niedziela, 1 listopada 2026

Edmund Bartkowski (1894-1939) powstaniec wielkopolski z Chełmc

Edmund Bartkowski przyszedł na świat 15 lipca 1894 roku w Chełmcach, jako syn nauczyciela Wiktora Bartkowskiego i Marii z domu Plehn. Gdy miał sześć lat, jego rodzina przeniosła się do Nakła nad Notecią, miasta, z którym związał całe swoje dalsze życie i działalność niepodległościową.

Już od najmłodszych lat wychowywany był w duchu polskiego patriotyzmu. Uczęszczając do nakielskiej szkoły powszechnej, a następnie do Gimnazjum Królewskiego, szybko zaangażował się w działalność narodową. Należał do tajnego koła Towarzystwa Tomasza Zana i współtworzył drużynę skautową imienia Tadeusza Kościuszki. W jej szeregach poznał młodych ludzi, którzy kilka lat później staną się uczestnikami Powstania Wielkopolskiego. Patriotyczna aktywność miała jednak swoją cenę. Wraz z młodszym bratem Wiktorem został usunięty z gimnazjum. Kontynuował naukę w Rogoźnie, lecz i tam nie porzucił działalności niepodległościowej, za co ponownie relegowano go ze szkoły w kwietniu 1913 roku. Ostatecznie ukończył siedem klas gimnazjalnych.

Na początku 1914 roku wyjechał do Galicji, gdzie jako obywatel państwa pruskiego, ukrywający się pod pseudonimem „Pruj”, wstąpił do Związku Strzeleckiego w Krakowie. Było to środowisko skupiające młodych Polaków przygotowujących się do przyszłej walki o niepodległość. Kilka miesięcy później wrócił do Nakła, nie przypuszczając jeszcze, że niebawem wybuchnie wielka wojna.

15 listopada 1914 roku został wcielony do armii niemieckiej. Po przeszkoleniu trafił na front, gdzie przez kolejne lata walczył zarówno na wschodzie, jak i na zachodzie Europy. Służąc w jednostkach artylerii, zdobywał doświadczenie bojowe i stopniowo awansował. Ukończył Szkołę Artylerii w Maubeuge, a w czerwcu 1918 roku otrzymał stopień podporucznika. Był jednym z nielicznych Polaków w armii niemieckiej, którym udało się osiągnąć rangę oficerską.

Po zakończeniu wojny wrócił do Nakła i niemal natychmiast włączył się w przygotowania do walki o wolność Wielkopolski. Jeszcze przed wybuchem Powstania Wielkopolskiego organizował miejscowe struktury wojskowe, a miejscowa Rada Ludowa przewidziała go na stanowisko komendanta powstania. 1 stycznia 1919 roku stanął na czele oddziałów powstańczych w Nakle oraz powiecie wyrzyskim. Dzięki jego energii i talentom dowódczym powstanie objęło znaczną część Krajny, a dowodzone przez niego oddziały odniosły szereg sukcesów. Mimo zwycięstw, na skutek decyzji politycznych i osobistej interwencji Wojciecha Korfantego, Bartkowski musiał wydać rozkaz zaprzestania walk i wycofania powstańców za Noteć.

Jego doświadczenie wojskowe szybko zostało docenione przez dowództwo. Trafił do sztabu Powstania Wielkopolskiego w Poznaniu, następnie dowodził Odcinkiem Budzyńskim, a później służył w sztabie Frontu Północnego. W sierpniu 1919 roku objął funkcję szefa sztabu Grupy Wielkopolskiej walczącej w Galicji podczas wojny polsko-ukraińskiej. W kolejnych miesiącach pracował w Ministerstwie Spraw Wojskowych oraz pełnił służbę w strukturach artylerii Wojska Polskiego. W krótkim czasie awansował na porucznika, a następnie kapitana.

Podczas wojny polsko-bolszewickiej objął dowództwo I Dywizjonu 214 Pułku Artylerii Polowej. W sierpniu 1920 roku jego oddział brał udział w ciężkich walkach o Brodnicę. Następnie został I Oficerem Sztabu 23 Dywizji Piechoty. W czasie III Powstania Śląskiego ponownie wystąpił pod pseudonimem „Pruj”, służąc w sztabie wojsk powstańczych.

Po zakończeniu walk o granice odrodzonej Rzeczypospolitej kontynuował karierę wojskową. Od 1922 roku pracował w Poznaniu, a następnie zajmował kolejne stanowiska w administracji wojskowej i szkolnictwie artyleryjskim. Szczególnie związany był z kształceniem przyszłych oficerów artylerii. W 1932 roku otrzymał awans na podpułkownika, a trzy lata później został zastępcą dowódcy pułku artylerii w Gnieźnie.

Równolegle ułożył sobie życie rodzinne. W lutym 1932 roku poślubił Klarę Apolonię Kruppik. Małżonkowie doczekali się czworga dzieci: Wiktora, Teresy, Marii i najmłodszej Klary.

We wrześniu 1939 roku ponownie stanął do walki w obronie Ojczyzny, obejmując dowództwo Ośrodka Artylerii Lekkiej Nr I. Jego wojenny szlak zakończył się tragicznie 17 września 1939 roku pod Kowlem. Poległ w dniu agresji sowieckiej na Polskę, pozostając wierny żołnierskiej przysiędze do ostatnich chwil. Miejsce jego pochówku pozostaje do dziś nieznane.

Życie Edmunda Bartkowskiego było świadectwem niezłomnej służby Polsce. Harcerz, konspirator, powstaniec wielkopolski, oficer Wojska Polskiego i obrońca Ojczyzny w 1939 roku, należał do pokolenia, które niepodległość najpierw wywalczyło, a następnie broniło jej aż do śmierci.




Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Karol Halski (red.) Tadeusz Kubalski (red.) Jerzy Michałowski (red.) Tadeusz Sztumberk-Rychter (red.) Edward Szwed (red.). Warszawa: Zakłady Graficzne „Nasza Drukarnia”, 1930, w: Rocznik Pamiątkowy Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerji we Włodzimierzu Rok 1929–1930; Sławomir Łaniecki, Edmund Bartkowski, [w:] Powstanie Wielkopolskie 1918–1919 na Pałukach i Krajnie - ludzie, miejsca, wydarzenia; fot. https://www.poznajkrajne.pl/