Cmentarz żydowski, znajdował się przy ul. Kościuszki, w Lubieniu Kujawskim. Pochodzi z około XIX w. i zajmował powierzchnie jednego ha. Leży w bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza katolickiego, w lasku nad Jeziorem Lubieńskim, w graniach misiowości Stępka. Ma kształt zbliżony do prostokąta i jedną z jego granic jest ścieżka nad jeziorem. Przed II wojną światową otoczony był ceglanym murem. W okresie okupacji niemieckiej w latach 1939–1945 zostały zniszczone wszystkie nagrobki. Po 1945 r. teren cmentarza został utwardzony. Był wykorzystywany jako parking, częściowo porósł lasem.
Żydzi pojawili się w Lubieniu Kujawskim w końcu XVIII w., w połowie XIX w. powstał kahał (gmina żydowska). W 1897 r. społeczność żydowska stanowiła ponad połowę mieszkańców miasta. W dwudziestoleciu międzywojennym Lubień był siedzibą gminy wyznaniowej, a Żydzi odgrywali niebagatelną rolę w życiu gospodarczym i społecznym miasta, prowadząc blisko 80% placówek handlowych i zakładów rzemieślniczych. W roku 1929 społeczność żydowska Lubienia liczyła 905 osób.
Niemieckie prześladowania Żydów w Lubieniu rozpoczęły się już 16 września 1939 r. od podpalenia synagogi i części domów w dzielnicy żydowskiej. W następnym roku naziści niemieccy zburzyli dom modlitwy i zniszczyli cmentarz. Wysiedlenia lubieńskich Żydów do gett i obozów pracy w całej okupowanej Polsce trwały od listopada 1939 do początku 1942 r. Większość została zamordowana. Po II wojnie światowej społeczność żydowska w Lubieniu Kujawskim nie odrodziła się.
Cmentarz położony tuż za północnym skrajem miasta, na zachodnim skraju wsi Stępka. Z centrum udajemy się ul. Kościuszki (DK 91) w kierunku Kowala, by po 500 metrach skręcić na skrzyżowaniu w kierunku Białotarska. Tuż przy skrzyżowaniu po prawej stronie widzimy klepisko służące za parking. Tu jest cmentarz żydowski. Od północy graniczy z drogą, którą dojechaliśmy, od wschodu i południa z lasem, a od zachodu z DK 91.
Obszar niewydzielony katastralnie – na terenie obrębu nr 33 Stępka, działka ewidencyjna nr 82. Powierzchnia około 0,30ha. Teren nie jest objęty miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego.
Ze źródeł wynika, że Żydzi w Lubieniu Kujawskim obecni byli już w II połowie XVIII w. Ich największy odsetek przypada na przełom XIX i XX w. W 1897 r. stanowili blisko 54% mieszkańców miasta. Odtąd ich odsetek spadał poprzez ruchy migracyjne do większych ośrodków miejskich zagranicznych i rodzimych. Przed wybuchem wojny w 1939 r. Żydzi liczyli 30% populacji Lubienia.
Kahał powstał około połowy XIX wieku, nieco wcześniej powstać musiał cmentarz. Praktycznie wszyscy członkowie gminy żydowskiej mieszkali w mieście, z nielicznymi wyjątkami w postaci mieszkańców wsi i majątków. Żydzi odegrali niebagatelną role w życiu gospodarczym miasteczka. W okresie międzywojennym około 75% placówek handlowych i zakładów rzemieślniczych należało do nich. Najbardziej znanymi przedsiębiorcami byli: Chuna Ajzenwasser (maślarnia w Kaliskach), Chaim Kowalski (mydlarnia), Szmul Walter (fabryka wody gazowanej) i Abraham Burak (olejarnia). Wśród płatników składek w 1931 r. największą uiścił Aleksander Zakrzewski, właściciel majątku Kobyla Łąka.
Lubieńscy Żydzi byli członami wielu organizacji gospodarczych, społecznych, oświatowych, religijnych i politycznych. Według danych z początku lat 30. XX wieku największą sympatią cieszyli się ortodoksi. Infrastrukturę gminy stanowiły: drewniana synagoga kryta blachą, drewniany dom modlitwy, cheder, łaźnia. Funkcjonował także przytułek dla ubogich, lecz przerobiono go na mieszkanie dla rabina. Poza tym oparkaniony w 75% cmentarz z ceglanym budynkiem krytym papą, gdzie mieszkał dozorca. W latach 30 wszystkie budynki wymagały gruntownego remontu, lecz brak środków powodował działania w bardzo ograniczonym wymiarze. Gminie przewodził rabin Izrael Piotrowski od 1909 r. Przytłaczająca przewaga gospodarcza nad polskimi mieszkańcami powodowała liczne konflikty i spory, które przybrały na silę wraz z początkiem lat 30. XX w. Pikiety pod sklepami, zamalowanie szyldów, malowanie obraźliwych haseł ze strony zwolenników Stronnictwa Narodowego były coraz częstsze jednak miejscowy komendant policji najczęściej nie dopatrywał się w tym przestępstwa ani wykroczenia.
Po wojnie teren nie został odbudowany ani ponownie zagospodarowany jako nekropolia. W 2023 r. ustawiono tam tablicę pamiątkową. Brak zachowanych nagrobków, brak ogrodzenia, teren częściowo betonowy, częściowo zalesiony, w 2015 r. wykorzystywany jako parking. Dnia 1 kwietnia 2023 r. odsłonięto tablicę pamiątkową, ufundowaną przez Fundację Ari Ari, upamiętniającą dawny kirkut i historię Żydów z Lubienia Kujawskiego.
Oprac. B. Grabowski, na podstawie art. M. Wiśniewski, Fundacja ARI ARI, Żydzi w Lubieniu Kujawskim – rys historyczny, na: Cmentarz żydowski w Lubieniu Kujawskim - Szlaki kultury
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz