Studium urbanistyczno-konserwatorskie kościoła pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy

Kościół o uproszczonych formach neoklasycystycznych, przykryty kopułą, usytuowany jest we wschodniej pierzei rynku, w sąsiedztwie kamienic. Cofniętą z linii zabudowy świątynię oddziela od ulicy niewysokie metalowe ogrodzenie. Budynek założony na rzucie prostokąta ustawiony jest w linii północ-południe. Zwarta, proporcjonalna bryła nakryta jest kopułą z latarnią. Elewacja frontowa, południowa, jednoosiowa zaakcentowana została ryzalitem środkowym, w którym mieści się wejście główne poprzedzone schodami. Drzwi ujęte zostały wąską, tynkowaną opaską, nad którą, na osi środkowej umieszczono okrągłe okienko otoczone opaską z kluczem na osi. Elewację północną ukształtowano analogicznie do frontowej. W miejscu wejścia głównego do kościoła (w elewacji frontowej) znajduje się wysoka, prostokątna płycina. Elewacja od strony rynku (zachodnia) posiada na osi środkowej wejście poprzedzone szerokimi schodami. Drzwi ujęte zostały w profilowaną opaskę z kluczem na osi i z uszakami. Ponad wejściem znajduje się okno o wykroju połowy okręgu. Centralna część kościoła została przykryta kopułą na żagielkach. Wnętrze jest jednoprzestrzenne, z wydzielonym prezbiterium i kruchtą. Nad prezbiterium i chórem muzycznym wprowadzono sklepienia kolebkowe, wnętrze kopuły ozdobiono płytkimi kasetonami. W prezbiterium znajduje się współczesna mozaika (ukończona w 2007 roku) przedstawiająca patronkę kościoła św. Teresę stojącą pod krzyżem.

Zabytek dostępny dla zwiedzających, możliwość zwiedzania wnętrza przed/po mszy świętej.

Oprac. B. Grabowski, na podstawie materiałów Agnieszki Wysockiej, Pracownia Dokumentacji, Popularyzacji Zabytków i Dziedzictwa Narodowego, Kujawsko-Pomorskiego Centrum Kultury w Bydgoszczy, 08.12.2014 r.

Bibliografia

• Karta ewidencyjna, Kościół katolicki pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus, oprac. Wysocka A., 2006, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Toruniu/delegatura w Bydgoszczy.
• Skuratowicz J., Architektura Wielkopolski w dwudziestoleciu międzywojennym, [w:] Sztuka dwudziestolecia międzywojennego. Materiały z sesji SHS, Warszawa 1982, s. 268.

Reklama wódki ze Strzelna (DK nr 54, 5.12.1893) - Kurtyzana i Goplana

 

130 lat od śmierci pułkownika Edmunda Calliera - autora monografii Kruszwicy

Edmund Callier - pułkownik wojska polskiego, zmarł 14 grudnia 1893 roku w Poznaniu. Autor, patriota, żołnierz; "spiżowa postać, nieugięty charakter, człowiek wielkiego serca i poświęcenia dla Ojczyzny" - jak pisała redakcja Dziennika Kujawskiego 17 grudnia 1893 r.

Pułkownik Callier urodził się 2 października 1833 roku w Szamotułach, gdzie jego ojciec był sekretarzem powiatowym. Uczęszczał do gimnazjum w Poznaniu. Początkowo pracował w handlu, jednak w 1854 roku wyjechał do Francji, gdzie wstąpił do wojska i wziął udział w wojnie krymskiej. Tam poznał Adama Mickiewicza. Pracował przy kopaniu kanału sueskiego, pod Lessepsem. Kontynuował karierę wojskową w Algierze, gdzie polował na lwy. W 1860 roku walczył o wyzwolenie Włoch w powstańczym wojsku. W 1863 roku jako powstaniec walczył o niepodległość Ojczyzny. Wykazał się wielkim męstwem pod Brdowem, a pod Nową Wsią został ranny. Został mianowany pułkownikiem wojska mazowieckiego. Po upadku powstania, aresztowany przez władze pruskie i przewieziony do Berlina. Skazany na dwa lata więzienia w fortecy grudziądzkiej.

W 1866 roku wrócił do Poznania, gdzie pracował w administracji Dziennika Poznańskiego. Przed śmiercią spisał dzieje Kruszwicy i obiecał opracowanie podobnej pracy o dziejach Inowrocławia. Monografia została wydana pośmiertnie.

Oprac. B. Grabowski, źródło: Dziennik Kujawski nr64, z 17 grudnia 1893 r.

Kapsel od piwa z Kujawskiej Wytwórni Win w Kruszwicy

 

Źródło: Katalog Kapsli Polskich na www.katalogkapsli.pl

Kruszwickie kamienice - Poznańska 4 - Synagoga

Budynek już nie istnieje. Został zbudowany w 1858 roku. Styl klasycyzm. Obiekt usytuowany wzdłuż pierzei ulicznej - Poznańska 4. Założony na planie prostokąta. Murowany, tynkowany, niepodpiwniczony. Parterowy z poddaszem użytkowym. Więźba drewniana krokwiowo-jętkowa ze stolcami. Elewacja frontowa z drzwiami po środku i czterema drewnianymi oknami. Dach na przestrzał, komin "babula". Zbudowany jako świątynia - Synagoga, dla mieszkańców Kruszwicy wyznania Mojżeszowego. Podobne pod względem architektonicznym budowle powstały w tym okresie na ul. Rybackiej i Niepodległości. 

Przy świątyni znajdował się także budynek mieszkalny z salą modlitw oraz budynki gospodarcze: rzeźnia i stajnia. Gmina Żydowska liczyła w drugiej połowie XX wieku około 200 wiernych. Religi nauczał kantor Marcus Caro. Cmentarz znajdował się w innej części Kruszwicy, przy ul. Fabrycznej, dziś częściowo teren Cukrowni. Miejsce pochówku było ogrodzone. W okresie międzywojennym liczba kruszwickich Żydów uległa zmniejszeniu na skutek wyjazdu mieszkańców z miasta. W latach trzydziestych XX wieku liczyła zaledwie kilkunastu wiernych. Przed wybuchem II wojny światowej wiernych było jeszcze mniej. Synagoga została spalona przez okupanta niemieckiego pod koniec 1939 roku, a jej zgliszcza rozebrane w następnym roku. Nie zachował się także cmentarz.

Oprac. B. Grabowski, źródła: Guldon Z., Żydzi w miastach kujawskich w XVI–XVIII wieku, „Ziemia Kujawska” 1993, t. 9. Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1904–1908, Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1942, Toruń 2007, Kawski T., Społeczność żydowska na pograniczu kujawsko-wielkopolskim w XX wieku, [w:] Z dziejów pogranicza kujawsko-wielkopolskiego. Zbiór studiów, red. D. Karczewski, Strzelno 2007, ss. 161–187, Łaszkiewicz T., Z dziejów Żydów na Kujawach Zachodnich w okresie międzywojennym, [w:]Albert Abraham Michelson, noblista z Kujaw. Studia i materiały, red. D. Kurzawa, Strzelno 2007, ss. 62–70, W. Jastrzębski, T. Jaszowski, Potulice oskarżają, Bydgoszcz 1968.; http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-zydowski-kruszwica; http://www.sztetl.org.pl/ Własne badania - szkice autor na podstawie zachowanych ilustracji.

Kruszwickie kamienice - ul. Niepodległości 24

Budynek mieszkalny, wielorodzinny z 1900 roku. Styl historyzm. Działka w 1899 roku o pow. 14 na 15 metrów kwadratowej. Jak podają źródła w 1902 roku działka z nowym budynkiem przy ul. Bahnhofsr. 32. 

W 1900 roku zabudowa nieruchomości stanowiły: dom mieszkalny ze skrzydłem bocznym i ustęp, stajnia z pralnią, warsztat, warsztat boczny, magazyn w latach 1899-1939 - ślusarza Richarda Strehlau, a od 1939 roku - Anny Chmielewskiej. 

Budynek frontowy zbudowany w 1900 roku przez budowniczego Michała Kopańskiego. 

W 1932 roku w budynku mieściła się restauracja oraz siedem mieszkań dla 27 lokatorów. Był też ogród o powierzchni 790 metrów kwadratowych. 

Budynek usytuowany wzdłuż pierzei ulicznej. Założony na planie litery L. Oficyna parterowa, murowana z cegły. Na działce znajduje się budynek tylny - dawna kuźnia.  Budynek frontowy jest trzykondygnacyjny. Murowany, tynkowany, podpiwniczony. Elewacja frontowa siedmioosiowa z bramą przejazdową pośrodku. Część centralna podkreślona jednoosiowym, płytkim ryzalitem zwieńczonym szczytem. Parter boniowany. Okna I piętra zamknięte alternującymi naczółkami trójkątnymi i półkolistymi, natomiast nad oknami II piętra występują proste naokienne gzymsy wsparte na konsolkach. Artykulacji pionowej podkreślają pilastry międzyokienne. Po bokach, na I piętrze znajdują się dwa balkony z metalową, ażurową balustradą. Ścianka attykowa, przesłaniająca dach od frontu, zwieńczona jest metalową balustradą. Dach dwuspadowy, niski, kryty papą. 

Zachowana stolarka drzwiowa i okienna. Na szczególną uwagę zasługują żelazna, ozdobna krata w bramie wejściowej.

Układ wnętrza dwutraktowy. Zachowana drewniana klatka schodowa z balustradą tralkową oraz płycinowe drzwi wewnętrzne. Piwnice sklepiono odcinkowo na dźwigarach. Więźba drewniana. Oświetlenie elektryczne, ogrzewanie pierwotnie piecowe, kanalizacja.

Oprac. B. Grabowski, źródła: Księgi Wieczyste miasta Kruszwicy, T. VI, k.  124, Państwowe Biuro Notarilne, Inowrocaw, Woj. Biuro Geodezji i Terenów Rolnych, Oddział Inowrocław, Akta katastr. miasta Kruszwicy, WAPOT Inowrocław, Akta miasta Kruszwicy; Studium urbanistyczno-konserwatorskie, PKZ Toruń, 1977 rok, Zdjęcie czarnobiałe T. III. neg. 6602/2/77 rok, kolor autor współcześnie stan z 2.12.2023 rok.

Kruszwickie kamienice - ul. Niepodległości 25

Przy ul. Niepodległości 25 mieści się nie duży budynek mieszkalny z połowy XIX wieku. Styl klasycyzm. Remontowany już w XX wieku. Zezwolenie na budowę domu bocznego ze stajnią otrzymał cieśla Michał Kopański w 1896 roku. 

Budynek usytuowany kalenicowo wzdłuż pierzei ulicznej. Założony na planie prostokąta. Murowany, częściowo o konstrukcji ryglowej. Tynkowany. Niepodpiwniczony. Parterowy z mieszkalnym poddaszem. Więźba drewniana krokwiowo-jętkowa ze stolcami. Elewacja frontowa  trzyosiowa z wejściem po środku. Dach na przestrzał. Zachowany zabytkowy komin (pierwotnie "babula") i drewniane stropy. Oświetlenie elektryczne. Zbudowany w celach gospodarczych, w późniejszym czasie przebudowany na mieszkania.

Oprac. B. Grabowski, źródła: WAPOT Inowrocław, Akta miasta Kruszwicy nr 208; Studium urbanistyczno-konserwatorskie, PKZ Toruń, 1977 rok, Fot. czarnobiałe T. III. neg. 6624/12/77 r., fot. kolor autor współcześnie, stan z 2.12.2023 r.

Kruszwickie kamienice - ul. Niepodległości 27

Budynek z końca XIX wieku. Styl historyzm. Dawny dom mieszkalny dyrektora Cukrowni. W 1901 roku działka zabudowana o powierzchni prawie 97 metrów kwadratowych. W 1910 roku przy domu mieszkalnym znajdowała się stajnia, wozownia, ogród przydomowy i podwórze. 

W 1928 roku wybudowano przybudówkę domu dyrektora Cukrowni mającą pomieścić łazienkę i pokój mieszkalny. Zezwolenie na rozbudowę willi dyrektor Cukrowni otrzymał w 1923 roku. W 1932 roku budynek mieszkalny mieszczący 14 izb (pokoi) dla 7 osób, ogród 2000 metrów kwadratowych i 1500 metrów kwadratowych sadu. W czasie wojny mieszkał w budynku gestapowiec. Po II wojnie budynek odnowiony wewnątrz i adoptowany na przedszkole, które mieści się w nim od 1950 roku do dzisiejszych czasów. 

Budynek frontem zwrócony do pierzei ulicznej. Założony na planie prostokąta. Murowany, tynkowany, podpiwniczony. Dwukondygnacyjny. Elewacja frontowa dziewięcioosiowa z 2osiowym ryzalitem. Czwarte i piąte osie w parterze stanowi wejście z oknem ujęte w przybudówce elewacji południowej. Po stronie północnej piętrowy, dwuosiowy aneks z roku 1928. Wszystkie otwory o wykroju prostokątnym w malowanych opaskach. Pierwotny wystrój zachował frontowy portal i boczne wejście. Układ wnętrza dwutraktowy w amfiladzie. Zachowana stolarka okienna i drzwiowa. Piwnice sklepione odcinkowo na dźwigarach. Dach dwuspadowy, niski, kryty papą. Więźba krokwiowo-jętkowa. ogrzewanie pierwotnie piecowe, oświetlenie elektryczne.

Oprac. B. Grabowski, źródła: Księgi Wieczyste miasta Kruszwicy, T. IV, k. 83 (15721) Państwowe Biuro Notarialne w Inowrocławiu, Woj. Biuro Geodezji i Terenów Rolnych, Oddział Inowrocław; Studium urbanistyczno-konserwatorskie, PKZ Toruń 1977 rok, fot. T. III, neg. 6624/11, 1977 rok, fot. kolor autor, stan z 2.12.2023 r. 

Kruszwickie kamienice - ul. Niepodległości 33 (poczta)

Poczta została wybudowana w Kruszwicy w 1897 roku. Styl historyzm. 

Właśnie w 1897 roku zezwolenie na budowę Urzędu Pocztowego na działce należącej do Appelta wystarała się rodzina. Działka w 1902-1910 roku miała powierzchnię 9 na 13 metrów kwadratowych, na której stał budynek poczty z dobudówką, podwórze, ogród i budynek stajenny. W latach 1897-1958 w posiadaniu rodziny Appletów. Od 1958 roku posiadłość należała do Skarbu Państwa Polskiego.

Budynek usytuowany frontem wzdłuż pierzei ulicznej. Założony na planie zwartego prostokąta z parterową oficyną o charakterze gospodarczym. Murowany z klinkierowej czerwonej cegły (od frontu), nietynkowany. Od frontu, po stronie prawej, parterowa, jednoosiowa dobudówka. Parter pięcioosiowy, piętro czteroosiowe. Wejście do budynku na lewej osi skrajnej. Wszystkie otwory prostokątne, zamknięte łukiem odcinkowym. Artykulacja pozioma podkreślona gzymsami ze skośnie ustawionych cegieł. Dach dwuspadowy, kryty dachówką. Więźba drewniana. Piwnice sklepione odcinkowo na dźwigarach. Układ wnętrza dwutraktowy z sienią przelotowa. Klatka schodowa, drewniana z toczonymi tralkami. Zachowana eklektyczna stolarka drzwiowa i okienna. ogrzewanie pierwotnie piecowe, oświetlenie elektryczne, kanalizacja. Dobudowany podjazd dla niepełnosprawnych.

Oprac. B. Grabowski, Księgi Wieczyste miasta Kruszwicy, T. V. k. 114, Państwowe Biuro Notarialne w Inowrocławiu, WAPOT Inowrocław, Akta miasta Kruszwicy, Woj. Biuro Geodezji i Terenów Rolnych, Oddział Inowrocław, nr 208; Studium urbanistyczno-konserwatorskie, PKZ Toruń, fot. III, neg. 6625/10, 1977 rok czarnobiała, fot. kolor autor, stan z 2.12.2023 r.

Kruszwickie kamienice - ul. Niepodległości 37

Budynek przy ul. Niepodległości 37 pochodzi z 1870 roku. Styl historyzm. Właścicielem w latach 1883-1890 był Ferdinand Winkler - rzeźnik. W latach 1907-1918 w rękach Juliusza Wrzesińskiego - kupca, od 1918 roku w posiadaniu Cukrowni.

W 1910 roku dom mieszkalny ze skrzydłem bocznym, lewym, ubikacja, podwórze, ogród, budynek tylny oraz stajnia z mieszkaniem. W 1897 roku właściciel otrzymał zezwolenie na budowę stolarni i kuźni dla piekarza Wiśniewskiego. W 1909 roku wydano pozwolenie na dobudowę i przebudowę skrzydła bocznego dla Juliusza  Wrzesińskiego. Prace prowadził Carl Guenter. W 1929 roku zbudowano komin przy warsztacie L. Sawickiego. 

Budynek usytuowany nieco w głębi pierzei ulicznej. Założony na planie litery L. Murowany, tynkowany, podpiwniczony. Dwukondygnacyjny. Oficyna murowana, piętrowa, mieszkalna. Budynek tylny (dawna stajnia) parterowy, kryty dachem pulpitowym. Elewacja frontowa budynku głównego - dziewięcioosiowa. Pierwotne wejście na czwartej osi od prawej - obecnie zamurowane. Dach dwuspadowy kryty papą. Okna o wykroju prostokątnym ujęte w malowane opaski. Na osi środkowej występują w obydwu kondygnacjach małe, prostokątne okienka zdwojone. Pod niskim dachem znajdują się osiowo rozmieszczone, bliźniacze okienka poddasza. Zachowana stolarka okienna o cechach eklektycznych. Układ wnętrza dwutraktowy. Klatka schodowa drewniana z toczonymi tralkami. Stropy drewniane masywne. Więźba drewniana. Wewnątrz zachowane częściowo drzwi z początku XX wieku. Ogrzewanie pierwotnie piecowe, oświetlenie elektryczne, kanalizacja.

Oprac. B. Grabowski, źródła: Księgi Wieczyste, T. IV, k. 80, obecnie 15721, [w:] Państwowe Biuro Notarialne w Inowrocławiu WAPOT Inowrocław, nr 873/747/ Akta miasta Kruszwicy, Państwowe Biuro Geodezji i Terenów Rolnych, od 1910 roku; Studium urbanistyczno-konserwatorskie, PKZ Toruń, 1977 rok, fot. T. III, neg. 6624/7/77 rok, fot. kolor autor stan z 2.12.2023 r.