Cegielnia w Aleksandrowie Kujawskim

W okolicy Aleksandrowa Kujawskiego istniała Parowa Cegielnia „Kujawy”, wybudowana około 1897 r. Umiejscowiona była w Rożnie-Parcelach – wsi wchodzącej w skład dóbr służewskich. Fakt istnienia zakładu potwierdzają źródła kartograficzne, a także zmiany ukształtowania terenu – duże wybierzysko gliny za cmentarzem komunalnym w tej miejscowości. Pierwszymi właścicielami cegielni była rodzina Wodzinskich z Służewa. Możliwe, że przed budową „Kujawy” na tym terenie istniała starsza cegielnia, która mogła być postawiona już w pierwszej połowie XIX w. Nową cegielnie wybudował inżynier Kowalski. Przed wybuchem Wielkiej Wojny cegielnia należała do P. Englerta. Zakład zajmował się produkcją dachówki, cegły i dreny ceramicznej. Ceramika z cegielni Wodzińskich posłużyła m.in. do budowy łazienek w Ciechocinku oraz cerkwi we Włocławku. W piecach cegielni swoje wyroby wypalał artysta plastyk Wacław Bębnowski, nad którym mecenat rozciągali właściciele przedsiębiorstwa.

Jak wyglądał zakład? Ze źródeł wynika, że w 1904 r. posiadał 50 metrowy komin. Prawdopodobnie była to dość duża fabryka, mogła posiadać własny węzeł kolejowy łączący z koleją podjazdową. Służył on do przewozu towaru. W późniejszym okresie, po wojnie,  cegielnia posiadała dwa domy zamieszkane przez około sześćdziesiąt osób, zajmowali je pracownicy i ich rodziny.

Cegielnia „Kujawy” nie działała w czasie I wojny światowej, wznowiła działalność jako spółka pod nazwą „Zakłady Przemysłowe Kujawy’, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w 1927 r. Siedziba zarządu znajdowała się w Aleksandrowie Kujawskim, w kamienicy przy ulicy Służewskiej 3 (obecnie Chopina). Niestety Zakład nie przetrwał ciężkiego okresu międzywojennego i został zlikwidowany już na początku listopada 1927 r.  Dobra zostały rozdzielone między wspólników. Powierzchnia zakładu liczyła wówczas ponad 20 hektarów. Cegielnie sprzedano za 13 tys. złotych. 

Jedna z ulic w Aleksandrowie Kujawskim nosiła nazwę Cegielniana (obecnie Traugutta), na wniosek mieszkańców do Zarządu Miejskiego w 1936 r. zmieniono nazwę ulicy.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Ziemia Kujawska XXV, Inowrocław-Włocławek 2016, artykuł: P. Miernik, Przemysł Aleksandrowa Kujawskiego w latach 1897-1950; Słowo Pomorskie, 1927, nr 100 (1 V); APT OW, Sąd Okręgowy we Włocławku i Sąd Okręgowy w Toruniu Wydział Zamiejscowy we Włocławku za lata 1917-1939 (1950) (dalej: SOW), sygn. 2387, k. 17; K. Krynicki, Rys geografii Królestwa Polskiego, Warszawa 1902, s. 137; Gazeta Toruńska, 1903, nr 206 (11 XI); Praca 1903, nr 48 (29 XI); Tygodnik Ilustrowany, 1904, nr 30 (23 VI); Aleksandrów Pograniczny, cz. II, s. 13; A. Rogalska, Środowisko geograficzno-przyrodnicze Aleksandrowa kujawskiego, {w:} Aleksandrów Kujawski, Zarys dziejów, red. A Cieśla, Aleksandrów Kujawski 2009, s. 12; Gazeta Świąteczna, 1904, nr 1233; Źródła do dziejów klasy robotniczej na ziemiach Polski cz. 1: królestwo polskie i Białostocczyzna 1864-1900, Warszawa 1962, s. 37; Atlas przemysłu Polski, Warszawa 1975, s; H. Rochnowski, przemysł województwa włocławskiego w latach 1975-1992, Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, t. 9, 1995, s. 176.

Tartak Parowy Marian Grześ w Aleksandrowie Kujawskim

W 1934 r. w Służewie powstał Zakład Mariana Grzesia. Funkcjonował do II wojny światowej. W czerwcu 1945 r. został przeniesiony do Aleksandrowa Kujawskiego przy ul. Narutowicza. Traki napędzała maszyna parowa o mocy 35 KM, zbudowana w 1902 r., tartak posiadał własną heblarnię i był wyposażony w piły taśmowe, wiertarki i cyrkularkę. W roku 1947 zatrudniał osiemnastu pracowników. Drewno pochodziło głównie z zamówień Lasów Państwowych. Zakład przynosił spore zyski. Pracownicy byli ubezpieczeni i mieli do dyspozycji umywalnie z prysznicem oraz świetlicę. Na mocy orzeczenia ministra leśnictwa tartak przeszedł na własność państwa 12 września 1950 r. Pamiątką po tartaku aleksandrowskim jest ulica Tartaczna.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Ziemia Kujawska XXV, Inowrocław-Włocławek 2016, artykuł: P. Miernik, Przemysł Aleksandrowa Kujawskiego w latach 1897-1950; APT OW, SOW, sygn. 694, k. nlb; informator branżowy województwa pomorskiego, Vademecum spółdzielcy, kupca, rzemieślnika i przemysłowca, Toruń 1948, s. 270; APT OW, SPA, sygn, 694, bp; Monitor Polski, 12 IX 1950, nr A-111, s. 895; Bydgoski Dziennik Wojewódki, 1950, nr 23 (16 XI); Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski (1920-1939), sygn. 10296, bp; Postęp, 1915, nr 82 (1 IV), Fot. tartak parowy w Bydgoszczy.

Elektrownia Miejska w Aleksandrowie Kujawskim pierwsza połowa XX w.

Pierwsza elektrownia w Aleksandrowie Kujawskim powstała przed wybuchem I wojny światowej. Obsługiwała dworzec kolejowy i obiekty państwowe. Druga elektrownia powstała w 1915 r. obsługiwała budynki administracji państwowej i szpitala, znajdowała się przy dzisiejszej ulicy Juliusza Słowackiego. Urządzenia elektrowni znajdowały się w drewnianym budynku obok którego wzniesiona została wieża kondensacyjna i pomieszczenia gospodarcze. Kompleks baraków sanitarnych, przy ul. Narutowicza musiał mieć odrębne urządzenie prądotwórcze. 

Po wojnie budynek elektrowni przeszedł w Skarb Państwa. W 1921 r. zakład przejął Oddział Likwidacji demobilu wojskowego Demat działający przy Ministerstwie Przemysłu i Handlu, od którego w 1922 r. elektrownię zakupił magistrat Aleksandrowa Kujawskiego. W grudniu 1922 r. przeprowadzono remont elektrowni. Wydzierżawiono elektrownie przedsiębiorcy, inżynierowi Henrykowi Danielowi pochodzącemu z Brodnicy, który rozpoczął produkcje prądu z dniem 1 lutego 1923 r. W elektrowni pracowało sześciu pracowników. Energia dostarczana była do starostwa powiatowego, poczty, szpitala i magazynów tytoniowych, a ponadto służyła do oświetlenia kilku ulic oraz domów prywatnych. Obok miejskiej, nadal funkcjonowała elektrownia kolejowa.

W okresie dzierżawy przez Henryka Daniela zostały przeprowadzone liczne modernizacje urządzeń. Drewniany budynek częściowo podmurowano. W 1923 r. przy elektrowni powstał tartak; pracował na potrzeby budowanego w 1923-1926 internatu Gimnazjum Salezjańskiego i po ukończeniu inwestycji został zdemontowany. W 1925 r. zainstalowano akumulatory, które miały za zadanie dostarczać prąd w razie awarii ważniejszym obiektom. Konkurencją dla elektrowni miejskiej stała się linia podłączona z części Toruń-Ciechocinek, z elektrowni w Gródcu pomorskim. Mimo to miejski prąd dostarczany był nadal mieszkańcom Aleksandrowa Kujawskiego. W 1934 r. zakład dotknął kryzys i część pracowników spotkały cięcia pensji. Przed wybuchem drugiej wojny tylko 700 odbiorców czerpało prąd z elektrowni. Energia elektryczna w 1937 r. była droga i stać było na nią tylko zamożniejszych mieszkańców. Po wojnie elektrownia nadal działała, zyski z z jej pracy należały do większych źródeł dochodów miasta w latach 40-tych XX w.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Ziemia Kujawska XXV, Inowrocław-Włocławek 2016, artykuł: P. Miernik, Przemysł Aleksandrowa Kujawskiego w latach 1897-1950; Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, urząd Wojewódzki Pomorski (1920-19390, sygn. 10296, bp.; 1915, nr 82 911 IV); T. Bakalarczyk, s. 26; Słowo Pomorskie, 1922, nr 176 (3 VIII), nr 290 (17 XII); Słowo Kujawskie, 1924, nr 14 (17 I) i 1926, nr 44 (24 II), nr 245 923 X); APB, UWP, sygn, 10296, bp; Słowo Pomorskie, 1927, nr 49 92 III), nr 104 (7 V), 1930, nr 69 (23 III); Życie gospodarcze Pomorza, Bydgoszcz 1929, s. 29; PB, UWP, sygn. 10273, bp; Głos Nieszawski, 1934, nr 13 (31 III) i 1937, nr 4 (5-6 I); Głos Nieszawski, 1936, nr 77 (7 VIII); Głos Nieszawski, 1937, nr 148 (1 VII); APT OW, Wydział Powiatowy Aleksandrowski w Aleksandrowie Kujawskim 1945-1950, sygn. 57, k. 7.

Młyn Motorowy Majer Hersz Przepiórka w Aleksandrowie Kujawskim XX w.

W Aleksandrowie Kujawskim działał młyn motorowy w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Młyn „Majer Hersz Przepiórka” otrzymał patent przemysłowy 28 grudnia 1923 r. Zakład mieścił się w budynku dzierżawionym od hr. Edwarda Mycielskiego-Trojanowskiego. Wyposażenie należało do dzierżawcy. Młyn składał się z: silnika marki „Perkun”, pary walców i maszyny „Eureka” - wyprodukowanej przez firmę „Łagiewski i Hartwig”, czterech elewatorów oraz tryjera. Firma współpracowała z „Laernger & Illgner” przedsiębiorstwem zajmującym się sprzedażą nawozów sztucznych i pasz. Ze względu na problemy finansowe, młyn motorowy zakończył działalność z dniem 2 maja 1927 r. 

Młyn został wykreślony z urzędowej listy przedsiębiorstw w czerwcu 1931 r. przestał mleć zboże w 1929 r., właściciel Majer Hersz Przepiórka wyjechał do Łodzi, wcześniej spłacając należności, co potwierdza fakt, że młyn działał jeszcze w latach 1927-1929 i podpisana została nowa umowa z firmą „Laenger & Illgner w grudniu 1927 r.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Ziemia Kujawska XXV, Inowrocław-Włocławek 2016, artykuł: P. Miernik, Przemysł Aleksandrowa Kujawskiego w latach 1897-1950; APT OW, SOW, sygn. 1147, k. 3, 15, 22 i k. 22, 41 oraz k. 42, 44, 49. Obrazek młyn parowy w Solcu pierwsza połowa XIX wieku.

Parowa Cegielnia Aleksandrów Kujawski 1912 r.

Na terenie folwarku w Białych Błotach za sprawą hr. Mycielskiego-Trojanowskiego powstała cegielnia. Wzniesiono ją w 1911 r. na bogatych w surowiec gliny glebach. Parowa Cegielnia „Aleksandrów” rozpoczęła swą pracę w 1912 r. Produkowano: cegły, dachówki i ceramiczne dreny, aż do I wojny światowej.

Ponownie zakład uruchomiono w 1921 r. pozostawiono nazwę zakładu. Asortyment powiększono o doniczki do kwiatów wraz z podstawkami. Wyroby z Aleksandrowa Kujawskiego docierały do odbiorców z Pomorza i Wielkopolski. Dnia 30 maja 1927 r. zmieniono nazwę fabryki na: Parowa Cegielnia „Aleksandrów” - Edward Mycielski-Trojanowski, a nazwa instytucji brzmiała: Zarząd Dóbr i Cegielni Parowej „Aleksandrów”. Większość udziałów spółki zakupił hr. Mycielski-Trojanowski. 

W czasie II wojny światowej cegielnia przeszła w ręce zarządu komisarycznego III Rzeszy. Zatrzymano produkcję w styczniu 1942 r. Po wojnie potraktowano cegielnie jako opuszczone mienie poniemieckie, nie wpuszczono nawet właściciela na teren zakładu. W lutym 1945 r. firma została przejęta przez Okręgowy Urząd Likwidacyjny w Bydgoszczy z Biurem Obwodowym w Aleksandrowie Kujawskim. Reaktywowano zakład pod nazwą Parowa Cegielnia „Trojanów”,  a w 1948 r. przywrócono dawną nazwę, jednak bez nazwiska właściciela. Nadzór nad cegielnią rozciągał Centralny Zarząd Wytwórni Materiałów Budowlanych  Oddział w Bydgoszczy, podlegający Ministerstwu Odbudowy. Ostatecznie doszło do upaństwowienia zakładu 13 września 1948 r. 

W latach 1947-1948 zabudowania Parowej Cegielni „Aleksandrów” sięgały 5400 m2, obejmowały: halę produkcyjną, dziesięć letnich suszarni cegły, kotłownię, magazyn ze stajniami, budynek administracyjny, ustępy oraz budynek socjalny (spalony i odbudowany około 1950 r.). Piec systemu Hoffmana miał szesnaście komór i pojemność 6-7 tys. sztuk cegły pełnej. Nad piecem znajdowała się suszarnia cegły, zarwana w czasie wojny i wyremontowana w 1947 r. Maszyna Parowa o mocy 80 KM napędzała dużą prasę. Za cegielnią znajdował się bagier do wydobywania gliny, poddany kapitalnemu remontowi. Cegielnia zatrudniała 52 pracowników, mających do dyspozycji m.in. łaźnię. Kierownikiem zakładu był Władysław Wochna. Glinę wydobywano z dołów leżących nieco na zachód od zakładu. Surowiec transportowano na linii wąskotorowej, przecinającą dzisiejszą ulicę Stanisława Wyspiańskiego.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Ziemia Kujawska XXV, Inowrocław-Włocławek 2016, artykuł: P. Miernik, Przemysł Aleksandrowa Kujawskiego w latach 1897-1950; Głos Nieszawski (Dzień Ciechociński), 1936, nr 25 (5 VI); Tygodnik Handlowy, 1921, nr 44 i 45 (15 XII); APT OW, SOW, sygn 1412, k. 3; Dziennik Kujawski, 1911, nr 238 (20 X);  APT OW, SOW, 1412, k. 7, 12; Słowo Pomorskie, 1927, nr 117 (22 V); APT OW, SOW, sygn. 1412, k. 15-18; Monitor Polski, nr A-86, 31 XII 1948; R. Stodolny, Edward hr. Mycielski-Trojanowski (1878-1954) – podróżnik, filantrop, działacz społeczny i gospodarczy, Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, t. 24; 2009, s. 135-136; PT OW, SPA, sygn. 694, bp. http://staresiolkowice.pl

Przemysł w Aleksandrowie Kujawskim - pierwsza połowa XX w.

Aleksandrów Kujawski w pierwszej połowie XX wieku był dobrze uprzemysłowiony. Miasto posiadało elektrownie miejską, Młyn Motorowy „Majer Hersz Przepiórka”, Aleksandrowski Młyn Parowy, Parową Fabrykę Cegły Sylikatowej, Parową Cegielnię „Aleksandrów”,  Tartak Parowy „Marian Grześ”, Parową Cegielnię Kujawy. Działały także Fabryka Konserw Rybnych i Wędzarnia Ryb Morskich należąca do W. Johansena, uruchomiona już w 1910 r., oraz Fabryka Płatków Kartoflanych Eustachego Oziembły otwarta w 1912 r. Nie brakowało także w Aleksandrowie Kujawskim olejarni i mleczarni, ta druga powstała w 1917 r. i mieściła się przy ulicy Kaiserstrasse (obecnie Chopina 8). Mleczarnia została zlikwidowana w 1941 r. po wojnie wznowiono jej działalność. 

Istniał magazyn spółki handlowej „H. Reicher & Co” z siedziba w Sosnowcu, w 1898 r. Głośno było w prasie przedwojennej o przedsiębiorstwie „Polski Monopol Tytoniowy”, które w 1924 r. urządziło w Aleksandrowie Kujawskim pierwszy w swej historii magazyn tranzytowy. Tytoń magazynowano tu do 1939 r. Produkowano nasiona za sprawą Dippe-Saat G.m.b.H z siedzibą w Poznaniu. Współwłaścicielem gruntów i budynku firmy Reicherów była „Spółka Akcyjna Cukrowni Dobre”. 

Działały fabryki wód mineralnych i napojów. Najstarsze wzmianki o produkcji wód Wilhelma Markowskiego pochodzą z 1914 r. W 1931 r. powstała spółka pod nazwą „Fabryka Wód Gazowanych NEKTAR”, a później pod nazwą ‘Fabryka Wód Gazowanych H. B. Ciuk, I. D. Czerniak, M. I. Sztyglic. W 1929 r. działała rozlewnia „Fabryka Wody Sodowej i Lemoniady”, należąca do Sztyglica i Ciuka. Fabryka wód została zamknięta w 1934 r.

Po drugiej wojnie światowej powstała „Fabryka grzebieni i guzików”, której właścicielem był Ludwik Czarniawski. W 1950 r. zakład przejął skarb państwa.

Troszkę mniejsze przedsiębiorstwo Zygmunta Temporowskiego działało w latach 40-tych XX w., zajmowało się również produkcją wód gazowanych i piwa – Wytwórnia Wód Gazowanych. Wytwórnia mieściła się przy ulicy P. O.W. (dzisiejsza Strażacka 6). Również niewielka inicjatywa w latach 1947-1949 to dwie wytwórnie lodów przy ulicy Słowackiego 17 oraz przy ulicy Górnej 6.

Firmy w Aleksandrowie Kujawskim nastawione były w okresie zaboru pruskiego i w późniejszych latach na zbyt wśród lokalnych odbiorców. Sprzyjała temu lokalizacja i bliskość linii kolejowej. Rozkwit przemysłu w Aleksandrowie Kujawskim zahamowała pierwsza wojna światowa, a także  okres kryzysu gospodarczego, kiedy to odnotowano w całej Polsce liczne upadłości firm. Dopiero po II wojnie światowej przedsiębiorcy pragnęli ożywić działalność zakładów w mieście. Jednak działania państwa, dążącego do nacjonalizacji przemysłu, uniemożliwiały skuteczna reaktywację wielu z nich w pierwszej połowie XX w. Dziś Aleksandrów Kujawski stał się interesującym dla inwestorów miejscem na rozwój przedsiębiorstwa,. Miasto odnotowuje ponownie wzrost znaczenia przemysłowego w powiecie nieszawskim. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Ziemia Kujawska XXV, Inowrocław-Włocławek 2016, artykuł: P. Miernik, Przemysł Aleksandrowa Kujawskiego w latach 1897-1950; APT OW. SPA, sygn. 345, bp; sygn 359, bp; sygn. 366, bp; sygn. 389, bp; sygn. 394, bp; sygn. 387, bp; APT, SOW, sygn. 1745, k. 1-6, 10, 20, 32; Informator branżowy województwa pomorskiego, s. 269; APT OW, ARW, sygn. 414, k. 13-14, 29; M. Danielewicz-Zielińska, Aleksandrów Pograniczny, Plus Minus, dodatek do rzeczypospolitej, 18 VI 1998; T. Rejmanowski, Dzieje apteki w Aleksandrowie Kujawskim (około 1880-1939), zeszyty Naukowe Włocławskiego Towarzystwa Naukowego, t. 1: 1998, s. 73; APP, UPP, sygn. 12467, k. 2-7; Ilustrowany Kuryer Codzienny, 1925, nr 27 (27 I); Polski monopol tytoniowy, Naokoło Świata, 1926, nr 22; APT OW, SOW, sygn. 573, bp.; księga adresowa polski dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa 1930, Warszawa, s. 1953; informator branżowy województwa pomorskiego, s. 269; Głos Nieszawski, 1934, nr 13 (31 III); Głos Nieszawski (Dzień Ciechociński), 1937, nr 4 (5-6 I); Głos Nieszawski (Dzień Ciechociński), 1936, nr 77 (7 VIII); Głos Nieszawski, 1937, nr 148 (1 VII); APT OW, Wydział Powiatowy Aleksandrowski w Aleksandrowie Kujawskim 1945-1950, sygn. 57, k. 7; Kurjer Warszawski, 1910, nr 344 (13 XII); przegląd Techniczny, 1912, nr 46 (14 XI); Aleksandrów Pograniczny, cz. II, s. 13; Dziennik Kujawski, 1911, nr 254 (9 XI); Księga adresowa Polski, Warszawa 1928, s. 1969.