Na Kujawach jadano w średniowieczu chleb i to jest fakt. Wyrobienie chleba było procesem, który był czasochłonny i wymagał dłuższego nakładu pracy. Najpierw obsiewano pola ziarnem, ziarno kiełkowało i wzrastało w promieniach słońca. Czas żniw społeczność wiejska spędzała wspólnie na żęciu zbóż. Używano do tego sierpów. Po zwiezieniu zżęte zboże młócono na kilka sposobów. Na specjalnym klepisku, zwanym gumnem, rozkładano kłosy i oprowadzano woły, które swymi kopytami dokonywały wymłócenia ziaren. Metoda ta miała archaiczną chronologię i znana jest od czasów starożytności.
W XII w. zboże młócono cepem. Cep składał się z dwóch drągów połączonych ze sobą w ten sposób, by trzymając dłuższy drąg (dzierżak) i wprowadzając go w ruch, uruchamiano krótszy drąg (bijak), który z impetem uderzał w wyłożone na klepisku kłosy.
Ziarna zbóż mielono za pomocą kamieni żarnowych. Ich konstrukcja składała się z dwóch zasadniczych elementów. Okrągły i płaski kamień na dole był nieruchomy, zaś drugi, podobny kamień na górze wprowadzono w ruch obrotowy, następnie wsypywano pomiędzy nie ziarna i je mielono. Z tak przygotowanej mąki pieczono chleby w specjalnych piecach kopulastych. W wyniku prac archeologicznych odkryto wczesnośredniowieczne piece chlebowe w: Gdańsku, Gieczu, Opolu, Santoku, Budziszynie, Gródku koło Równego, Nowogradzie Wielkim, Lewym Hradcu. Prawie wszystkie piece zlokalizowane były poza domostwami – możliwe, że stanowiły własność wspólną i służyły wszystkim mieszkańcom grodu.
Piec z Santoku, datowany na X w. zbudowany był z kopuły o średnicy 2 m, budowa z gałęzi odpowiednio uformowanych oblepionych gliną. Od strony północnej znajdowały się dwa otwory, drzwi i otwór wentylacyjny. Dno pieca wyłożone było kamieniami i wyrównane gliną. Kopułę dla wzmocnienia obłożono wieńcem z kamieni.
Ziarno było również prażone. Prażnice to masywne płyty wykonane z gliny i uformowane w taki sposób, by posiadały ścianki uniemożliwiające wysypywanie się zgromadzonych wewnątrz ziaren. Można było prażyć na nich ziarna zbóż, które po takiej obróbce termicznej nadawały się do spożycia, jak również ziarna lnu, w celu uzyskania oleju. Przypuszcza się, że pieczono na nich placki tzw. podpłomyki.
Innym narzędziem do wytłaczania ziaren była stępa. Używano jej w celu oczyszczania ziaren prosa, czyli najchętniej uprawianej przez Kujawian rośliny. Jedną z metod przygotowania ziaren do spożycia było obtłukiwanie ich z plew, łusek i ości. Było kilka rodzajów stęp. Ta odnaleziona w Opolu była prymitywnego rodzaju: składała się z wydrążonego w pniu zagłębienia i tłuczka, którego ręcznie ubijano ziarna w celu uzyskania kaszy. Podobnie dwuręczną stępę odkryto w osadzie bagiennej z X-XI w. w Niestronnie. Składała się ona z długiego wałka, który zwężał się w kierunku tępo zakończonego końca, na środku wałka znajdowało się mocne zwężenie, służące za uchwyt. Mamy więc do czynienia ze stępą ręczną. Narzędzia wałkowate, które mogły być używane jako stępa, znamy z wykopalisk z Santoka, Wolina, Parsęka.
Znamy także stępę nożną, w tym przypadku obtłukiwano ziarna za pomocą narzędzia, które wprawiano w ruch nogami. Takie odnaleziono w Niestronie oraz Ostrowie Tumskim w Poznaniu. Węższy koniec stępy był wypuszczony między belki ściany domu konstrukcji zrębowej. Stępa ta składała się wiec z poziomo zainstalowanego bierwiona z wyżłobieniem do wsypywania ziarna i dwoma prostokątnymi wcięciami po bokach, które służyły do umieszczenia słupków pionowych. Na słupkach opierała się oś młotkowatego stępora, co na skutek wprowadzenia w ruch, powodowało jego podnoszenie się . W budynku na poznańskim Ostrowie Tumskim, gdzie archeolodzy odnaleźli stępę nożną, odkryto ziarna prosa, co może skazywać na uzyskanie przy jej użyciu kaszy jaglanej.
Oprac. B. Grabowski, źródła: G. Labuda, Zdzisław Stiebera, Słownik starożytności słowiańskich, tom V, s. 418; W. Hensel, Historia kultury materialnej dawnej Słowiańszczyzny, s. 39; R. Merski, Kuchnia dawnych Słowian, Wrocław 2022.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz