Pieczęć Księgarni i składu papieru Jana Chmieleckiego z Kruszwicy 1908 r.

 

Źródło: Książka ze zbiorów autora, stan z 2023 r.

Bolesław Lewański (1881-1952)

 

Malarz urodził się 4 listopada 1881 r. w Zakrzewie, syn Wincentego i Heleny zd. Knowskiej. Szkołę średnią ukończył w Poznaniu, później uczęszczał do berlińskiej Szkoły Sztuk Pięknych (Berliner Kunstschule), którą ukończył w 1905 r. Malarstwa uczył się także w Monachium i Paryżu. Początkowo związał się ze środowiskiem artystycznym z Poznania, gdzie w 1919 r. uczestniczył w wystawie. Znamy trzy obrazy z tego etapu twórczości: Przed św. Janem (przed 1914 r.), Pierwsze obowiązki  (ok. 1915 r.) oraz Z Poznania (1817 r.).

Fotografia przedstawia Ewę Lewańską i Bolesława Lewańskiego, ź: B. Chojnacka, artykuł Bolesław Lewański.

W 1920 r. Lewański zamieszkał w Bydgoszczy, przy ul. Świętej Trójcy 15. Od początku lat dwudziestych czynnie uczestniczył w bydgoskim życiu artystycznym, angażując się w organizację Państwowej Szkoły Przemysłu Artystycznego (1920-1923) i Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych (1921-1923). W bydgoskiej szkole artystycznej prowadził zajęcia z rysunku, równocześnie był kierownikiem kursów wieczorowych rysunków odręcznych.

Na początku lat dwudziestych artysta namalował obraz  Najświętsze Serce Jezusa  (1920 r.) do retabulum ołtarza głównego kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa w Bydgoszczy, stanowiący niewątpliwie jedną z pierwszych realizacji malarskich wykonanych w Bydgoszczy. Dzieło finansował Okręgowy Fundusz Sztuki. Malowidło wzbudziło wiele kontrowersji wywołanych sposobem potraktowania tematyki i zostało usunięte z ołtarza pomimo pozytywnej recenzji ks. profesora szczęsnego Dettloffa, uznanego wówczas historyka sztuki, związanego ze środowiskiem poznańskim. Profesor napisał spory artykuł dotyczący płótna bezpośrednio po umieszczeniu jego na ołtarzu. Recenzja, akceptowała aspekty nowatorskie w zakresie ikonografii, formy, sposobu malowania i kolorystyki, tak dobitnie podkreślane przez cenionego historyka sztuki, poświęcona zaginionemu obrazowi. W 1921 r. obraz mieścił się jeszcze w ołtarzu głównym, wspominał o tym Stanisław Łabendziński w Ilustrowanym przewodniku po Bydgoszczy.

W styczniu 1921 r. artysta zajął stanowisko w kwestii oceny figury  Łuczniczki  w Bydgoszczy. W sierpniu tego roku Lewański wraz z Antonim S. Procajołowiczem, Kazimierzem Ulatowskim oraz grupą działaczy i miłośników sztuki zorganizował w Bydgoszczy Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych. W zarządzie bydgoskiego TZSP pełnił funkcję wiceprezes i gospodarza wystaw.

Lewański uczestniczył w pierwszej wystawie Zachety -  Wystawie artystów polskich,  zorganizowanej 18 września 1921 r., wystawiając obrazy olejne, wymienione w katalogu, obecnie nieznane:  Młyny miejskie, Sosny, Święto małżeństwa pierwotnych Słowian i  Z pod Bydgoszczy.

Uczestniczył także w trzeciej wystawie TZSP – Wystawy zbiorowe Henryka Szczyglińskiego i Józefa Czajkowskiego oraz innych artystów polskich – Wystawa gwiazdkowa,  w grudniu 1921 – styczniu 1922 r.

W 1923 r. Lewański pracował na stanowisku nauczyciela rysunku w Państwowym Gimnazjum Klasycznym. W 1924 r. przez kilka miesięcy uczył w Gimnazjum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu.

W październiku 1926 r. malarz uczestniczył w kolejnej wystawie zbiorowej  Wystawa artystów malarzy bydgoskich. W tym samym roku od 14 listopada do 10 grudnia, w Muzeum Miejskim odbyła się wystawa indywidualna malarza:  Wystawa prac Bolesława Lewańskiego. Artysta zaprezentował trzydzieści pięć płócien o różnej tematyce, m.in. pejzaże z Polesia, liczne sceny rodzajowe, portrety i kompozycje symboliczne. Prasa zwracała uwagę na główne kompozycje symboliczne dużych rozmiarów: i Nowe latko i Skon,  a także na  Wodnik.  

W kolejnych latach autor nie uczestniczył w wystawach środowiskowych. W 1928 r. został zaproszony do udziału w  Wystawie obrazów, rzeźb i grafiki artystów Nadnotecia i Pomorza, jednak nie brał udziału w tej ekspozycji, informując, że wszystkie jego obrazy znajdują się na wystawach poza Bydgoszczą. Sprzeciwił się umieszczaniu w obrębie wystawy płócien stanowiących własność muzeów.

Druga wystawa prac Bolesława Lewańskiego miała miejsce w Muzeum Miejskim w Bydgoszczy w 1933 r. Obejmowała czterdzieści trzy obrazy olejne i pięć szkiców. Wyróżniały się obrazy:  portret żony, Portret matki, Portret konsula Rolbierskiego, Portret rodzinny dr. Sz. Oraz Portret rodzinny rzeźbiarza M.  Kilka tytułów o wymowie symbolicznej:  Trudny wybór, Wyżej, Trwoga, Dobre początki, Przestroga. Artysta przedstawił także widoki Bydgoszczy i okolic:  Młyny miejskie, Marzec (fragment z Rynkowa) i Fragment ze Smukały. Obraz rodzajowy -  Niedzielę za miastem. W twórczości Lewańskiego zaczęły się pojawiać portrety osób współczesnych: Portret Ks. Jana Kleina pierwszego Dyrektora Muzeum.

Lewański jest autorem:  kaczor i Jesień, Wiano, Bamberki,  obrazów należących do zbiorów bydgoskiego muzeum. W latach 1928-1935 brał udział w wystawach Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, którego był członkiem. Dwukrotnie otrzymał wyróżnienie za obrazy:  Połów Ryb (1931 r.) i Wesele (1935).

Autor zajmował się również rysunkiem – ilustracją książkową. Wykonał ilustrację do kilku opracowań np. Marii Bogusławskiej Młodzi (Poznań 1919,1921), Teodora Bernadzikiewicza  Początki pisania i czytania, czyli elementarz (Poznań 1921, 1926, 1929 i 1932 r.) oraz Ireny Gajewskiej  Kierdej (Poznań 1922 r.). Szkice wystawił w 1933 r. Lewański projektował również dyplomy, a w 1924 r. wykonał projekt odznaki pamiątkowej 62 Pułku Piechoty Wielkopolskiej. W 1929 r. powstał projekt pomnika ku czci poległych żołnierzy 62 Pułku Piechoty Wielkopolskiej. Dla pułku zaprojektował Tablicę dla poległych żołnierzy 62 Pułku Piechoty Wielkopolskiej,  umieszczoną na dziedzińcu koszar przy ul. Warszawskiej.

Artysta był dwukrotnie żonaty. Jego pierwsza żona była Helena Priebe, siostra malarza Henryka Priebego-Opolskiego. W 1938 r. ożenił się powtórnie z Ewą Ryczek (1900-1980), malarką, wówczas przeniósł się do Kruszwicy. Z żona zamieszkał w pobliżu Półwyspu Rzepowskiego na jeziorze Gopło. W 1940 r. małżeństwo zostało wysiedlone do Woli Okrzejskiej na Podlasiu, gdzie zamieszkali w domu rodzinnym żony przy ul. Zamkowej. Artysta zmarł 7 lutego 1952 r. w Kruszwicy, został pochowany na cmentarzu parafialnym w Kruszwicy.

Do dziś zachowało się niewiele obrazów Bolesława Lewańskiego, w stosunku do całokształtu warsztatu artysty. Podczas wojny uległy zniszczeniu wszystkie obrazy znajdujące się w pracowni bydgoskiej i w domu artysty nad Gopłem. W zbiorach Muzeum Narodowego w Poznaniu znajdziemy trzy obrazy z poznańskiego etapu twórczości. W Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. W zbiorach Muzeum Miejskiego mieściły się trzy obrazy olejne: Motyw z Pińska, Powrót z połowu i  Wianek;  które zaginęły w 1945 r. W kolekcji prywatnej w Inowrocławiu zachowało się kilka portretów, m.in. Portret żony i sceny symboliczne oraz późniejsze szkicowniki artysty.

 

Źródła: Księga Adresowa miasta Bydgoszczy rocznik 1936/1937, s. 359; B. Chojnacka, Historia jednego obrazu… Bolesława Lewańskiego (obraz Najświętszego Serca Pana Jezusa), „Kalendarz Bydgoski 2009”, Bydgoszcz 2008, s. 111-117; Ks. prof. Szczęsny Dettloff, Obraz Serca Jezusowego w Bydgoszczy, Dziennik Bydgoski z 27 VIII 1920, nr 189, s. 2; Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski (APB, UWP), inw. 24608, s. 126; K. Borucki, Materiały do prelekcji 40 lat plastyki bydgoskiej, 1960, mpis, wł. prywatna; M. Przybylski, Dzieje Gębic, Fakty i wydarzenia z dziejów Gębic, Bydgoszcz-Gębice 2002, s. 39; Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie (AAG), AKM 400131 Akta wizytacji kościelnych 1901-1966, Wizytacja ks. bpa Lucjana Biernackiego w dniach 21-22 V 1952; AAG, AKM 400131 Akta wizytacji kościelnych 1901-1966, Wizytacja 1957 r., B. Lewański, W sprawie „Pięknej Łucznicy (list), Dziennik Bydgoski, 12 I 1921, nr 8; B. Chojnacka, Od bydgoskiej „Zachety” do „Salonów Bydgoskich”. Związki i grupy artystyczne w latach 1921-1939, [w:] 100 lat Związku Polskich Artystów Plastyków, pod red. E. Kantorek, Bydgoszcz 2011, s. 35-43; Katalog wystawy TZSP w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1921, b.s. poz. 1-4; K. Ulatowski, Stała wystawa TZSP II, Dziennik Bydgoski, 1 X 1921, nr 225, s. 3; Wystawa obrazów malarzy bydgoskich w Muzeum Miejskim, Dziennik Bydgoski, 17 X 1926, nr 240, s. 17; Dr. J. Mirwiński, Z wystawy dzieł sztuki, Dziennik Bydgoski, 11 I 1922, nr 8, s. 4; Muzeum Okręgowa im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, teczka 22 z dn. 27 III 1928 r. i 12 V 1928; MOB, Ksiega protokołów ZPP: Protokół posiedzenia organizacyjnego Związku Plastyków w Bydgoszczy w dn. 24 X 1929 r., s. 1-3; Wystawa prac Bolesława Lewańskiego w Muzeum Miejskim w Bydgoszczy, marzec-kwiecień 1933, Bydgoszcz 1933, okładka; K. Borucki, Pomniki w Bydgoszczy zniszczone przez okupanta 1939-1945, Seria D, nr 3, Bydgoszcz 1965, s. 46; Pomnik ku czci poległych 62. pp., Dziennik Bydgoski z 24 VII, nr 168, s. 7; K. Borucki, Tablice pamiątkowe Bydgoszczy, BTNPWNH, Seria D, nr 2, Bydgoszcz 1963, s. 28; E. Piechocka, Dom nad Gopłem, Rocznik Kultury Kujaw i Pomorza 2012, XVI, s. 174-178; MOB, Księga depozytów Muzeum Mijeskiego: poz. 27; MOB, Księga braków: poz. 551, 552, 553.

Bogusław – kasztelan inowrocławski (XIII wiek)

 

Kasztelan Bogusław pochodził z rodu Ciełepałów, prawdopodobnie był synem podsędka kuj. Nasław B. Źródła podają, że był cześnikiem kujawskim wraz z bratem Zdzisławem (18.09.1241 r.).   Sprawował funkcje kasztelana bydgoskiego w czerwcu 1253 r.  W dokumencie z 29 czerwca 1258 r. z Kruszwicy, wydał korzystną dla brata zgodę jako sędzia. Około 1257/58 r. sprawował urząd kasztelana inowrocławskiego. Jego następcą na urzędzie był Przybysław Wyszylic występujący w 1267 r.

 

Źródła: K. Kołańczyk, Studia nad reliktami wspólnej własności ziemi w najdawniejszej Polsce, Poznań 1950; B. Śliwiński, rycerstwo kujawskie a biskupstwo włocławskie w XIII w., Zapiski Historyczne, t. 49, wyd. 1984; Inowrocławski Słownik Biograficzny, pod red. E. Mikołajczaka, zeszyt 2, Inowrocław 1994.

Książka o kruszwickiej parafii "Tereska"

Do rąk czytelników oddaje książkę o świątyni znajdującej się w centrum Kruszwicy, Parafii pw. Św. Teresy od Dzieciątka Jezus. Rys historyczny zawiera informację o kościele i ludziach związanych z parafią. Sam obiekt liczy już prawie 100 lat, jego projekt opracował Stefan Cybichowski, a budowę nadzorował Michał Kopański. Obie postaci są bardzo dobrze znane na Kujawach z wielu wspaniałych projektów.

Książkę otwieram rozdziałem o patronce kościoła — Św. Teresie od Dzieciątka Jezus. W następnym rozdziale opisuje położenie kościoła. Kolejne dwa rozdziały to słowo Jana Długosza o diecezji, a także wyjaśniam jaką rolę i funkcję spełniała filia, a później parafia. W następnej części opisuje rys historyczny parafii. Na podstawie kronik, które otrzymałem z parafii od księdza proboszcza Wojciecha Daneckiego, stworzył kalendarium, w którym chronologicznie zamieściłem ciekawsze wydarzenia związane z życiem Kościoła.

W kolejnej części nie zabrakło informacji o budowie kościoła, Jubileuszu 60-lecia, konsekracji, historii organów, przedwojennych księżach, cmentarzysku, wizycie Matki Bożej w kopii obrazu, a także Krzyżu Jana Pawła II. Zamieściłem także opis tabliczek i obrazów kościelnych, opisałem także działania KSM-u kruszwickiego i Akcji Katolickiej przed II wojną światową. Książkę zamykam bibliografią. Całe opracowanie zdobione jest fotografiami z kronik parafialnych, archiwum parafialnego, a także ze strony parafialnej. Fotografię kościoła wykonały: Weronika Rokita, Zofia Grabowska, część jest także mojego autorstwa.

Prócz kronik parafialnych znakomitym źródłem danych o kościele okazał się Dziennik Kujawski. Korzystałem także z materiałów dotyczących prac archeologicznych Dzieduszyckich, akt miasta Kruszwica, kroniki Jana Długosza, a także wielu innych źródeł, które opisałem w bibliografii na końcu opracowania, a także w przypisach.

Źródło: B. Grabowski, Parafia pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus, Rys historyczny kruszwickiego kościoła, Kruszwica 2023. Link do książki

Obrazy i tabliczki w kościele św. Teresy w Kruszwicy

Przy wejściu, z prawej strony, koło schodów na piętro, gdzie znajdują się organy, wisi obraz św. Judy Tadeusza. Apostoł i męczenników czasie Ostatniej Wieczerzy pytał Chrystusa, dlaczego objawił się tylko uczniom, a nie światu (J 14, 22). Czczony jest jako patron w sprawach szczególnie trudnych i beznadziejnych. Jego święto przypada w kalendarzu liturgicznym wraz ze św. Szymonem Apostołem w dniu 28 października.

Na przeciw obrazu, z lewej strony znajduje się tablica poświęcona pamięci duszpasterzom kruszwickim, którzy cierpieli i zginęli w Dachau.

W rogach kopuły znajdują się cztery malowidła przedstawiające ewangelistów: Mateusza, Marka, Łukasza i Jana.

Nad ołtarzem znajduje się mozaika przedstawiająca Chrystusa na krzyżu, św. Teresę w czerwonych róża i budynek kościoła parafialnego.

Odwracając wzrok na lewo od ołtarza widzimy piękną chrzcielnicę zdobiną złoconymi elementami – małymi dziećmi.

W świątyni znajdują się obrazy: św. Ojca Pio z Pietrelciny, Serca Jezusowego, św. Jana Pawła II, błogosławionego kardynała Stefana Wyszyńskiego, św. Zeli i Ludwika Martin (rodziców św. Teresy od Dzieciątka Jezus), św. Maksymiliana Marii Kolbe, Matki Boskiej Królowej Rodzin, siostry Faustyny Kowalskiej, Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, Jezusa Miłosiernego. Wszystkie obrazy w złotych ramach.

Wokół kościoła znajduje się droga krzyżowa na złotych tablicach. Obiekt sakralny zdobiony jest także przepięknymi witrażami, przedstawiającymi: siostrę Faustynę i Jezusa Miłosiernego, paschał, św. Wojciecha, grodu gnieźnieńskiego, symboli związanych z świętym (łódź i wiosła), w prezbiterii kielich, hostię i winogrona, zboże, chleb łamany i krzyż nawiązujące do sakramentu eucharystii.

Na uwagę zasługuje również ambona wykonana z drewna, zdobiona złotem.

Bogusław z rodu Cielepałów

Bogusław z rodu Cielepałów – cześnik kujawski, kasztelan bydgoski, kasztelan włocławski, kasztelan inowrocławski żyjący w XIII wieku. W Kruszwicy udzielił korzystny wyrok – zgodę na darowiznę brata 29 kwietnia 1258 rok. Losy po 1262 nie znane. Jego następcą na urzędzie inowrocławskim był Przybysłw Wyszelic występujący w 1267 roku. Bogusław pozostawił czterech synów: Nasława z Lipna, Zdzisława, stolnika inowrocławskiego, Mikołaja i Piotra.

Źródła: K. Kołaczyńczyk, Studia nad reliktami wspólnej własności ziemi w najdawniejszej Polsce, Poznań 1950; Pogranicze kujawsko-pomorskie w XII-XIII wieku, Warszawa 1989; Inowrocławski Śłownik Biograficzny, pod red. E. Mikołajczaka, z. 2, Inowrocław 1994.

Dwór w Bodzanowie

Dwór w Bodzanowie (gmina Radziejów) wznosił się na północnym skraju parku, wybudowany na planie prostokąta, fasadą skierowany na północ. W okresie międzywojennym majątek liczył ponad 550 ha, właścicielem dóbr był Teofil Sikorski. W czasie II wojny światowej władze niemieckie usunęły właściciela i odebrano mu własność. Pałac wzniesiono na początku XIX w. Wówczas właścicielem wsi był Ludwik Roch Biesiekierski herbu Pomian, urodzony w Płowcach w 1798 r. Bodzanowo w roku 1489 wymienił dokument jako wieś królewską, którą w 1616 otrzymał w zastaw ł. Mielżyński. W 1827 roku w Bodzanowie było zaledwie 19 domów, wieś liczyła wówczas 210 osób. Za czasów Biesiekierskiego oprócz pałacu, wybudowano również ogród owocowy, park angielski i kilka budynków gospodarczych (murowanych).

Źródła: polskiezabytki.pl pl.wikipedia.org.

Błochowiak Tadeusz Adam (1910-1980)

Błochowiak Tadeusz Adam (1910-1980), malarz, pedagog, urodzony 23 lipca 1910 roku w Inowrocławiu. Autor licznych, kolorystycznych kompozycji o tematyce krajobrazowej oraz martwej natury. Postimpresionista, stale poszukujący nowych rozwiązań, doskonalącym swoje środki wyrazu. Jego prace znajdują się w Urzędzie Wojewódzkim w Bydgoszczy, Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu, Ministerstwie Kultury i Sztuki. Zmarł w Inowrocławiu 5 marca 1980 roku, pochowany na cmentarzu przy ul. Marulewskiej.

Źródła: Dzieje Inowrocławia, t. 2, s. 388-389, 399-400; USC Inowrocław, Ks. ur. 1910 nr 474, Ks. ślubów 1961 nr 196, Ks. zg. 1980 nr 167; Inowrocławski Słownik Biograficzny, pod red. E. Mikołajczaka, z. 2, Inowrocław 1994.

Kościół Ewangelicki w Chełmcach 1914 rok

 

Kościół Ewangelicki w Chełmcach 1914 rok. Obiekt już nie istnieje. Przez wiele lat współistniał obok kościoła katolickiego we wsi Chełmce (gmina Kruszwica). Przy kościele znajdował się również cmentarz, który nie przetrwał do dzisiejszych czasów. Fot. ze starej pocztówki, zbiory własne.

Błażek Ludwik August (1892-1971)

Błażek Ludwik August (1892-1971), lekarz urodzony we wsi Rudziny 26 sierpnia 1892 roku, syn Józefa i Katarzyny. Działacz TTZ, przewodniczący koła, przechowywał zakazane przez władze niemieckie podręczniki i książki. W czasie studiów działacz Narodowy, kolporter prasy polskiej – robotniczej. W czasie I wojny światowej sanitariusz w szpitalu w Chełmnie, od 1917 roku służył na froncie zachodnim w Belgii i Francji. Wykonywał operację w warunkach frontowych. Studia ukończył w 1919 roku we Wrocławiu – doktor neurologii. Później żołnierz w służbie WP – brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej jako lekarz polowy. Po wojnie lekarz w wojskowym Komitecie do Walki z Epidemiami. W 1922 roku pracował u boku prof. Antoniego Jurasza. Od 1927 roku ordynator oddziału chirurgii Szpitala Miejskiego w Inowrocławiu. W czasie II wojny światowej pracował w Szpitalu Wojskowym w Toruniu, później komendant Szpitala w Dobrzelinie, pracował w czasie okupacji w szpitalach w Łowiczu, Ujazdowskim, w Warszawie i Grodnie. W 1945 roku wrócił do Inowrocławia. Kierował oddziałem chirurgicznym. Dyrektor Szpitala w Inowrocławiu przez dwa lata od 1948 roku. Honorowy członek Towarzystwa Chirurgów Polskich, członek Polskiego Towarzystwa Lekarskiego, PCK, gdańskiego Towarzystwa Chirurgów Polskich, inowrocławskiego Związku Lekarzy. Odznaczony m.in. Złotym Krzyżem Zasługi i Krzyżem Kawalerskim OOP. Zmarł 5 listopada w Inowrocławiu, pochowany na cmentarzu św. Józefa przy ulicy Libelta. Jego imię nosi od 1986 roku Szpital Miejski w Inowrocławiu.

Źródła: Z. Woźniewski, Polski almanach medyczny na rok 1956, Warszawa 1957; Dziennik Kujawski: 19.1.1933, 18.12.1937, 19.10.1938; Inowrocławski Słownik Biograficzny, pod red. Edmunda Mikołajczaka, Inowrocław 1994.