Inowrocław w XVIII w.

Układ przestrzenny Inowrocławia niewiele zmienił się od czasów średniowiecza. Mapa z końca XVIII w. wykonana przez F. Schmettaua, przedstawia miasto otoczone czworobokiem średniowiecznych fortyfikacji i wieńcem przedmieść. Mury obronne Inowrocławia, zmęczone był po wojnach, nie stanowiły dla miasta realnej osłony.

W obrębie murów, w 1765 r. stało 87 drewnianych domów ludności katolickiej i 127 domów żydowskich. Spis z 1774 r. wykazał: rozbudowę budynków na inowrocławskim rynku w kierunku ul. Kościuszki.

Zniszczona fara wymagała remontu. Trud gruntownej świątyni podjął w latach 1765-1780 proboszcz Michał Pietyróg-Wochelski. Zniesiono wówczas halowy układ kościoła i przez obniżenie naw bocznych, nadano jego bryle bazylikowy charakter. Z okresu po tej przebudowie pochodzi wyposażanie wnętrza kościoła św. Mikołaja: rokokowy ołtarz główny, częściowo przekształcony w XIX w., ołtarz Chrystusa Ukrzyżowanego, wyróżniający się pięknie opracowanym technika trybowania w miedzianej, posrebrzanej blasze, widokiem Jerozolimy, stanowiącym tło dla figury Ukrzyżowanego z XIV w. Na uwagę zasługuje rokokowa ambona zwieńczona baldachimem z rzeźbą św. Michała Archanioła. Część wyposażenia pochodzi z kościoła franciszkanów.

Niedaleko bramy św. Ducha, w rejonie dzisiejszej ul. Krótkiej, stała świątynia inowrocławskich Żydów zwana Wielką Synagogą. Przy niej grupowała się zabudowa dzielnicy żydowskiej.

Inowrocław zamieszkiwało 1500 osób. Połowa była wyznania mojżeszowego. W 1772 r. w mieście działało 39 rzemieślników. Brak było w mieście warsztatów wielkoprzemysłowych. Jedynie 8 Płócienników wskazuje na przeznaczoną na eksport produkcję płótna.

Jeszcze w czasach saskich pojawiła się w Inowrocławiu nowa instytucja – królewski urząd pocztowy. Przez miasto przebiegała regularna linia konnej sztafety wiodącej z Drezna do Gdańska. Kursy pocztowe odbywały się regularnie w latach 1764-1793. Poprzez Toruń – Inowrocław miał połączenie pocztowe ze stołeczną Warszawą. Poczta ta rozwijała się mimo szykan pruskich, a praca jej cieszyła się wysoką oceną w Europie. Gospodarka Inowrocławia, w drugiej połowie XVIII stulecia, wykazywała prężność rokującą nadzieję na szybkie przezwyciężenie powojennego kryzysu.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: C. Sikorski, Miasto na soli, Warszawa 1988.

Zabudowa miasta Trzemeszna w XIX i na początku XX w.

W XIX w. w Trzemesznie dominowało budownictwo prywatne, obiekty mieszkalne oraz gospodarcze. Liczba domów stale się zwiększała, przybywało w Trzemesznie również mieszkańców. Stały i znaczny przyrost budynków mieszkalnych odnotowano do lat siedemdziesiątych XIX w. W latach 1837-1875 liczba domów wzrosła ze 122 do 345 i choć ruch budowlany troszkę przyhamował w drugiej połowie XIX w. to w 1895 r. liczba domów wynosiła 362, a w 1905 r. - 388 domy.

W 1894 r. działały trzy obiekty administracji miejskiej i sądownictwa, trzy budynki zajmowały szkoły, a w jednym domu znajdował się szpital. Na początku XX w. wystawiono kilka nowych obiektów użytku publicznego tj. gmach poczty i budynek zarządu miasta. Wzrok przykuwała architektura sakralna. W XIX w. funkcjonowały trzy kościoły rzymskokatolickie. Kościół pw. Najświętszej Panny Marii i św. Wojciecha odznaczał się wyjątkowo piękną, barokową architekturą. W 1845 r. władze pruskie, głównie ze środków państwowych, wybudowały kościół ewangelicki. Funkcjonowała również synagoga, która po pożarze w 1886 r. została całkowicie odbudowana i stanęła w okazałej formię. W sumie Trzemeszno na początku XX w. mogło się pochwalić pięcioma świątyniami, służącym społeczeństwu trzech wyzwań.

Przy kościołach (XIX w.) w Trzemesznie znajdowały się cmentarzyska. Z czasem cmentarze przenoszono poza zwartą zabudowę miasta. Cmentarze wyznań ewangelickiego oraz mojżeszowego sąsiadowały ze sobą; usytuowane były w południowej części miasta, w sąsiedztwie parku. Współczesny cmentarz został wytyczony w 1869 r.

Ulice w centrum Trzemeszna były wybrukowane, a w porze zimowej oświetlały je latarnie. Oznaczono ulice tablicami z nazwami, a domy numerami. U progu XX w. w mieście znajdowało się jedenaście ręcznych pomp wodnych. Ze względu na liczne pożary nękające miasto, powołano do działania w 1889 r. Ochotniczą straż ogniową. W mieście dominowało budownictwo drewniane w XIX w. co było niezwykle problematyczne, gdyż w razie pożaru zajmowało się od razu kilka budynków. W 1904 r. uruchomiono wodociąg miejski o długości 6,25 km, który nadal rozbudowywano. Dwa lata później do użytku oddano elektrownie. W mieście zainstalowano oświetlenie elektryczne.

Na początku XX w. w Trzemesznie działał browar Zygmunta Nowickiego, funkcjonowała także drukarnia Louisa Martena, przedsiębiorstwo budowlane Alfreda Marcusa. Spore dochody z podatków miastu przynosiły również piekarnia i stelmach. Mniejsze dochody przynosiły zakłady szewskie, ale tych rzemieślników w Trzemesznie było bardzo dużo bowiem 47 osób trudniło się tym fachem. Do najbardziej dochodowych interesów szewskich należał zakład Marzella Jachockiego. Trzemeszno było najbardziej uprzemysłowionym ośrodkiem mogileńskiego, w 1849 r. działały 34 zakłady przemysłowe i wiele mniejszych rzemieślniczych. Miasto trudniło się branżą włókiennicza, rola-spożywczą i chemią.

Najwięcej w drugiej połowie XIX w. naliczyć można było obiektów młynarstwa. W 1858 r. działało dziewięć młynów, w tym trzy wodne, pięć wietrznych typu koźlak oraz zwierzęcy. Z czasem zaczęły pojawiać się młyny parowe. Na początku XX w. w mieście działało już tylko pięć młynów.

Wymienić należy również zakłady branży spożywczej typu olejarnie, w XIX w. działały dwie; wytwórnie octu oraz trzy gorzelnie. Większość zakładów nie przetrwała próby czasu i konkurencji z wielkopolski. Do końca XIX w. funkcjonował browar Zygmunta Nowickiego i olejarnia. Zakłady włókiennicze i chemiczne upadły w również drugiej połowie XIX w. W latach 1849-1958 zaprzestali produkcji trzej wytwórcy świec, mydła i wód pachnących.

Ciekawą konstrukcja był także zakład mleczarski Otto Barona założony w 1894, 1905 lub 1908 r. w Trzemesznie. Był to zakład napędzany parą. Takich zakładów było więcej w mieście np. olejarnia M. Bleya, browar W. Friedmanna i krochmalnia Dittmara Manasse.

Do interesujących branżowo firm należał także działający w Trzemesznie zakład Pampucha, w którym wyrabiano ornaty i chorągwie. O firmie wspomina Spis fabryk polskich, opublikowany w 1909 r. w czasopiśmie „Przemysłowiec”. Niestety nie zachowało się zbyt wiele informacji o wytwórniach maszyn rolniczych w Trzemesznie, należących do W. Koczorowskiego oraz Maciejowskiego.

Przy rynku, który był miejscem targowym w Trzemesznie jeszcze przed wybuchem I wojny światowej, działało wiele punktów handlowych, sklepy: dwa zbożowe, siedem kolonialnych, cztery galanteryjno-odzieżowe, dwa metalowe oraz trzy oferujące inne materiały. Wyliczyć należy również 16 kramów z odzieżą i galanteria, 30 z artykułami spożywczymi oraz 11 oferujących inne materiały. W 1903 r. na terenie Trzemeszna było czynnych 49 sklepów o 17 specjalizacjach. Najwięcej było sklepów kolonialnych (14 sklepów), obuwniczych, odzieżowych, oferujących sprzedaż tkaniny i galanterię.

W 1905 r. swoja działalność rozpoczęła spółdzielnia „Rolnik” w Trzemesznie, specjalizująca się w zbycie ziemiopłodów. Firma zrzeszała polskich gospodarzy, prezesem i inicjatorem założenia spółdzielni był Wiktor Szczulczewski, ziemianin.

Inną dziedziną ekonomiczna rozwijającą się prężnie w Trzemesznie w XIX i na początku XX w. była gastronomia i hotelarstwo. Na początku XX w. w mieście funkcjonowało aż dwanaście hoteli i oberż, sześć restauracji, dwie cukiernie oraz kilkanaście niewielkich szynków. Przewodniki po Wielkopolsce wymieniają pięć hoteli” „Czarny Orzeł” (Schwarzer Adler), „Victoria”, „Royal”, Schneider” oraz „Hotel Centralny” (Zentral Hotel).

W 1872 r. Trzemeszno uzyskało linie kolejową. Możliwe było połączenie linii Poznań-Inowrocław-Bydgoszcz. Prócz budynku kolejowego, działał również telegraf w latach sześćdziesiątych XIX w. Depesze nadawano za pomocą aparatu znajdującego się na poczcie.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: Dzieje Trzemeszna, pod red. Cz. Łuczaka, Poznań 2002, fot. Weronika Rokita, nadesłane.

Przemiany gospodarcze w Inowrocławiu druga połowa XVIII w.

Odbudowa kujawskiej gospodarki w drugiej połowie XVIII w. związana była w dużej mierze w intensyfikacji produkcji rolnej z której nadwyżki produkcyjne mogły ożywić lokalne rynki wymiany, i tym samym przyczynić się do rozwoju miasta Inowrocław.

Na kujawskich folwarkach i w gospodarstwach chłopskich dominowały rośliny zbożowe. Kujawy posiadały w tym okresie bardzo dobre gleby. W XVIII w. zauważalne jest zwiększenie areału pól uprawnych, głównie przez zagospodarowanie pustek, co gwarantowało samowystarczalność Kujaw w zaspokojeniu potrzeb własnej ludności oraz sprzyjało powstawaniu nadwyżek produkcyjnych kierowanych na rynek zewnętrzny. Wielkie znaczenie miała również uprawa warzyw, konsumowanych przeważnie w ramach własnego gospodarstwa. Również w miastach nie brakowało ludzi trudniących się ogrodnictwem, często oprócz wykonywanego innego zawodu.

Nie wiele wiemy o hodowli na terenie inowrocławskim. W sąsiedniej Wielkopolsce rozwijał się przemysł sukienniczy i zbyt wełny owczej mógł spowodować zainteresowanie rolników kujawskich hodowlą owiec ale brakuje na ten temat informacji.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: C. Sikorski, Miasto na soli, Warszawa 1988.

Trzemeszno – ciekawostki historyczne

Między mitem a faktem

O początkach Trzemeszna wiadomo niewiele. Wiedzę o pradziejach czerpiemy najczęściej ze znalezisk archeologicznych, a tych jest bardzo mało w gminie Trzemeszno. W literaturze przewijają się domysły o istnieniu grodu w Trzemesznie, jednakże i tu brak dostatecznych badań weryfikacyjnych, przeprowadzonych w miejscu gdzie grodzisko miało stać.

Nazwa miejscowości została zapisana dopiero w XII w. w zlatynizowanej formie „Ciremusine” - 1146 r. i „Cremesen” - 1147 r. Została zaczerpnięta ze staropolskiego wyrazu czrzemecha, trzemcha, dzisiejsza czeremcha, możliwe, że tak określano Jezioro Trzemeszeńskie, nad którym ta roślina rosła.

Piękna tradycja otacza klasztor trzemeszeński. Początki zagadkowej historii wiąże się z dobą Mieszka I i przejściowym złożeniu w nim w 997 r. ciała św. Wojciecha. Nie brakuje literatury poświęconej temu zagadnieniu. Wysuwano szereg wzajemnie wykluczających się hipotez, nawiązującej do legendy o św. Wojciechu, znana w literaturze od pierwszych słów napisanego po łacinie utworu Tempore illo. Ciało św. Wojciecha, wykupione przez Bolesława Chrobrego od Prusów, w drodze powrotnej trafić miało przypadkowo do Trzemeszna, gdzie przechowywane było przez pewien czas i dopiero później zostało złożone w Gnieźnie. Męczeńska śmierć św. Wojciecha nastąpiła 24 kwietnia 997 r., a kanonizacja w 999 r. Stąd ze wspominanej legendy niedwuznacznie wynika, że w 997 r. musiał istnieć w Trzemesznie kościół, w którym złożono ciało męczennika. Opierając się na niej przyjmowano niekiedy, że w Trzemesznie był klasztor, którego założycielem był św. Wojciech przed wyruszeniem z misją do Prus. Nie brakowało też głosów utrzymujących, że klasztor ten powstał jeszcze za czasów Mieszka I. Opierano się na późnej informacji, zanotowanej przez tzw. Wspominki trzemeszeńskie, uważane za dzieło powstałe w XVI w. Tempore illo zostało przez historyków odrzucone. Powstały one stosunkowo późno, bo dopiero w XII w., w okresie ponownego rozkwitu kultu św. Wojciecha. Żywoty św. Wojciecha napisane były jeszcze w XI w., niedługo po jego męczeńskiej śmierci, podawały że ciało świętego zostało przewiezione bezpośrednio do Gniezna i tam złożone. Na Drzwiach Gnieźnieńskich powstałych w XII w. i obrazujących żywot św. Wojciecha również brakuje sceny związanej z Trzemesznem. Powstanie informacji o złożeniu ciała w Trzemesznie wiązano z kanonikami regularnymi, których zamiarem mogło być uczynienie miejscem kultu w klasztorze tego świętego.

Brak również źródeł potwierdzających fakt o nadaniu fundacji klasztoru przez św. Wojciecha. Pasja z Tegernsee, przedmiot studiów regionalistów i historyków dziejów Trzemeszna, podaje, że św. Wojciech założył klasztor w miejscowości Mestris. Ostatecznie ustalono, że św. Wojciech przebywając na terenie Węgier założył klasztor określany właśnie nazwą ad Mestris – klasztor w Mons Ferreus na południu Węgier. Ciężko także wyobrazić sobie, że św. Wojciech przebywający dość krótko na ziemiach Piastowskich mógł założyć w ekspresowym niemal tempie klasztor, do którego już po kilku tygodniach od jego śmierci miało być przewiezione jego ciało. Również ze strony administracyjnej kościoła można się dopatrzyć pewnych niejasności. Uprawnienia do zakładania klasztorów w Polsce miał w tamtym czasie jedynie polski biskup misyjny. Św. Wojciech, choć był biskupem takowych uprawnień nie posiadał. Najstarszy klasztor w Polsce powstał w Międzyrzeczu w 1000 r.

Badania archeologiczne w świątyni prowadzone w drugiej połowie XX w. pozwoliły na odkrycie obiektu przedromańskiego, powstałego przed 1030 r. Była to prawdopodobnie trójnawowa, beztranseptowa bazylika, kryta płaskim stropem, z nieco węższym prezbiterium zamkniętym półkolistą apsydą. Pod prezbiterium znajdowała się krypta.

Badacze wysunęli hipotezę, mówiącą o tym, że już za czasów Kazimierza Odnowiciela powstała w Trzemesznie wspólnota kanoników, żyjących według reguły akwizgrańskiej, która podupadła za rządów Władysława Hermana, odnowiona została przez Bolesława Krzywoustego i przekształcona w klasztor Kanoników Regularnych. Sugerowano się informacją kroniki klasztornej z XVII w., która podała, że prepozyt trzemeszeński Gniewomir (1040-1063) miał otrzymać przywilej fundacyjny od Kazimierza Odnowiciela. Wydaje się jednak, że pogląd ten był trudny do utrzymania. Kanonicy, w przeciwieństwie do benedyktynów, osiedlili się przede wszystkim w ważniejszych ośrodkach grodowo-miejskich, sprawując w nich obowiązki duszpasterskie. Wyjątkiem była Małopolska, gdzie kolegiat kanonickich było najwięcej, a kasztelanie stosunkowo nieliczne, żadna ze znanych kolegiat na innych ziemiach polskich nie została w XII w. założona poza grodem kasztelańskim. Raczej Trzemeszno nie stanowiło wyjątku.

Autor kroniki klasztornej z XVII w. nie mógł znać rzeczywistej listy przełożonych klasztoru, spisał więc listę, podając trzech początkowych proboszczów, którzy żyli w rzeczywistości później. Prawdą jest iż w XIV w. proboszczem trzemeszeńskim był Gniewomir, który uzyskał przywilej od Kazimierza Wielkiego. W XI w. nie stosowano jeszcze potwierdzenia nadań w formie dokumentu, stąd niektóre rzekome przywileje fundacyjne opatrzone wczesnymi datami – jak mogileński datą roczną 1065 – są falsyfikatami sporządzonymi znacznie później.

W tradycji pojawia się także inny mit o początkach klasztoru. Informacja podawana przez klasztor trzemeszeński mówi o przybyciu do Trzemeszna pierwszego prepozyta Bernarda z Doroacum koło Wenecji z siedmioma braćmi z Werony we Włoszech za czasów arcybiskupa Roberta, zmarłego w 994 r. Arcybiskup był postacią fikcyjną, wprowadził go do historiografii Jan Długosz, wpisując zgon kapłana przed 995 r., przed założeniem arcybiskupstwa w 1000 r.

W XVII w. rozpowszechniona była inna informacja. Archidiakon Stanisław Lipski – wizytator Trzemeszno, wspomniał o kielichu św. Wojciecha i innych pamiątkach związanych z osobą świętego. Miały być one przekazane z Gniezna do Trzemeszna w 1008 r. Prawdopodobnie jest to kolejna fikcja literacka, może przyszłe badania rzucą nieco światła na sprawę.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródło: Dzieje Trzemeszna, pod red. Cz. Łuczaka, Poznań 2002, fot. pocztówka bazylika Trzemeszno zbiory własne.

Dworzec kolejowy dawniej

 

Fot. dworzec kolejowy, ujęcie wodne, dworzec, wieża wodna. Źródło: https://www.bazakolejowa.pl/

Dworzec kolejowy w Kruszwicy stan z 1.01.2022 r.

 

Po bitwie o Inowrocław 1919 r.

Dnia 6 stycznia 1919 r. Inowrocław po długich latach niewoli był znowu wolny i polski. Na budynkach powiewały biało-czerwone lub czerwone z białym orłem sztandary. Do miasta napływały rzesze nowych ochotników. Przybyli tez wyzwoleni jeńcy francuscy, aby w szeregach powstańczego wojska walczyć o wolność. Tłum żądał rozbrojenia Niemców. Bitwa o Inowrocław nie była przecież ostatnią bitwą powstania, a powstańcom brakowało broni.

Kiedy powstańcy przygotowali się do wkroczenia do miasta, nie wiedzieli, że Niemcy wysłali posiłki z Bydgoszczy. Wkrótce wieści o zbliżającej się odsieczy dotarły do porucznika Pawła Cymsa – dowódcy, który kierował atakiem na Inowrocław. Miasto zostało ostrzelane przez niemiecki samolot z broni pokładowej. Polacy uznali to za jednostronne zerwanie rozejmu. Ostatecznie niemiecki dowódca – Grollman wycofał posiłki i lotnika, dając w ten sposób osłonę wycofującemu się 140 pułkowi piechoty.

Polacy zajęli koszary. Szybko okazało się, że Niemcy nie traktowali honorowo jeńców. Wypychali ich siłą do piwnic przez wąskie okienka. Opuszczającym się na rękach miażdżono dłonie. Okrucieństwem wyróżniał się właściciel hotelu dworcowego, hakatysta Wilhelm Strube, który przebijał powstańcom bagnetem ręce. Rozstrzelano także, wziętego do niewoli żołnierza 31 pp z Radziejowa Franciszka Adamczewskiego. Garnizon niemiecki zdał koszary i opuścił Inowrocław. Strube skazany został na karę śmierci przez doraźny sąd wojenny. Wyrok wykonano natychmiast.

W czasie kiedy niemieckie wojsko opuszczało miasto, inowrocławianie burzyli pomnik cesarza Wilhelma I (skwer przy dzisiejszym dworcu autobusowym) – symbol pruskiej władzy nad Inowrocławiem.

Podczas walk o Inowrocław poległo 37 powstańców, 120 odniosło rany. Ciała niektórych zabitych odesłano do rodzinnych miejscowości, pozostałych pochowano w zbiorowej mogile na cmentarzu przy kościele NMP.

Mimo, że Paweł Cyms wyzwolił Kujawy inowrocławskie i miasto wbrew rozporządzeniu ugodowej Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu i Powiatowej Rady Ludowej w Inowrocławiu, przebieg powstania wielkopolskiego wykazał, że kujawska operacja prowadzona przez niego nie tylko wyzwoliła te ziemie i stolicę regionu – Inowrocław ale także osłoniła działania powstańcze w Wielkopolsce, umożliwiając zdobycie Bydgoszczy – głównego bastionu pruskiego i pozwoliła na opanowanie Kujaw i Wielkopolski.

Paweł Cyms utworzył 1 Pułk Grenadierów Kujawskich, którego został dowódcą. Brał wraz z nim udział w walkach o Bydgoszcz pod Złotnikami, Łabiszynem i Brzozą. Dnia 7 grudnia 1919 r. pułk przemianowano na 5 Pułk Strzelców Wielkopolskich. Cymsa awansowano na kapitana, został dowódcą batalionu. Na bazie tego oddziału uformowano później słynny inowrocławski 59 pułk piechoty.

Kapitan Cyms wziął udział w trzecim powstaniu śląskim, jako dowódca dużej grupy operacyjnej liczącej 1600 żołnierzy, walczącej nad Odrą na odcinku od Koźla Starego do przystani Kozielskiej. Z grupy tej utworzono 2 Pułk Powstańców Śląskich im. Tadeusza Kościuszki. Po powstaniu Cyms ukończył studia ekonomiczne na Uniwersytecie Poznańskim, po których pracował w przedsiębiorstwie transportowym.

Operacja ochotników Cymsa na Kujawach miała ogromne znaczenie dla zwycięskiego przebiegu całego Powstania Wielkopolskiego. Trudno przewidzieć, ile ofiar wśród Polaków przyniosłaby kontrofensywa niemiecka idąca na Wielkopolskę poprzez Kujawy. Blokada działań wojskowych w Bydgoszczy i Toruniu oszczędziło życie większej liczbie powstańców, niż liczba poległych w Inowrocławiu. Polski czyn zbrojny miał także decydujące znaczenie przy określaniu granic przyszłej Rzeczypospolitej podczas konferencji pokojowej.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: C. Sikorski, Miasto na soli, Warszawa 1988; fot. skan z książki - przysięga powstańców na rynku w Inowrocławiu 1919 r.

Bitwa o Inowrocław 1919 r.

W nocy 5 stycznia 1919 r., po godzinie 24, odbyła się w Mątwach inowrocławskich narada sztabowa ochotników polskich, poprzedzająca atak. Co prawda brakowało dowódców i broni, jednak młody oficer Paweł Cyms zaoferował dowodzenie atakiem kapitanowi Zabdyrowi. Ten wymówił się nieznajomością terenu i stosunków panujących w Inowrocławiu. Do Mątew przybywały kolejne grupy powstańcze.

O godzinie 3 w nocy, sztab uzgodnił plan ataku Inowrocławia. Nad ranem rozpoczęto przegrupowanie wojska. Wojska powstańcze podzielono na dwie grupy operacyjne – wschodnia i zachodnią. Dowództwo grupy wschodniej objął kapitan Zabdyr. Łącznie grupa kapitana liczyła 400 żołnierzy i dysponowała 3 ciężkimi karabinami maszynowymi. Powstańcy uzbrojeni byli w karabiny. Brakowało amunicji, na jeden karabin przypadało zaledwie 20 sztuk amunicji.

Grupa zachodnia dowodzona przez ppor. Mieczysława Słębeckiego składa się z 420 powstańców uzbrojonych w karabiny. Na karabin wypadało w tej grupie 30 sztuk nabojów. Drużyna posiadała 3 ckm i 3 lkm oraz granaty ręczne.

Grupy mogły liczyć na wsparcie ze strony kawalerii kruszwickiej liczącej 74 szable. W trakcie walk o miasto grupa zachodnia wzmocniona została kompanią mogileńską Izydora Włodarka liczącą 300 żołnierzy, oddziałem barcińskim Aleksandra Jakubowskiego – 50 ludzi i kompanią pakoską pod Władysławem Poczekajem w sile 100 powstańców.

Zadaniem grupy wschodniej było wtargnięcie do miasta ulicą Poznańską, zdobycie poczty, budynku komendy obwodowej, starostwa, elektrowni oraz zaatakowanie koszar piechoty. Dodatkowym zadaniem osłonowym było przerwanie połączenia kolejowego i drogowego z Toruniem. W czasie walki grupa ta miała wchłonąć ochotników inowrocławskich.

Celem grupy zachodniej było zaatakowanie od strony Rąbinka-Saliny i zdobycie stacji kolejowej, przerwanie połączenia kolejowego i drogowego z Bydgoszczą oraz atak na koszary piechoty.

Całością operacji dowodził porucznik Paweł Cyms. Szefem sztabu powstańczego był Feliks Zieliński. Sztab stacjonował w Rąbinie inowrocławskim. Przy sztabie funkcjonował, zorganizowany przez doktora Sylwestra Schwarca z Kruszwicy, punkt medyczny dla rannych powstańców.

Grupie zachodniej udało się opanować Salinę i szybko dotrzeć wzdłuż torów kolejowych do Kruśliwca, skąd rozpoczęto atak na dworzec kolejowy. Dworzec, zdobyto po ciężkich walkach. Po silnym ataku 140 pp i artylerii powstańcy musieli się wycofać pod Salinę. Stąd Cyms poprowadził oddziały poprzez solanki do ataku na śródmieście.

Tymczasem oddziały grupy wschodniej dotarły do rynku. U wylotu ul. Królowej Jadwigi napotkały samochód pancerny. Nawiązała się walka, po której powstańcy przedostali się do koszar i dworca kolejowego. Niemcy schronili się do koszar.

Bitwa o Inowrocław przyciągała kolejnych ochotników ze wsi kujawskich. Wkrótce gromady chłopów zalały inowrocławskie ulice. Źródła podają, że mogło ich być nawet 10 tysięcy. Doszło do krótkiego rozejmu. Niemcy liczyli na pomoc dywizji bydgoskiej majora Klattego. Pomoc nie dotarła, wybuchł bunt żołnierzy polskich w oddziałach Koppa.

Ostatecznie porucznicy Cyms i Skrzydlewski w towarzystwie Jana Głowackiego, około godziny 2 w nocy 6 stycznia 1919 r., zawarli z dowódcą inowrocławskiego garnizonu majorem von Grollmanem, porozumienie oddające miasto w ręce powstańców. Porozumienie przewidywało natychmiastowe zawieszenie broni, wymianę jeńców, opuszczenie przez wojsko niemieckie miasta na warunkach honorowych w ciągu 48 godzin; ochronę przez powstańców majątków i zapewnienie bezpieczeństwa osobistego pozostałych w mieście cywilów pochodzenia niemieckiego. Ustalono także pogrzeb poległych na dzień 6 stycznia oraz przekazanie stacji kolejowej Polakom 6 stycznia o godzinie 13.

Rano 6 stycznia 1919 r. oddziały powstańcze zebrały się pod Saliną i tutaj przygotowały się do zajęcia miasta. W południe powstańcze wojsko z triumfem wkroczyło do śródmieścia. Inowrocław był wolny.

Opracowanie Bartłomiej Piotr Grabowski,  fot.https://www.bydgoszcz.ap.gov.pl/popularyzacja-i-edukacja/wystawy/powstanie-wielkopolskie-1919

W przededniu bitwy o Inowrocław 1919 r.

Dnia 1 października sejm przyjął ustawę ustanawiającą Narodowy Dzień Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego. 28 października Senat poprał ją jednogłośnie. We wtorek 23 listopada, w Poznaniu prezydent Andrzej Duda podpisał ustawę o ustanowieniu 27 grudnia nowego święta państwowego – Narodowego Dnia Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego.

Po 123 latach zaborów – niewoli naznaczonej walką, cierpieniem i wysiłkiem wielu pokoleń Polaków – nasz kraj odzyskał suwerenność. W obliczu wojny o niepodległość Kujawy nie pozostały bierne.

Dnia 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu wybuchło zbrojne powstanie Polaków dążących do zrzucenia jarzma pruskiej niewoli. Wieść o walkach szybko dotarła na Kujawy. Młody oficer, syn nauczyciela z Pawłowa pod Gnieznem – Paweł Cyms wraz z odziałem ochotników, których z każdym dniem przybywało, zmierzał w stronę Inowrocławia, gdzie znajdował się silny garnizon pruski.

W Nowy Rok 1 stycznia 1919 r., kompania Cymsa wkroczyła do Trzemeszna rozpoczynając operację wyzwolenia Kujaw. Strategicznym miastem w drodze do wyzwolenia Mogilna stało się Trzemeszno. W mieście utworzyli powstańcy bazę wypadową. Zmobilizowano 60 trzemeszniaków pod wodza Władysława Wleklińkiego i jeszcze tego samego dnia ruszono na Mogilno. Po drodze dołączyło wielu ochotników z pobliskich wsi, niestety słabo uzbrojonych lub też nie posiadających żadnej broni. Na wieść o podejściu pod Mogilno powstańców Cymsa, Polacy w Mogilnie dowodzeni przez Stanisława Roloffa, Władysława Splitta, Izydora Włodarka i Aleksandra Jakubowskiego, między godziną 18 a 19 rozbroili bez strzału oddział niemiecki. Kiedy około godziny 20 żołnierze Cymsa wkroczyli do Mogilna zastali karnie ustawiony na rynku oddział jeńców gotów do wymarszu do niewoli. Cyms oczyścił drogę do Inowrocławia ze stacjonujących we wsiach oddziałów Grenzschutzu.

Następnie planował zdobyć Strzelno. Dnia 2 stycznia 1919 r., dowódca kompanii gnieźnieńsko-wrzesińskiej sierżant Mieczysław Słabęcki otrzymał rozkaz ataku na to miasto na linii obsadzonych przez Niemców lasów miradzkich. W pobliżu rozpoznania dokonał patrol ochotników z Gębic. Sierżant Słabęcki rozpoczął walki o Strzelno. Miasta bronił 45-osobowy oddział Grenzschutzu. W mieście działali dowódcy Władysław Trzciński i Zakrzewski z około 50 osobową grupą ochotników, głównie z miejscowego „Sokoła”. Po zaciętej walce, około godz. 19, oddział niemiecki wycofał się w kierunku Kruszwicy, pozostawiając na miejscu broń i amunicję. Strzelno było wolne. Na pomoc miastu pospieszyli również ochotnicy z Gębic, Wójcina, Młynów i innych pobliskich wiosek. Następnego dnia, około godziny 4 rano, kompanie strzelińskie ruszyły do boju o Kruszwicę.

W noc sylwestrową, zorganizowany przez porucznika Włodzimierza Skrzydlewskiego oddział powstańczy w Wójcinie, wspólnie z powstańcami z Wilczyna, rozbił bez żadnego strzału stacjonującą w Wójcinie 70-osobową kompanię Grenzschutzu. W ręce powstańców wpadło sporo broni i amunicji. Ochotnicy z Wójcina, po udanym napadzie na Niemców, pospieszyli do Strzelna aby połączyć się z oddziałem Pawła Cymsa i wziąć udział w walkach o Inowrocław.

Tymczasem w nocy z 2 na 3 stycznia powstańcy kruszwiccy pod wodzą Kazimierza Dratwińskiego własnymi siłami wyzwolili miasto. Idący z Inowrocławia oddział niemiecki, został przechwycony przez otaczających miasto powstańców i w całości wzięty do niewoli.

Dnia 4 stycznia około godziny 21 oddziały powstańcze zgrupowane na linii Kruszwica-Strzelno ruszyły do natarcia na Inowrocław. W nocy powstańcy zajęli w Mątwach wolnych od wojsk nieprzyjacielskich, pozycje wyjściowe do ataku na miasto. Rozpoczęły się walki o Inowrocław.

Opracowanie Bartłomiej Piotr Grabowski, Polskie Towarzystwo Historyczne oddział Inowrocław, fot.https://www.bydgoszcz.ap.gov.pl/popularyzacja-i-edukacja/wystawy/powstanie-wielkopolskie-1919. 

Kto rządził Włocławkiem w 1787 roku?

Źródła podają, że monopol władzy w mieście Włocławek, w 1787 r. posiadała grupa osób zrzeszonych w bractwie strzeleckim. Władzę i nadzór nad bractwem pełnił burmistrz i radni miasta. W tym też roku, doszło w bractwie strzeleckim do zmian organizacyjnych, w wyniku których członkowie bractwa zostali złączeni z członkami bractwa literackiego w jedno bractwo piwowarów.

Do bractwa mógł należeć każdy mieszkaniec miasta. Wpisowe wynosiło dość dużo i nie każdego było stać na opłacenie, co za tym idzie każdy mógł przystąpić w szeregi bractwa. Pierwszeństwo przy wstępowaniu do bractwa mieli synowie piwowarów oraz córek lub wdów po zmarłych członkach za opłatą 50 złotych polskich. O przyjęciu do bractwa tak zwanych ‘obcych”, decydowała zwierzchność miasta bądź zamku, tj. burmistrz lub biskup. Opłata wpisowego dla osób określonych mianem obcych była dwukrotnie wyższa niż dla osób uprzywilejowanych, tj. spokrewnionych z członkami cechu, i wynosiła 100 złotych polskich.

Członkiem bractwa mógł zostać tylko człowiek uczciwy i wykształcony, odpowiedni do sprawowania urzędów miejskich. Bractwo strzeleckie w 1787 r. liczyło 37 osób – 22 mężczyzn i 15 kobiet, wdów po zmarłych członkach bractwa.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: P. Bokota, Włocławek w momencie przejścia pod zabór pruski w 1793 r., [w:] Kujawy wschodnie i Ziemia Dobrzyńska w okresie przejścia pod zabór pruski w 1793 r., M. Morawski, Monografia Włocławka, Włocławek 1933; obrazek z https://stareplanymiast.pl/plan-miasta-wloclawka-1787r/