Lubień Kujawski rys historyczny do 1945 r.

Lubień Kujawski jest niewielkim miasteczkiem położonym w województwie włocławskim, znajduje się 30 km od Włocławka. Lubień był wzmiankowany w 1399 r., prawa miejskie otrzymał od króla Zygmunta Starego (dokument z 1539 r. dot. jarmarków i targowiska). Niektóre źródła wskazują, że statut miasta Lubień mógł otrzymać w 1489 r. Osada funkcjonowała już od dłuższego czasu. W kształtującym się średniowiecznym mieście pracowało 13 rzemieślników, majątek Lubienia składał się wówczas z 12,5 łanów ziemi.

Na terenie miasta znajdował się kościół pw. św. Katarzyny, którego metryka sięga XIV w. Obiekt był drewniany, jak większość budowli w Lubieniu w omawianym okresie. Kościół został zniszczony, a jego miejsce zajęła nowa świątynia, również drewniana pod tym samym wezwaniem (1630 r.). Fundatorem budowy świątyni był Arnold Kryski. Budowla przetrwała do 1827 r., kiedy to zawaliła się wieża kościelna. Próbowano wyremontować wieże ale nieskutecznie i w 1884 r. podjęto decyzje o budowie murowanego kościoła. Świątynie wybudowano według projektu warszawskiego architekta - Artura Goebela. Prace budowlane trwały do 1886 r., wykończenie wnętrza zajęło kilka lat. Konsekracji dokonano w 1909 r. kościół otrzymał nowe wezwanie Najświętszego Serca Pana Jezusa i św. Rocha.

Rozwojowi miasta sprzyjało kilka cech, między innymi drogi handlowe np. szlak prowadzący z Gdańska do Lwowa; a także przywileje handlowe, które otrzymał Lubień od władców. Jeden z nich otrzymało miasto od Zygmunta Augusta w XVI w., można było organizować jarmarki, co przyczyniło się do rozwoju handlu w osadzie i okolicy.

Herb miasta przedstawia mury miejskie z bramą, zakończone trzema wieżami. W bramie znajduje się złoty (żółty) gryf. Mury były białe, wierze zakończone niebieskimi stożkami, gryf złoty, a tło herbu malowane w czerwieni. W projekcie herbu z 1847 r. zamiast gryfa zamieszczony był snopek siana.

Nie zachowały się dokumenty świadczące o dokładnej dacie lokacyjnej miasta, z źródeł wynika natomiast, że osada była własnością rodu szlacheckiego Doliwa. Miasto miało charakter służebny, zrzeszało rzemieślników. Lubień był własnością rodziny Lubieńskich od 1566 r., a także Kryskich i Brzeskich, a w 1801 r. przeszedł w ręce Marianny Dobek. Istniejący folwark był zarządzany przez polskich właścicieli do XIX w., ostatnimi właścicielami byli Waliszewscy i w XX w. do zakończenia II wojny światowej Wernerowie. Miasto zostało zniszczone w czasie wojny ze Szwecją (1655-1660), rola spadła do niedużej osady. W czasach rozbiorów Lubień został zagarnięty przez Prusy (1793). Na mocy traktatu w Tylży (1807) Lubień wszedł w skład Księstwa Warszawskiego. Po upadku Napoleona i kongresie wiedeńskim (1815) miasto nie wróciło już do Prus, lecz znalazło się pod panowaniem rosyjskim w Królestwie Polskim tzw. Kongresówce. Dodatkowy kryzys Lubienia spowodował pożar w 1809 r., który zniszczył sporą część zabudowań.

W latach 1815-1918 Lubień znajdował się pod okupacją rosyjską. Administracyjnie wcielony do województwa mazowieckiego. W 1820 r. w mieście wyróżniał się piękny drewniany kościół parafialny.

Miasto posiadało szkołę od 1839 r. Obiekt mieścił się w skromnym dwuizbowym budynku nieopodal kościoła, w której nauczać mieli wikariusze miejscowej parafii. Warunki lokalowe nie były imponujące, jeśli wziąć pod uwagę, że do szkoły uczęszczało kilkadziesiąt dzieci, a formalnie podlegało pod nią ponad setka uczniów. W roku 1844 budynek szkoły został oddany na potrzeby poczty, zaś szkoła musiała znaleźć sobie inną siedzibę. Z racji braku jakikolwiek budowli publicznych zajęcia szkolne odbywały się w niefunkcjonalnych izbach trzech różnych domów prywatnych. Poza duchowieństwem jedyną posadę nauczyciela sprawował Jan Brocki, a nauczaniem robót żeńskich zajmowała się Maria Trybicka.

Dla Lubienia wejście administracji pruskiej, a następnie rządów carskich oznaczało wprowadzenie nowych praw, zmiany dotyczyły również innych aspektów życia społecznego, gospodarczego, religijnego. Zaborcy wprowadzili ustawy podatkowe, spisy ludności. W 1862 r. niedaleko Lubienia, powstała linia kolejowa. W XIX w. miasto zaczęło ponownie prosperować. Wybudowano gorzelnie, olejarnie i młyny. Kwitło rolnictwo. Mimo to miasto straciło prawa miejskie (1867), a ludność stała się zależna od nowego "ustrojodawcy". Lubienianie odzyskali wolność w 1919 r. (powstanie wielkopolskie), a tym samym miasto uzyskało ponownie prawa miejskie.

W Lubieniu Kujawskim zaczęto wznosić budynek szkoły. Po wyzwoleniu kraju według projektu Jana Szperlinga przy ulicy Wojska Polskiego, została ukończona placówka oświatowa (ok. 1925 r).

Na terenie miasta stacjonowało Wojsko Polskie: III/3 Dywizjon Myśliwski i 43 Eskadra Towarzysząca - część dywizjonu Armii Poznań, wsparta 43jką z Torunia, obserwatorzy z Armii Pomorze (Czarne Chrabąszcze - działania obronne 1939 r.).

W czasie II wojny światowej część miasta spalił okupant. Mieszkańcy Lubienia Kujawskiego zostali poddani terrorowi, doszło do wielu aresztowań ludności (inteligencji, pracowników społecznych, administracji, księży, nauczycieli, weteranów wojennych, powstańców). Aresztowanych męczono, wywożono do obozów koncentracyjnych i mordowano. Niemcy spalili synagogę, Bożnica pochodziła z II połowy XIX w., zniszczony został także cmentarz żydowski. W mieście prowadzone było tajne nauczanie pod opieką Stefani Chrobocińskiej.

W 1945 r. po wojnie, mieszkańcy Lubienia Kujawskiego przystąpili do pracy nad odbudową swojego miasta. Wybudowano Dom Dziecka, aptekę, dwa bloki mieszkalne, przedszkole, naprawiono drogi, nawierzchnię, rozbudowano remizę strażacką, w której mieścił się również Dom Kultury. Zadbano także o dworek i ogród dworski. W czasie badań specjalistycznych okazało się, że miasto położone jest na pokładach soli co przyczynić się może do rozwoju Lubienia i co daje perspektywy do budowy przemysłu solankowego w niedalekiej przyszłości.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: Kronika Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Lubieniu Kujawskim, woj. Włocławskie; Przemysław Burchard: Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa: 1990, s. 45; Izydor Koliński: Regularne jednostki ludowego Wojska Polskiego (lotnictwo). Formowanie, działania bojowe, organizacja i uzbrojenie, metryki jednostek lotniczych. Krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. Cz. 9. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1978; Adam Kurowski, Lotnicy w bitwie nad Bzurą, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1975.