Wykaz miejsc straceń, walk męczeństwa 1939-1945 w Brześciu Kujawskim w latach (1970-2019)

Wykaz miejsc straceń, walk męczeństwa 1939-1945 w Brześciu Kujawskim

1. Pomnik i wspólna mogiła na miejscowym cmentarzu. 39 pomordowanych w 1939 r. w okolicznym lesie.
2. Pomnik i kwatera 47 poległych w 1945 r., w walce o wyzwolenie powiatu włocławskiego żołnierzy Armii Radzieckiej. W mieście Pomnik Wdzięczności.
3. Pomnik na wspólnej mogile 22 żołnierzy Wojska Polskiego poległych w 1939 r.
4. Sokołowo – grób partyzanta rozstrzelanego w 1943 r. pod drzewem na skraju lasu.
5. Głaz narzutowy umocowany na betonowym postumencie z dwiema płytami. Na jednej płycie napis: „BOHATEROM WRZEŚNIA 1939 R. W 40 ROCZNICĘ WYBUCHU II WOJNY ŚWIATOWEJ, SPOŁECZEŃSTWO BRZEŚCIA KUJAWSKIEGO 1979 R.” Na drugiej płycie wyrzeźbione dwa miecze oraz palący się znicz. Obelisk ten upamiętnia walki Wojska Polskiego z niemieckim najeźdźcą w dniach 9-13 września 1939 r.
6. Obelisk z granitowych polnych kamieni z napisem na tablicy z naturalnego kamienia: „MIEJSCE UŚWIĘCONE MĘCZEŃSKĄ KRWIĄ DZIEWIĘCIU POLAKÓW ZAMORDOWANYCH 18 STYCZNIA 1945 ROKU PRZEZ HITLEROWSKIEGO NAJEŹDŹCĘ”
7. Miejsce straceń: pomnik z napisem: „MIEJSCE UŚWIĘCONE KRWIĄ POLAKÓW POLEGŁYCH ZA WOLNOŚĆ OJCZYZNY” (miejsce odnowione w 2018 r. przez Urząd Gminy Brześć Kujawski)

Pojedyncze groby na cmentarzu parafialnym w Brześciu Kujawskim:

1. JÓZEF ANDRUSIEWICZ (zm. 1939), Strzelec. Żołnierz Wojska Polskiego poległy w 1939 r. w walce z Niemieckim najeźdźcą.
2. NN ANTONIUK (zm. 1939), Strzelec. Żołnierz Wojska Polskiego poległy w 1939 r. w walce z Niemieckim najeźdźcą.
3. ZYGMUNT BORKOWSKI (zm. 1939), Strzelec. Żołnierz Wojska Polskiego poległy w 1939 r. w walce z Niemieckim najeźdźcą.
4. NN CELIŃSKI (zm. 1939), Strzelec. Żołnierz Wojska Polskiego poległy w 1939 r. w walce z Niemieckim najeźdźcą.
5. DOBROSŁAW DABROWSKI (1910 - 1990), Więzień Obozu Hitlerowskiego w Mauthausen.
6. JÓZEF DANKIEWICZ (1915 - 2009), Żołnierz września 1939 r.
7. MARIANNA DAROSZEWSKA (zm. 1939), Zginęła od kuli najeźdźcą.
8. KAZIMIERZ DAROSZEWSKI (1911 - 1939), Poległ w obronie Ojczyzny w 1939 r.
9. MIECZYSŁAW GÓRECKI (1907 - 1945), Zginął w obozie koncentracyjnym Straguth Zerbst.
10. WŁADYSŁAW JAWOREK (zm. 1939), Strzelec. Żołnierz Wojska Polskiego poległy w 1939 r. w walce z Niemieckim najeźdźcą.
11. STEFAN KAMIŃSKI (zm. 1939), Podporucznik. Żołnierz Wojska Polskiego poległy w 1939 r. w walce z Niemieckim najeźdźcą.
12. MIECZYSŁAW KOŃSKI (zm. 1939), Strzelec. Żołnierz Wojska Polskiego poległy w 1939 r. w walce z Niemieckim najeźdźcą.
13. WACŁAW KOWALCZYK (zm. 1939), Strzelec. Żołnierz Wojska Polskiego poległy w 1939 r. w walce z Niemieckim najeźdźcą.
14. JAN KWIATKOWSKI (1898 - 1941), Zginął w Dachau.
15. ELŻBIETA LENKIEWICZ-WOLAŃSKA (zm. 1941), Zamordowana przez okupanta w sierpniu 1941 r.
16. JAN LEWANDOWSKI (zm. 1944), Zginął w obozie zagłady w 1944 r.
17. MARIA ŁĄCZKOWSKA (1886 - 1944), Zamordowana w Oświęcimiu w dniu 31.08.1944 r.
18. IGNACY ŁĄCZKOWSKI (zm. 1939), Zginął obronie Ojczyzny.
19. ADAM MĄCZYŃSKI (1904 - 1944), Zginął w Kaźni w Niemczech w roku 1944 r.
20. JAN PODLEWSKI (1896 - 1942), Zginął z rąk okupanta w 1942 r. w Schwarz-Tyrol.
21. JAN POMIANOWSKI (zm. 1947), Pułkownik Wojska Polskiego.
22. STEFAN PROBUCKI (1920 - 2017), Komandor inżynier, uczestnik wojny obronnej 1939 r.
23. JAROSŁAW ROMAŃCZYK (1918 - 1997), Były żołnierz 1 Armii Wojska Polskiego im. Tadeusza Kościuszki.
24. NN RUTKOWSKA (zm. 1939), Zginęła z rąk okupanta w 1939 r.
25. ZDZISŁAW RUTKOWSKI (zm. 1939), Zginął z rąk okupanta w 1939 r.
26. ANDRZEJ SZYMCZAK (zm. 1939), Strzelec. Żołnierz Wojska Polskiego poległy w 1939 r. w walce z Niemieckim najeźdźcą.
27. STANISŁAW TOMCZYK (zm. 1939), Strzelec. Żołnierz Wojska Polskiego poległy w 1939 r. w walce z Niemieckim najeźdźcą.
28. TADEUSZ JÓZEF WASIAK (zm. 1939), Podporucznik rezerwy. Żołnierz Wojska Polskiego poległy w 1939 r. w walce z Niemieckim najeźdźcą. Walczył w 24 pp. 27 Dywizji Piechoty.
29. WŁADYSŁAW WINIECKI (1902 - 1940), Oficer Wojska Polskiego. Kierownik Szkoły w Boniewie. Zginął w 1940 r. z rąk okupanta.
30. JAN ŻUCHOWSKI (zm. 1939), Podporucznik. Żołnierz Wojska Polskiego poległy w 1939 r. w walce z Niemieckim najeźdźcą.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, na podstawie materiałów zebranych przez Powiatowy Obywatelski Komitet Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa we Włocławku 1970 r., mogiły.pl Cmentarz parafialny w Brześciu Kujawskim; http://www.wloclawek.torun.lasy.gov.pl Miejsca Pamięci Narodowej. 

Nauka w okresie okupacji hitlerowskiej 1939-1945 r. - Brześć Kujawski

Brześć Kujawski znalazł się pod okupacja niemiecka w dniu 14 września 1939 r. Cały powiat włocławki został włączony do Rzeszy Niemieckiej na podstawie dekretu kanclerza Rzeszy z dnia 8 października 1939 r. Okupant rozpoczął od momentu zajęcia miasta prowadzenie akcji eksterminacyjnej, godzącej w podstawy bytu narodu polskiego. Polityka Rzeszy zakładała konieczność biologicznego wyniszczenia w pierwszym rzędzie polskich warstw kierowniczych. W zasięgu tego pojęcia znaleźli się działacze stronnictw politycznych, reprezentanci wolnych zawodów, nauczyciele, duchowieństwo i inne grupy mogące odegrać rolę wiodącą w walce narodowowyzwoleńczej. Zakładano też, że element polski, który nie był przeznaczony do likwidacji fizycznej, powinien mieć poważnie ograniczone możliwości zdobywania wykształcenia. Program oświaty dla polaków dopuszczał jedynie możliwość zdobycia wykształcenia na bardzo ograniczonym szczeblu podstawowym. Teoretycy niemieckiej polityki oświatowej zakładali zdobycie przez Polaków jedynie umiejętności czytania i podpisywania się, liczenia w zakresie czterech działań oraz wpojenie przekonania o bezwzględnej wyższości rasy niemieckiej, a w ślad za tym ślepego posłuszeństwa wobec wszystkich płynących od Niemców poleceń. Realizacja tych założeń programowych wymagała w pierwszym rzędzie likwidacji polskiego systemu szkolnego oraz usunięcia polskich nauczycieli.

Eksterminacja szkolnictwa polskiego rozpoczęła się od pierwszych dni okupacji. Lokalne władze okupacyjne nie dopuszczały do rozpoczynania nowego roku szkolnego odkładając termin otwarcia szkół. Na terenie powiatu włocławskiego dalszy etap eksterminacji szkolnictwa polskiego rozpoczął się w dniu 18 października 1939 r. Na dzień ten władze okupacyjne zwołały do Włocławka konferencję wszystkich nauczycieli z terenu miasta i powiatu. Tematem konferencji miała być sprawa otwarcia nowego roku szkolnego. Nie doszło jednak nawet do rozpoczęcia obrad, gdyż wszyscy zebrani nauczyciele w liczbie 119 zostali aresztowani i osadzeni w więzieniu. W tej sytuacji pozostali na terenie powiatu nauczyciele - Polscy w większości opuścili swe placówki ratując życie. Trzeba w tym miejscu podkreślić, że środowisko nauczycielskie powiatu włocławskiego poniosło najcięższe straty w skali całego ówczesnego województwa pomorskiego, okupant bowiem zamordował 217 nauczycieli z terenu miasta i powiatu. W tej liczbie znajdowali się także nauczyciele z Brześcia Kujawskiego.

Młodzież polska znalazła się praktycznie bez możliwości pobrania nauki szkolnej. Pozbawiona również pomocy ze strony nauczycieli w ramach tajnego nauczania. Jego rozwojowi nie sprzyjały miejscowe warunki, bowiem w wyniku niemieckiej polityki osiedleńczej nastąpiło poważne nasycenie powiatu elementem niemieckim, osadzonym na gospodarstwach rolnych po wysiedlonych polskich chłopach. W tej sytuacji trudno było prowadzić jakiekolwiek formy tajnego nauczania, ich ujawnienie przez władze okupacyjne groziło w najlepszym wypadku zesłaniem do obozu koncentracyjnego tak nauczyciela i uczniów, jak i właściciela pomieszczenia, w którym nauczanie miało miejsce.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: artykuł T. Kieloch, Położenie miasta i jego rozwój przestrzenny, w: Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza,  Włocławek 1970; dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu szkolnego Pomorskiego za lata 1945-1946; J. Podgóreczny, Daty wyzwolenia woj. bydgoskiego w 1945 r.

Podpułkownik Tomasz Zieliński (1790-1869)

Właściciel wsi Zblęg, podpułkownik, ur. się 29 grudnia 1790 roku właśnie w Zblęgu. Jego rodzicami byli Wawrzyniec i Katarzyna Monika z domu Kościńska. W latach 1802-1810 uczył się w Szkole Łacińskiej Ojców Reformatorów w Pakości. Szkoła posiadał średniowieczne tradycje i cieszyła się opinia jednej z lepszych placówek edukacyjnych regionu, oprócz niemieckiego, francuskiego i łaciny wykładano również język polski. Ojcowie dbali również o to, aby opuszczający mury szkoły, poznali także: historię, geografie, astronomię, rachunkowość, geometrie i wiele innych dziedzin nauki. Później odbył aplikację w trybunale Cywilnym w Bydgoszczy, gdzie uzyskał stopień kancelisty, objął stanowisko sekretarza w Biurze prokuratora królewskiego. 

Służył w armii pruskiej w 1815 roku, w stopniu podoficera Pułku Elisawengardzim. W kolejnych latach był systematycznie awansowany aż do stopnia majora. W 1813 roku sprawował nadzór wojskowo-sanitarny w Kiszyniowie. Zwolniony ze służy wojskowej w 1832 roku i awansowany do stopnia podpułkownika. Wykupił część rodzinnej wsi Zblęg i tam się osiedlił. W 1837 roku zakupił także inne dóbr: Konary i Ozdoba. W grudniu 1839 roku otrzymał dziedziczny tytuł szlachecki, który nadał mu Senat Królestwa Polskiego. Był członkiem Dozoru Parafialnego w Osięcinach i w Kościelnej Wsi. Był także jednym z inicjatorów założenia Osięcińskiego Towarzystwa Wstrzemięźliwości, a także Zakładu Dobroczynności Opatrzności Bożej w Osięcinach. Sporą zasługa ppłk Zielińskiego była walka z epidemią cholery jaka wybuchła na ziemi osięcińskiej w 1852 roku. Ze źródeł wynika, że uratował połowę mieszkańców Osięcina, w tym również burmistrza Karola Pawłowskiego. 

W czasie powstania styczniowego w 1864 roku uratował jednego z dowódców Polskich przed plutonem egzekucyjnym – Józefa hrabiego Skarbek, który został zdekonspirowany i skazany na śmierć przez Rosjan. Podpułkownik Tomasz Zieliński zmarł 12 marca 1869 roku w swoim dworze w Kościelnej Wsi i spoczął obok swoich rodziców w okazałym sarkofagu, na cmentarzu pod wezwaniem Matki Bożej Częstochowskiej w Osięcinach. 

Wkrótce zapomniany zostanę

Bo taki jest ostateczny los każdego z ludzi,

Chwilę skonu mojego

Będzie to upadek małego liska

Z wielkiego drzewa ludzkości

Upadł lisek a drzewo kształtu swego nie utraciło,

i nikt nie dostrzegł ubytku.

Frag. Pochodzi z dziennika podpułkownika Tomasza Zilińskiego, został wyryty na sarkofagu, na jednej z bocznych ścian.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: T. Rejmanowski, Tomasz Zieliński (1790-1869), oficer armii carskiej oraz ziemianin, społecznik i dobroczyńca powiatu włocławskiego, „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie’, T. 16 (2001), s. 224-225; J. Cybertowicz, J. Kołtuniak, Z dziejów Osięcin…, s. 82; J. Borkowski, Monografia wsi Zblęg, Tom XXIII, Brześć Kujawski 2013, s. 59-62.

Brześć Kujawski pod okupacją niemiecką 1939-1945 r.

Od dnia 8 października 1939 r. na mocy dekretu kanclerza Rzeszy Brześć Kujawski wraz z całym powiatem włocławskim został wcielony do Rzeszy Niemieckiej. Miasto znalazło się pod okupacja niemiecka w dniu 14 września 1939 r.

Rządy okupanta rozpoczęły się na terenie miasta od wprowadzenia szeregu ograniczeń praw ludności polskiej. Na mocy rozporządzeń nakazano zastąpienie polskich szyldów i napisów szyldami w języku niemieckim. Polakom zakazano posługiwania się samochodami i zabroniono dokonywania zakupu benzyny i innych przetworów ropy naftowej. Władze okupacyjne zabroniły noszenia wszelkich polskich czapek o charakterze związanym z wykonywanym zawodem, jak na przykład kolejarskich czy pocztowych. Zakazy obejmowały także sprawę wydawania prasy w języku polskim oraz kolportażu wszelkich polskich pism o charakterze periodycznym lub ulotnym. Dalsza grupa  zarządzeń władz okupacyjnych dotyczyła zakazu poruszania się ludności polskiej pomiędzy poszczególnymi osiedlami oraz wprowadzała obowiązek opuszczenia miast przez osoby, które nie były ich stałymi mieszkańcami. Dalsze zarządzenia mówiły o obowiązku przekazywania przez Polaków władzom administracyjnym posiadanych odbiorników radiowych oraz o zakazie słuchania radia przez ludność polską.

Władze niemieckie przystąpiły także do akcji eksterminacji ludności polskiej. Akcja ta, całkowicie sprzeczna ze wszystkimi normami prawa międzynarodowego, stała się jednym z zasadniczych elementów polityki okupacyjnej. Miała ona na celu usunięcie polskiego elementu kierowniczego i osłabienie woli walki z okupacją. W perspektywie miała ona za zadanie przygotowanie gruntu pod całkowitą germanizację zagarniętego terytorium. Miała ona również otworzyć drogę do uzyskania wolnych terenów dla osadnictwa niemieckiego. Eksterminacja przede wszystkim dotknęła działaczy politycznych oraz przedstawicieli inteligencji i duchowieństwa.

Po wkroczeniu do Brześcia Kujawskiego okupant dokonał w mieście pierwszych aresztowań. Ich ofiarą padli przede wszystkim działacze lewicy politycznej, uznani przez Niemców za element szczególnie niebezpieczny. W pierwszej fali aresztowań uwięzieni zostali członkowie Komunistycznej Partii Polski, a także Polskiej Partii Socjalistycznej. Wszyscy aresztowani działacze lewicy politycznej zostali rozstrzelani w dniu 27 grudnia 1939 r. we włocławskich lasach na Łubie. Łącznie w 1939 r. ofiarą akcji eksterminacyjnych padło na terenie Brześcia Kujawskiego około 50 osób. 

W planach władz okupacyjnych znajdował się projekt przekształcenia Włocławka w 200-tysięczne miasto niemieckie otoczone niemieckimi osadami rolnymi. Dla osiągnięcia zamierzonego celu władze okupacyjne przeprowadziły akcję wysiedlania ludności polskiej tak z miast, jak i z gospodarstw rolnych. Akcję wysiedleńczą przeprowadzono w przyspieszonym tempie, powiat włocławski bowiem miał być terenem osiedleńczym dla Niemców repatriowanych ze Związku Radzieckiego i krajów bałtyckich. Fala wysiedleń rozpoczęła się już w miesiącach jesiennych 1939 r. W dniu 21 grudnia 1939 r. nastąpiła przerwa w akcji wysiedleńczej ze względu na brak środków transportu. Akcję Niemcy wznowili w marcu 1940 r. Na terenie całego powiatu wysiedlonych zostało prawie 10 tysięcy osób – 2583 rodziny. 

Na miejsce wysiedlonych Polaków zostały sprowadzone rodziny Niemców bałtyckich i wołyńskich. Do połowy 1940 r. na terenie powiatu osadzono 880 rodzin osadników. Przejęli oni gospodarstwa, zakłady rzemieślnicze i sklepy. Wysiedlenie ludności polskiej kontynuowane było w latach 1940-41.

Niemcy wywozili ludność polską na roboty przymusowe. Był to sposób zdobywania przez władze okupacyjne taniej, wręcz niewolniczej siły roboczej dla potrzeb przemysłu i rolnictwa niemieckiego. Dostarczenie przymusowych robotników pozwalało władzom Rzeszy na wcielenie Niemców w szeregi armii. Z powiatu włocławskiego wywieziono do Niemiec na roboty przymusowe ponad 7 tysięcy osób.

Władze okupacyjne dążyły do fizycznej likwidacji ludności żydowskiej. W pierwszym etapie nastąpiło wysiedlenie grup żydowskich i transport na Lubelszczyznę. Już w grudniu 1939 r. przybył transport Żydów wysiedlonych z Włocławka i powiatu do Szczebrzeszyna. Grupa liczył 180 osób. Znajdowały się w niej rodziny z: Włocławka, Brześcia Kujawskiego, Lubrańca i innych miejscowości. W kwietniu 1940 r. okupant zorganizował we Włocławku dzielnicę żydowską – getto. Została ona zlokalizowana w dzielnicy Rekutówek. Getto było ograniczone ulicami: Ciasna, Starodębską i Wolność. W ciągu 1940 r. w getcie osadzona została ludność żydowska z terenu całego powiatu w liczbie około 15 tysięcy osób. W tym znajdowało się około 700 osób z Brześcia Kujawskiego. Do likwidacji getta w 1942 r. przeżyło 6000 osób. Pozostałych przy życiu mieszkańców getta okupant wywiózł do obozu masowej zagłady w Chełmie nad Nerem w powiecie kolskim. W obozie tym ludność żydowska została wymordowana. Po likwidacji getta całą dzielnicę Rakutówek spalono.

Na terenie powiatu włocławskiego działał Ruch Oporu już od jesieni 1939 r. Jedna z grup – Korpus Obrońców Polski informowała społeczeństwo o rzeczywistym stanie działań wojennych, zbierania sił do walki z okupantem oraz do Pomocy dla Polaków zagrożonych akcjami eksterminacyjnymi.

We Włocławku działała grupa zorganizowana przez drukarza J. Turczynowicza. Wydawała nielegalne pismo „Piorun”, które ukazywało się do 1941 r. 

Okres okupacji był dla Brześcia Kujawskiego bardzo ciężki. Miasto poniosło poważne straty ludnościowe. Zahamowany został rozwój normalnego życia. Jako położone w strefie przeznaczonej do szybkiej germanizacji miasto stało się terenem wielu akcji eksterminacyjnych. W ich wyniku poważna grupa mieszkańców, reprezentująca wszystkie warstwy społeczne i różne kierunki polityczne została przez okupanta niemieckiego zamordowana. Poważny odsetek ludności został wysiedlony, bądź też przymusowo wysłany na roboty do Niemiec. Pomimo tych ciężkich warunków i atmosfery stałego zagrożenia ludność Brześcia Kujawskiego nie rezygnowała z prowadzenia walki przeciwko okupantowi, czego wyrazem był rozwój ruchu oporu. 

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: „Leslauer Bote – ABC dla Włocławka i Kujaw”, nr 1 z 11 października 1939., Relacje mieszkańców Brześcia Kujawskiego i Włocławka; A. Kowalewska, Powiat włocławski w okresie II wojny światowej, Włocławek 1968; artykuł B. Głębowicz, Okupacja hitlerowska 1939-1945, Monografia Brześcia Kujawskiego, pod red. B. Głębowicza, Włocławek 1970; PAP Wł, Akta Starostwa Powiatowego we Włocławku, sygn. Ad. 3/45; „Waeschauer Zeitung” z 9 marca 1940 r., PAP Wł, Akta Starostwa powiatowego we Włocławku, sygn, Ad. 3/ 45; Z. Klukowski, Dziennik z lat okupacji, Lublin 1958; AKW PZPR Bydgoszcz, sygn. 13-15, relacje o Polskiej Partii Robotniczej we Włocławku; AKW PZPR Bydgoszcz, sygn. 104/2, fot. https://www.facebook.com/pg/Brzesc.Kujawski.on.photos/posts/

Czy patronat był dziedziczny?

Na terytorium wielkopolsko-kuajwskim, szlachta dążyła, aby jej majątki należały do jednego okręgu parafialnego. Okręg parafialny na ogół określano przez wymienienie miejscowości, które należały do konkretnej parafii (przykładowo robiła to lustracja województw kujawskich z 1489 roku). W literaturze odnajdujemy pogląd, że zasięg granic parafii odzwierciedla pierwotny zasięg włości fundatora.¹ Dziedzice, którzy nie otrzymali w dziale prawa patronatu, starali się fundować w swych częściach majątku nowe kościoły, które obejmowały nowo wyodrębniony majątek.

Często działo się tak, że dana wieś należała do bardziej odległej świątyni parafialnej, a nie tej położonej najbliżej, lub też części jednej wsi należały do różnych parafii, w zależności od tego, kto był ich właścicielem.² W takich wypadkach powstanie kościoła parafialnego było czynnikiem spajającym kompleks majątkowy. Wsie, stanowiące własność jednego dziedzica, należały na ogół do tej samej parafii. Jeśli tak nie było, podejmowano działania, by tak się stało.

Ośrodek rezydencjonalny szlachty był także na ogół siedziba parafii. Jeśli wieś będąca główną siedzibą dziedzica nie posiadała kościoła parafialnego, a tak zdarzało się, gdy dochodziło do rozdrobnienia majątku, wtedy czyniono starania o utworzenie parafii. Erygowanie parafii było podkreśleniem pozycji fundatora i jego rodziny. Czynnikami pomocniczymi były wymienione w dokumentach erekcji kościoła czy jego uposażenia przeszkody naturalne (rzeki, bagna) lub znaczna odległość od dotychczasowego kościoła parafialnego.

Patronat kościoła był dziedziczony i podlegał działom rodzinnym. Otrzymywali go tylko potomkowie.

W XV wieku dobra, w tym i prawo patronatu, zmieniały właścicieli dość często, tak więc istotne jest wskazanie pierwotnych i kolejnych posiadaczy prawa patronatu. Pierwszymi patronami byli reprezentanci rodów o starej metryce, zasiedziałych na Kujawach. W rękach przedstawicieli tych geneologii skupiła się własność ziemska, w XV wieku na ogół już rozdrobniona.Było to zjawisko typowe także i dla innych ziem. Z czasem, w związku z wymieraniem poszczególnych gałęzi w linii męskiej, patronat przechodził na inne rody.

Patronat kościoła stanowił trwały i cenny element majątku rodzinnego. W XV wieku mamy dość często do czynienia ze sprzedażą majątku obejmującego także prawo patronatu kościoła. Majątek bez patronatu nie był dla kupującego atrakcyjny. W nielicznych kluczach dóbr istniał zamek, na omawianym terenie warownie obronne znajdowały się w Kruszwicy i Inowrocławiu, a także znajdowały się w rękach Leszczyców z Pakości, Kościelca i Łabiszyna, później także i w Szubinie, gdzie zmieniły zamek zmienił właściciela z Pałuków.

Najczęściej jednak model włości szlacheckiej pozbawiony był tego ważnego ogniwa, zamku, czy dworu obronnego. W takim wypadku składnikiem klucza majątkowego była siedziba parafii w ośrodku rezydencyjnym, co świadczy o tym, że ten właśnie składnik, a zwłaszcza związanie z nim prawa patronatu, był najdawniejszym i najsilniej związanym z majątkiem szlacheckim. Podsumowując trzy zjawiska: kościół parafialny, zamek - dwór obronny) i miasto, były przejawami i symbolami rezydencjonaliści, a także, jak określają badacze „publiczna areną aktywności możnowładcy”. Były to miejsca, w których magnat mógł zaprezentować swe „posiadłość, dziedziczność i prestiż”.³

1J. Bieniak, Rozmaitość kryteriów badawczych w polskiej greneologii średniowiecznej, w: Geneologia – problemy metodyczne, s. 135; E. Wiśniewski, Parafie w średniowiecznej Polsce, Lublin 2004, s. 34, 53.

2Ibidem, s. 53.

3J. Kurtyka, Posiadłość, dziedziczność, prestiż, Badania nad późnośredniowieczna i wczenośredniowieczną wielką własnością możnowładczą w Polsce XIV-XVII wieku. Roczniki Historyczne, t. 65, 1999, s. 194.

Kaliski Władysław (1898-1940)

Kaliski Władysław (1898-1940) ur. 18.06.1898 r. w Słońsku; mieszkaniec Starego Radziejowa; uczestnik powstania wielkopolskiego i wojny polsko-bolszewickiej; żołnierz Wojska Polskiego i Korpusu Ochrony Pogranicza w Skale Podolskiej; brał udział w wojnie obronnej 1939 r., jeniec Ostaszkowa, zamordowany w Twerze w 1940 r., pochowany w lesie niedaleko Miednoje.

Źródło: Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redecz Krukowy.

Inscenizacja Bitwy pod Płowcami 2019

Wczoraj, dnia 25 sierpnia 2019 w Płowcach odbyła się Wielka Inscenizacja Bitwy pod Płowcami. Naprzeciw siebie stanęło wojsko polskie dowodzone przez króla Władysława Łokietka i Krzyżacy. Łokietek i jego 4 tysiące rycerstwa spotkał oddziały krzyżackie, które szły w stronę Brześcia Kujawskiego. Zaatakował ich i wygrał bitwę. Główny oddział Krzyżaków wówczas wrócił i doszło do nierozstrzygniętej bitwy z Polakami. Ostatecznie Krzyżacy wycofali się do Torunia.

Wojna o Kujawy – bitwa pod Płowcami

Brzaskiem 27 września 1331 r. Krzyżacy podzielili w Radziejowie swe wojska na trzy części, zamierzając przystąpić do oblężenia Brześcia Kujawskiego. Strażą przednią krzyżaków dowodził komtur Bałgi Henryk Reuss von Plauen, głównymi siłami Otton von Luterberg, strażą tylną wielki marszałek Dietrich von Altenburg.

Około godziny 9 rano, korzystając z silnej mgły, Władysław Łokietek podszedł osiem kilometrów do Radziejowa, w pobliżu wsi Płowce, do oddziału wielkiego marszałka von Altenburga rozpoczynając atak. Rozpoczęły się zacięte walki, w czasie których obie armie trzykrotnie nacierały na siebie i rozchodziły się, w celu chwilowego odpoczynku. W czasie zmagań bojowych padł koń krzyżaka niosącego wielki sztandar. W wojsku krzyżackim zapanowała chwilowa panika, co zręcznie wykorzystali rycerze Łokietka, otaczając i likwidując znaczny oddział krzyżaków. Do polskiej niewoli dostał się wówczas marszałek Dietriech von Altenburg, ranny w twarz, oraz 56 krzyżackich rycerzy. Koło południa w ręku Polaków znalazło się całe pole bitwy.

Między godziną 2-gą a 3-ą po południu nadeszły pod Płowce wojska krzyżackie z dwóch innych oddziałów von Plauena i von Luterberga, które na wieść o bitwie, odstąpiły od planów oblężenia Brześcia Kujawskiego. Polacy nie spodziewali się wznowienia bitwy, wśród rycerstwa polskiego było widać objawy zmieszania. Łokietek wziął do niewoli dowódcę przedniej straży Henryka von Plauena i nakazał chwilowy odwrót.

Po przegrupowaniu sił, władca Polski wznowił działania. W dniu 28 września, rycerstwo polskie było gotowe do walki. Krzyżacy wykorzystali ten moment i wycofali się do Torunia. Na polu bitwy pod Płowcami zostały niepogrzebane trupy krzyżackich rycerzy.

Bitwa pod Płowcami miała ogromne znaczenie moralne. Rycerstwo polskie przekonało się o sile własnego oręża, Krzyżacy musieli odstąpić od oblężenia Brześcia i chwilowo zrezygnować z planów zajęcia całych Kujaw. Zawiodły również ich plany połączenia z wojskami króla czeskiego Jana Luksemburczyka, które parę dni później wkroczyły do Wielkopolski. 

Kujawski biskup Maciej kazał po bitwie płowieckiej zebrać i pochować zwłoki poległych, a było ich 4187. Jak zanotowano później w kalendarzu katedry włocławskiej wśród poległych było znacznie więcej braci i ludzi zakonu. Czterdziestu znacznych jeńców krzyżackich spod Radziejowa przeprowadzono w triumfie do Krakowa, a o ich wykupienie Krzyżacy musieli toczyć długie rokowania z Łokietkiem.

Opracowanie B. Grabowski, źródła: J. Bieniak, Przynależność administracyjno-polityczna kasztelanii nadgoplańskich w latach 1267-1327, z. 20, Historia II, Toruń 1966, s. 61-62; M. Nielińska, Kancelaria Władysława Łokietka w latach 1296-1299 Studia Źródłoznawcze, t. XI, s. 21-80; Rys historyczny Kujaw do połowy XV wieku, publikacja J. Danielewicz i K. Rolirad, Bydgoszcz 1982; Z. Guldon, Lokacje miast kujawskich i dobrzyńskich w XIII-XXV w. „Ziemia Kujawska”, t. II.

660-lat Miasta Pakości

W sobotę, 24 sierpnia 2019 r., w Pakości Bractwo Wojowników Kruki zorganizowało "Kruczą Bryłę 2019". Był to festyn, rozpoczęty korowodem. Córka zachwycona była atrakcjami: turniej wojów, walka o most; ręczne wyrabianie laleczek; strzelanie z łuku; wyrabianie glinianych naczyń; pamiątkowa fotografia i inne gry i zabawy interaktywne.

Prawa miejskie nadano Pakości dnia 9 lutego 1359. Miasto szlacheckie położone było w XVI wieku w pobliżu Inowrocławia, co sprzyjało handlowi i rozkwitowi osady. Pierwsze wzmianki o Pakości ukazały się w dokumentach w roku 1243. Po zaciętej obronie Pakość została zdobyta przez Krzyżaków w 1332 roku. Pakość otrzymała prawa miejskie na prawie magdeburskim.

Właściciele dóbr wsi Zblęg pow. radziejowski – rodzina Berndorff

Bogumił Bernsdorff  - rodzina właściciela Zblęga (powiat. Radziejowski), wywodziła się z terenów Niemiec, zamieszkała na terenach Wielkopolski w pierwszej połowie XVIII wieku (1740 rok). Początkowo rodzina Bernsdorff zakupiła Zielonkę (Jan Joachim Bernsdorff ojciec Karola, syn Maksymiliana), jednak nie gospodarzyła tam zbyt długo i wieś została sprzedana Mycielskim. Najstarszy syn Karola i Eleonory Albrecht – Bogumił ożenił się z Justyną z bojarskich i z nią miał syna Jana Nepomucyna, późniejszego kapitana wojsk polskich. Jan również mógł być dziedzicem dóbr wsi Zblęg.  Bogumił miał rodzeństwo: Franciszka, Augustyna i Karola.

Karol Bernsdorff był dzierżawcą Chełmc i Chełmiczek, brał udział w insurekcji w 1794 roku.

Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: A. Boniecki, Herbarz Polski, T. I, cz. 1, Warszawa 1899, s. 172; S. Uruski, Rodzina…, T. I, Warszawa, 1904, s. 147; J. Borkowski, Monografia wsi Zblęg, Tom XXIII, Brześć Kujawski 2013, s. 58.

90 lat funkcjonowania Kościoła pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Keuszwicy

Podczas Mszy świętej o godzinie 11:00 parafianie podziękowali Panu Bogu za 90 lat funkcjonowania świątyni.  Z tej okazji powstała wystawa historyczna przybliżająca dzieje kościoła i ludzi z związanych z parafią. Zapraszamy!!!