Dekrety B, 1638, n 49, AGAD Warszawa, Księgi Grodzkie Brzesko-Kujawskie, B. Relacje, 1662, 1664, nr 9, AGAD Warszawa; Lustracja Wielkopolski z 1616 r., Archiwum Skarbu Koronnego XLVI, nr 10, AGAD Warszawa; Lustracja Wielkopolski z 1661 r., Archiwum Skarbu Koronnego XVIII, nr 64, AGAD Warszawa, fot. http://brzesckujawski.cba.pl

Ksiądz Julian Wilkans

Ksiądz Julian Wilkans, ur. 18.12.1889, Oćwieka. Święcenia kapłańskie przyjął 30 stycznia 1910 r. Służył w Gnieźnie w parafii pw. św. Trójcy od 15 lutego 1910 do 30 września 1911 r. jako wikariusz; później (1 października 1911) wikariusz w Inowrocławiu. Był kapelanem garnizonu wojska niemieckiego od 2 sierpnia 1914 do 10 listopada 1918 r. Brał udział w powstaniu wielkopolskim jako kapelan wojskowy, prowadził rozmowy z mieszkańcami Kruszwicy w listopadzie 1918 r., przemawiał do kruszwiczan na Rynku. Został pełnomocnikiem Rady Żołniersko-Robotniczo-Obywatelskiej w Inowrocławiu, wysłanym w listopadzie 1918 r. do Kruszwicy. Ksiądz Wilkans miał zorganizować podobną instytucję w Kruszwicy. Niestety, w ogólnie panującym chaosie sprawa nie była uprzednio dostatecznie przygotowana i uzgodniona z miejscowymi przywódcami polskimi, plan stworzenia RŻRO nie poszedł po myśli księdza, gdyż zasiedli w jego składzie sami Niemcy. Jakkolwiek ks. Wilkans na wiecu zwołanym na rynku przemawiał w duchu polskim. Przed wybuchem II wojny światowej pracował w parafii pw. św. Wojciecha. Był dziekanem Wojska Polskiego. Aresztowany przez Niemców i osadzony w obozie koncentracyjnym w Dachau, gdzie zginął 30 października 1941 r.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: Zarys monograficzny Kruszwicy, pod. red. J. Grześkowiaka, Toruń 1965; http://www.wtg-gniazdo.org biogram księdza Juliana Wilkansa.

Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.

1. Domalski Antoni, robotnik, ur. 6.01.1887, Wola Wapowska. Przed wybuchem powstania mieszkał w Woli Wapowskiej. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4895. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
2. Domagalski Wincenty, ur. 27.06.1898, Sławsk Wielki. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 6926. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
3. Dziwnik Stanisław, ur. 27.02.1899, Kruszwica. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4908. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
4. Drygalski Kazimierz, ur. 28.02.1894, Inowrocław. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 9613. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
5. Drynowski Piotr, ur. 20.06.1885, Kruszwica, mieszkał na ul. Lipowej. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 10038. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
6. Fraszek Jan, ur. 24.08.1900, Mietlica. Mieszkał w Kruszwicy pod adresem Rynek 10. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 9648. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
7. Graniewski Feliks, ur. 4.11.1895. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 6921. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
8. Gruszka Walenty, ur. 13.01.1894. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 9626(?). Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
9. Holasz Szczepan, magazynier, ur. 14.11.1890, Kruszwica. Zamieszkały przy Zamkowej 10. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4888. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
10. Habicht Gustawm, magazynier, ur. 30.11.1896, Płonkowo. Mieszkał w Łagiewnikach, pow. inowrocławski. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4893. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
11. Jędrzejewski Kazimierz, magazynier, ur. 22.02.1902, Ostrowo. Mieszkał w Kruszwicy, na ul. Zamkowej 2. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 1066. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
12. Jankowiak Marian, początkowo przydzielony do Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, wykreślony z listy oddziału (?). Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
13. Kowalski Kazimierz, księgowy, ur. 4.03.1896, Dąbrowa. Mieszkał w Kruszwicy po powstaniu, na ul. Powstańców Wielkopolskich 8. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4895. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
14. Kamiński Franciszek, ogrodnik, ur. 28.01.1898, Potulice. Mieszkał w Kruszwicy na ul. Ziemowita. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4905(?). Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
15. Kowalewski Ludwik, rybak, ur. 31.07.1897, Kruszwica. Mieszkał w Kruszwicy. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 1068. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
16. Krolezywski(?) Władysław, rybak, ur. 6.09.1902, Kruszwica. Mieszkał w Kruszwicy. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 1070(?). Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
17. Kwiatkowski Wincenty, robotnik, ur. 27.03.1896, Łojewo.Mieszkał w Kruszwicy na ul Rynek 20. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 1063 (lub 1043). Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
18. Krunkiel Wieczysław, rolnik, ur. 16.05.1892, Kruszwica. Mieszkał w Kruszwicy po powstaniu, przy Powstańców Wielkopolskich 28. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4899. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
19. Klawczyński Jan, rolnikur. 18.07.1900, Kruszwica. Mieszkał w Rzepowie, pow. inowrocławski. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4905. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
20. Krause Franciszek, ur. 5.10.1896(?). Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 6919. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
21. Krorwacki(?) Józef, ur. 28.02.1899, Bronisławice lub Kruszwica. Mieszkał w Kruszwicy, na ul. Rybacka 29. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 9701. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
22. Kwiatkowski Jan, ur. 25.12.1894, Łojewo lub Brudzki. Mieszkał we wsi Bródzki. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 9695. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
23. Krężelewski Stanisław, listonosz, ur. 15.09.1897, Bachorce, Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 9696. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
24. Kroluśmiewski(?), ur. 2.04.1896, Poznań. Mieszkał w Kruszwicy, przy ul. Rynek 22. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 9700. W powstaniu starszy szeregowy. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
25. Marianowski Michał, ur. 27.09.1897, Kruszwica. Mieszkał w Bródzki, rolnik. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 1061, starszy szeregowy. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
26. Mesoktel Michał, robotnik, ur. 16.09.1889, Polanowice. Mieszkał w Kruszwicy, przy ul. Zamkowa 10. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4891. W powstaniu starszy szeregowy. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
27. Nowak Feliks, ur. 16.09.1900, Kruszwica, gdzie również mieszkał po powstaniu. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 6923. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
28. Pacholski Bartłomiej, robotnik, ur. 23.07.1898, Jerzyce. Mieszkał w Kruszwicy, ul. Rybacka. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 1069. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
29. Nawrocki Antoni, ur. 21.12.1888, Polanowice. Mieszkał we wsi Polanowice - rolnik. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4904, starszy szeregowy. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
30. Pieróg Kazimierz, strażnik, ur. 22.02.1891, Wola Wapowska. Mieszkał w Kruszwicy, ul. Wiejska 13. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 9697, kapral. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
31. Pacanowski Szczepan, ur. 18.11.1890, Kruszwica. Mieszkał po powstaniu w Kruszwicy, na ul. Powstańców Wielkopolskich 18. Szeregowy Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 6924. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
32. Piotrowski Ksawery, po powtsaniu mieszkał w Kruszwicy, ul. Rynek 10, brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
33. Pokorski Wincenty, ur. 19.01.1894, Orpikowo. Po powstaniu mieszkał w Kruszwicy, na ul. Zamkowej. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 9702. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
34. Rojycki Bolesław, rolnik, ur.8.10.1900, Bachorce, mieszkał w Bachorcach. Kapral, brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 6925. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
35. Rozimski Szczepan, mieszkaniec Kruszwicy, brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
36. Janeczak Józef, ur. 1.03. 1893, Ośmirzewo. Mieszkał w Kruszwicy, z zawodu kupiec. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4909, w stopniu szeregowca. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
37. Szymczak Andrzej, ur. 29.11.1897, Żelaskowo(?), mieszkał w Kruszwicy, Grodzka 1. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, w stopniu sierżanta. Nr ewidecyjny 1921. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
38. Staszewski Tomasz, ur. 29.12.1901, Kruszwica. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 1064, st. szeregowy. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
39. Sobojewski(?) Szczepan, ur. 6.12.1897. Mieszkał w Polanowicach. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 1002, szeregowy. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
40. Szegutkowski Stanisław, ur. 26.09.1897, Rucewo. Mieszkał w Kruszwiocy. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny4902, plutonowy. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
41. Śmigelski Władysław, ur. 24.03.1897, Rzepica. Mieszkał w Kruszwicy. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny4896, szeregowy. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
42. Szegeiewski Czesław, ur. 18.08.1894, Mątwy. Mieszkał po powstaniu w Kruszwicy. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4886, sierżant. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
43. Szegjewski Antoni, ur. 3.06.1896, Kruszwica. Mieszkał po powstaniu w Kruszwicy. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4901, st. szeregowy. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
44. Stasiak Satnisław, ur. 3.11.1899, Gocanowo. Mieszkał po powstaniu w Gocanowie. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Nr ewidecyjny 4906. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
45. Szeliga Stanisław, mieszkaniec Kruszwicy. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
46. Tymkowski Marian, ur. 16.07.1901, Inowrocław. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
47. Tomaszewski Stanisław, ur. 31.10.1894. Mieszkał w Piaskach. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
48. Urbanek, ur. 20.03,1898. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
49. Uklejewski Czesław, 11.05.1898, Inowrocław. Mieszkał w Kruszwicy na ul. Rynek. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza.Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
50. Wański Alojzy, Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
51. Wojciechowski Wojciech, ur. 1.01.1899. Mieszkał w Kruszwicy. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
52. Wesołowski Józef, 17.02.1902, mieszkał w Kruszwicy przy Rynku. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
53. Waszak Franciszek, ur. 26.11.1895. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
54. Zieliński Józef, rolnik, ur. 20.02.1900, Sokolniki. Mieszkał w Kruszwicy. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.
55. Wietrzykowik Jan, kupiec. Brał czynny udział w powstaniu wielkoplskim, pod dow. Podporucznika Tomasza Staszkiewicza. Powstańcy z listy Podporucznika Tomasza Staszkiewicza, Lista sporządzona 23 września 1949 r.

Wizyta króla Władysława Jagiełły w Strzelnie 1393 r.

Król Władysław Jagiełło przebywając w gościnie w klasztorze w Strzelnie, wydal przywilej 6 maja 1393 r. zezwalający na odbywanie cotygodniowych targów w osadzie w każdy czwartek (feria quinta). Uczestniczącym kupcom w targu, król zapewnił całkowitą wolność handlowania wedle ich woli. Targ odgrywał ogromna rolę w życiu tworzącego się wówczas miasta Strzelna, stanowił jedną z ważniejszych instytucji gospodarczych, szczególnie przydatnych w początkach rozwoju osady. W czasie pobytu, król podziękował za liczne modlitwy i pobożne usługi duchowieństwu klasztoru strzeleńskiemu. Miał też na uwadze rozwój kultu i samego klasztoru. Pragnął wynagrodzić krzywdy spowodowane licznymi zniszczeniami i rabunkami w posiadłościach konwentu i w samym klasztorze przez jego wrogów, a także pożarami, co wskazuje na utrzymanie się atmosfery i stosunków znanych z wcześniejszych źródeł, przynajmniej od szóstej dekady XIV w.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: H. Samsonowicz, Handel dalekosiężny na ziemiach polskich, s. 291; R. Kabaciński, Historia Miasta Strzelna, Bydgoszcz 2001. Fot. Oryginał dok. króla Władysława Jagiełły dla Strzelna z 23 czerwca 1424 r.