Znaleziska archeologiczne związane z kaplicą św. Wita w Kruszwicy

Świątynia św. Wita w Kruszwicy

Najstarszą świątynia w kruszwickim grodzie, znaną z przekazów był kościół św. Wita. Nie zachował się on jednak do czasów późnego średniowiecza. Znane jest nam oraculum pod wezwaniem św. Wita z drugiej połowy XIII wieku, wspomniane przez Boguchwała w jego kronice. Przypuszczalnie szczątki kaplicy odkryte zostały przez badaczy w 1974 roku. Kaplica leżała na skraju dawnego grodu możliwe, że spełniała funkcje kultowe związane z istnieniem w pobliżu drewnianego zamku, wzniesionego na wzgórzu na miejscu grodu. Prawdopodobnie lokalizacja miała związek z tutejszą przeprawą przez jezioro Gopło.

Kościół pw. św. Wita znajdował się na Półwyspie Rzepowskim, w okolicy zamku kruszwickiego. W czasach budowy warowni kazimierzowskiej, w miejscu świątyni przebiegała fosa zamkowa. Kościół pw. św. Wita w Kruszwicy wzmiankowany był już na początku XIII w. O istnieniu kościoła pod wezwaniem świętego Wita dowiadujemy się z Kroniki Mistrza Wincentego Kadłubka, a także z Kroniki Wielkopolskiej. Istnienie oraculum św. Wita potwierdzają także badania archeologiczne przeprowadzone na tym terenie w 1974 r. Kościół pełnił funkcję parafialne w Kruszwicy. Niektórzy badacze, jak Wojciech Dzieduszycki, uważają, że początkowo stał tu drewniany kościół pod tym wezwaniem, który z czasem zastąpiła budowla kamienna. Druga katedra kruszwicka obok kościoła św. Piotra, wzniesiona była prawdopodobnie w stylu romańskim, zbudowana z ciosu granitowego. Oba kościoły: św. Wita i Piotra zostały zdegradowane do rangi katedry w XII w., kiedy to Kruszwica stała się częścią biskupstwa włocławskiego. W czasie prac archeologicznych na terenie grodu kruszwickiego natrafiono na wiele ciekawych fragmentów architektury i wystroju wnętrz najprawdopodobniej z kościoła św. Wita. Były to potłuczone gliniane płytki posadzkowe, pokryte na powierzchni polewa, blachy ołowiane z pokrycia dachowego, budowlane kawałki kamienia sztucznego. Świątynia stała do około XV w., wówczas była już budowlą gotycką, zbudowaną z cegieł.

Znaleziska archeologiczne związane z kaplicą św. Wita w Kruszwicy

Po kaplicy św. Wita zachowały się jedynie skrawki przeszłości w postaci np. ceramiki. Z trzech stanowisk archeologicznych wydobyto 154 pozycje zapisane w katalogu. Wszystkie znajdowały się w różnych warstwach osadniczych. Około 31,4 % materiału badacze identyfikują na czasy budowy obiektu w pierwszej połowie XIII w. Było to 48 sztuk porcelany. Natomiast z okresu funkcjonowania kaplicy wydobyto aż 62 sztuki porcelany, 12 sztuk zalegało w warstwie datowanej przez archeologów na czas między spaleniem grodu w 1271 r. a budową zamku kazimierzowskiego. W młodszych warstwach odnaleziono 32 sztuki płytek ceramicznych.

Większość okazów to elementy posadzki. Pochodziły one z dwóch rodzajów posadzek: - posadzki mozaikowej, złożonej ze szkliwowych płytek ceramicznych o różnych kształtach i posadzki złożonej z przeważnie kwadratowych płytek o reliefowym ornamencie.

Ważnym dla ówczesnych Kruszwiczan był również kościół św. Klemensa, położony w północno-wschodniej pierzei Rynku. Według archeologów spełniał funkcje kościoła parafialnego, otaczał go cmentarz. Kościół położony był na ważnym szlaku, przy przeprawie mostowej, w pobliżu znajdowały się budynki wytwórcze i handlowe.

Przypuszczalnie istniał również kościół Najświętszej Marii Panny. Możliwe, że był kościołem parafialnym. Ulokowany był w południowej części Starego Rynku. W jego pobliżu badacze odkryli ślady cmentarzyska z XII-XIII wieku. Według nowszych badań była to jedynie kaplica cmentarna, a nie kościół parafialny. Całą sprawę mogą wyjaśnić nowsze wykopaliska.

Na zamku wybudowanym przez Kazimierza Wielkiego, jak wynika ze źródeł z 1527 roku również istniała kaplica. Poświadczają to również badania archeologiczne, podczas których odkryto między innymi fragment witraża z napisem „Ave Maria”. Prawdopodobnie kaplica powstała po zniszczeniu oraculum św. Wita.

Na terenie Wyspy Grodowej, naprzeciw zamku powstał inny kościół (1460-1470) św. Stanisława. Badania potwierdzają, że w tym miejscu znajdowało się cmentarzysko, które w 1934 roku, w czasie budowy wodociągów miejskich zostało częściowo zniszczone razem z pozostałościami fundamentów świątyni. Kościół nie istniał już w 1580 roku.

Ważną rolę spełniał kościół św. Piotra. Historycy sądzą, że w XII wieku była to siedziba biskupia. Do kruszwickiego kościoła należały znaczne włości na wschodnim brzegu Gopła. Przy kościele działał również szkoła.

Innym kościołem leżącym nad Gopłem, na wschodnim brzegu, była świątynia św. Gotarda. Spełniał ważną funkcję usługowo-tranzytową ośrodka miejskiego w Kruszwicy. Kościół otoczony był cmentarzem.

Kult św. Wita

Urodzony w IV wieku, Święty Wit, pochodził z Sycylii, która w owym czasie była jedną z prowincji Rzymskiego Imperium. Wychował się w głęboko religijnej rodzinie, która zaszczepiła w nim miłość do Boga i nauki. W młodym wieku zdecydował się oddać życie w służbie Chrystusowi, co nie było łatwym wyborem w czasach, gdy chrześcijanie byli ciężko prześladowani.

Święty Wit zasłynął nie tylko swoją niezłomną wiarą, ale również współczuciem dla ludzi cierpiących. Mówi się, że posiadał dar uzdrawiania, dzięki któremu pomagał wielu chorym i cierpiącym. Jego reputacja jako uzdrowiciela przyciągnęła uwagę cesarza Dioklecjana, który próbował go zmusić do porzucenia wiary. Młodzieniec jednak stanowczo odmówił, za co został skazany na męczeńską śmierć. To wydarzenie tylko umocniło jego pozycję jako świętego i męczennika.

Patronat Świętego Wita obejmuje wiele sfer życia i grup zawodowych. Szczególnie pod jego opiekę patronacką podlega młodzież oraz aktorzy, co odzwierciedla jego młodzieńczą pasję do przekazywania wiary i odwagi w obronie przekonań. Siła ducha i czystość serca, które reprezentował Święty Wit, stanowią inspirację dla młodych ludzi w ich dążeniu do prawości i szlachetności.

Święty Wit jest również czczony jako patron osób cierpiących na choroby nerwowe i epilepsję. Jego zdolności uzdrawiające, które legendy przypisują mu już za życia, sprawiają, że wierni zwracają się do niego o ulgę w bólu i wsparcie w trudnych dolegliwościach. Jego wstawiennictwo jest szczególnie cenione wśród tych, którzy zmagają się z niezdiagnozowanymi schorzeniami neurologicznymi.

W społecznościach rolniczych Święty Wit jest uznawany za patrona pogody i plonów. Modlitwy kierowane do niego mają na celu zapewnienie korzystnych warunków atmosferycznych i ochronę upraw przed klęskami żywiołowymi. Jego rolę w tej dziedzinie podkreśla przekonanie o mocy wiary w przemianę nawet najbardziej niepomyślnych okoliczności.

Kult świętego Wita rozwinął się najsilniej w Europie Środkowej, szczególnie w następujących miejscach:

Praga (Czechy) – monumentalna katedra świętego Wita na Hradczanach jest najważniejszym kościołem Czech i jednym z najwspanialszych przykładów gotyckiej architektury w Europie. Budowana od XIV wieku świątynia przechowuje relikwie świętego i jest centrum jego kultu.

Corvey (Niemcy) – dawne opactwo benedyktyńskie, gdzie w IX wieku sprowadzono znaczną część relikwii świętego, co przyczyniło się do rozprzestrzenienia jego kultu w krajach niemieckich.

Rzym (Włochy) – bazylika świętego Wita na Eskwilinie, gdzie pierwotnie złożono jego ciało.

Mazara del Vallo (Sycylia) – domniemane miejsce urodzenia świętego, gdzie do dziś jest czczony jako jeden z patronów miasta.

W Polsce kult świętego Wita nie był tak powszechny, choć kilkanaście kościołów nosi jego wezwanie, głównie na Śląsku i Pomorzu. Jednym z najstarszych jest kościół św. Wita w Mszanie (woj. śląskie), pochodzący z XV wieku. Również w Częstochowie znajduje się kościół pod wezwaniem świętych Zygmunta i Wita.

Źródła: K. Górski, Dzieje Kruszwicy do końca VIII w., zarys monograficzny, pod red. J. Grześkowiaka, Toruń 1965, s. 195., W. Dzieduszycki, Kruszwica, Słownik Starożytności Słowiańskiej, t. 8, pod red. A. Gąsiorowski, G. Labuda i A. Wędzkiego, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 377. Z Dziejów Pogranicza kujawsko-pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, D. Kurzawa, Patrocina średniowiecznych kościołów w Kruszwicy, s. 28-31. Obraz "Św. J. Kaczmarek, Ceramiczne elementy architektoniczne zamku i próba ich rekonstrukcji, [w:] Zamek kazimierzowski w Kruszwicy. Najnowsze badania, red. J. Sawicka, W. Dzieduszycki, Poznań-Kruszwica 2024; B. Dzieduszycka, W. Dzieduszycki, Przemiany urbanistyczne centrum małych miast w świetle badań nad średniowieczną Kruszwicą, Poznań 1999; Kruszwica, Zarys Monograficzny, pod. red. Jana Grześkowiaka, Toruń 1965.