Budowa wsi na Kujawach była prosta, miała służyć mieszkańcom. Stawiali więc regularne budowle na szerokich ulicach, czasem biegły one prosto ale niekiedy skręcały, w zależności od natury gruntu na którym były położone. Na pisakach stawiano drogi, płoty na twardym gruncie, rowy i chałupy, zwrócone najczęściej były szczytami do ulicy a bokiem do podwórza. Czasem boki chat stanowiły front od ulicy.
Wsie na Kujawach w XIX w. były liczne. Nie brakowało tu urodzajnych gruntów. Kościoły wiejskie były zwykle murowane z cegieł; część zachowała budownictwo drewniane. Kościoły otoczone były zielenią, drzewami i krzewami. Świątynie posiadały dzwonnice. Cmentarzyska lepiej niż w innych częściach Polski były ogrodzone. Kujawy wyróżniały się licznymi krzyżami i figurkami przydrożnymi, zwykle stawianych za wsią. Można było znaleźć takie figury murowane także koło Radziejowa, Kruszwicy i w okolicach Inowrocławia. Płoty drewniane, ale także stawiano je z chrustu i krzewów. Pale używane do mostów nazywano „Stempale”.
Chaty najczęściej budowano z drewna (drzewo tzw. porządziowe). Stawiano je dawniej z szachulcu 6cio do 8mio-czalowego w zamek (na węgieł). Okna i drzwi osadzone były w ścianie w grubym szahulcu. Drzwi były zbijane drewnianymi gwoździami z biegunem na stępkach.
Wnętrze mieszkania chłopa kujawskiego, było podobnie rozmieszczone co na Mazowszu i w Wielkopolsce. W środku znajdowało się mnóstwo sprzętu: łóżko z pierzynami, skrzynki i szafy ozdobione malowanymi kwiatami lub gałęziami. Na szafkach przedmioty codziennego użytku tj. talerze i miski poukładane rzędami lub przyczepione na haczyki. Na ścianach zawieszone były także obrazki przedstawiające świętych. Chaty utrzymane były w czystości. Komin wewnętrzny z okapem skierowany do środka izby odedrzwi, lekko wysunięty, wybielony z zapieckiem ku ścianie. Zewnętrzne ściany chałup również bielono; zwyczaj wapienia chat stanowił wyjątek był to znak, że tu jest panna na wydaniu i parobek szukający żony ma na to zwrócić uwagę.
Na podwórzu znajdowały się narzędzia gospodarcze i rolnicze: wozy, pługi, brony, drągi itp. W złej pogodzie chowano je i przykrywano aby nie uległy uszkodzeniu. Podwórze dla inwentarza nazywano „Okólnik”. Gospodarstwa chłopskie składały się głównie ze stodoły, obórki, chlewa, śpiecherka. Obórki i chlewy na bydło i świnie, niekiedy przylegały do chałup. Stodoły miały dachy ze słomy, drzwi natomiast były duże (wrota) dla wygody bydła i koni. Za stodołą lub na podwórzu mieścił się „Parsk” taki dół wyłożony drzewem, przykryty ziemią i słomą, do przechowywania kartofli.
Ogródki małe przydomowe były na Kujawach rzadkością (sady też były rzadkie). Przy domu rosły kwiaty i zioła np. słonecznik, piwonja pachnąca, turek (jasno i ciemnożółty), nagietka, stokrotka, marona (rodzaj rumianku), lubieszczyk, barwinek, bożedrzewko, ruta, rozmaryn, lawenda, gwoździk, geranija. W wielu ogródkach stały „Kuszki” słomiane, czyli kosze plecione ze słomy, zamiast ulów dla pszczół.
Dwory kujawskie podobne pod względem budownictwa były do innych budowanych w Polsce w XIX w. Liczebnie nie było ich wiele. Dachy pokryte miały strzechą lub gnotem, ganek zdobiły słupy przed drzwiami wschodnimi. Wewnątrz znajdowała się sień, izba i alkierz. Za domem ogródek, czasem mały sad. Tak samo budowano doby księży (plebanie) i szkółki. Dwory bogatszej szlachty, były okazalsze i bardziej ozdobne.
Domy dworskie posiadały zwykle gankowy trawnik z klombami lub kwiatami. Często stawiano je z ogrodem kwietnym pielęgnowanym przez ogrodników. Dalej dworków znajdowały się budowle gospodarcze, jak: gumna (do młócenia zboża), stajnie, owczarnie itp. otaczały obszerny plac lub okólnik dworski. Większe stodoły i gumna po folwarkach były murowane, nierzadko z przedłużonym dachem (zwykle pokryte słomą) na słupkach, czasem okratowane lub zasklepione dylowaniem tzw. „Obzajdy”, służące do przechowywania sprzętów gospodarczych. W stajniach i oborach, znajdowały się zagródki na źrebaki i cielęta (tzw. Patyk). Do przechowywania żywności służył „Sklep” (piwnica), najczęściej u szlachty na dworach rzadziej u chłopów. Na przydomowych zieliskach rósł: perz, pokrzywa (zagawaka), pindyrydna, łopian, kobylak (szczaw), bylica, oset, jaskier, wole-oczy, rumian, piołun, szlej (lulek), dziki czosnek, świńska-wesz, świńska trawa itp.
Karczmy na Kujawach były nieco większe niż na Mazowszu i w Wielkopolsce i miały z boku zajazd do stajni i na podwórze (w mieście). Szynk nazywano „Gościńcem”, czasem „Kaczmą”. Propinator, był trzymającym szynk od pana dzierżawcą, szykującego dworski trunek zwano „Kaczmarzem” albo „Gościnnym”.
Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło Materiały do etnografii słowiańskiej, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, Oskar Kolberg, seria III, Kujawy cz. I, Warszawa 1867.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz