Powstanie
Kościoła w Aleksandrowie Kujawskim jest związane z carem Aleksandrem.
Pierwotnie na wybudowanie kaplicy przy stacji kolejowej dał car i miała
ona nosić nazwę św. Aleksandra. Jednakże dopiero w 1896 roku wystawiono
kaplicę, ale p.w. Przemienienia Pańskiego, która stała się filialną
w parafii służewskiej. Rozbudowano ją w stylu neogotyckim w 1905 roku
i konsekrowano w 1908 roku. Samodzielna parafią stał się Aleksandrów
Kujawski w 1918 roku.
Neogotyk
to kierunek w architekturze i sztukach zdobniczych nawiązujący do form
gotyku. Występował od ok. połowy XVIII wieku do początków XX. Początkowo
neogotyk znalazł wyraz w architekturze wiejskich siedzib i pawilonów
w parkach krajobrazowych. W XIX wieku stosowany w gmachach użyteczności
publicznej, architekturze sakralnej, a także w dekoracji wnętrz,
meblarstwie, rzemiośle artystycznym, grafice użytkowej. W architekturze
sakralnej neogotyku łączył się z ruchem odnowy religijno-moralnej,
w krajach niemieckojęzycznych oddziałał głównie wzorzec katedralny.
W czasie
II wojny światowej wnętrze kościoła p. w. Przemienienia Pańskiego
zostało sprofanowane i zdewastowane przez Niemców. W 1941 r. zabrali oni
jeden duży dzwon i dwa małe, zniszczyli cztery figury Matki Bożej.
W 1969
r. zbudowano nowe ołtarze, dano całkowicie nowy wystrój prezbiterium.
Na ścianie prezbiterium umieszczono obraz szkoły włoskiej z XVII w.
przedstawiający Jezusa Ukrzyżowanego i Marię Magdalenę — dar
dla kolejarzy od abp. Wincentego Teofila Popiela, przedtem biskupa
włocławskiego, z kaplicy prymasowskiej w kolegiacie łowickiej.
Wyposażenie
kościoła jest bardzo skromne i może, dlatego dodaje mu tak niesamowitej
atmosfery zadumy i modlitwy, poczucia sacrum, którego we współczesności
tak brakuje. Na co warto zwrócić uwagę, gdyż przedstawiają wartość
zabytkową, to: Obraz szkoły włoskiej, Droga Krzyżowa namalowana przez
malarkę poznańską pochodząca z roku 1948—1949, organy piszczałkowe
z 1929 roku wykonane przez organomistrza p. Stefana Truszczyńskiego.
W kościele wstawione zostały witraże: św. Barbary 1900 r., św.
Franciszka w 1950 r., św. Stanisława 1970 r., Przemienienia Pańskiego,
św. Kazimierza w roku 1996, św. Męczenników Polskich, św. Rodziny i św.
Wojciecha w 2000 r. Wstawiono również witraże w 2000 r. w Zakrystii:
Jana Pawła II i św. Stanisława Kostki. Witraże autorstwa i wykonania
artystów plastyków, witrażystów z Torunia. Pierwszy witraż nawiązując
tematyką do osoby patrona parafii i kościoła przedstawia św. Barbarę.
Wzdłuż lewej i prawej strony nawy kościoła rozwieszono stacje drogi
krzyżowej. W nawach głównych umieszczone są konfesjonały wykonane przez
mieszkańca Aleksandrowa Kujawskiego p. Zbigniewa Januszewskiego.
Na przełomie roku 2003- 2004 odbył się generalny remont zabytkowych
organów.
Architektura
kościoła oraz barwa ostrej czerwieni wynikająca z koloru cegły,
z której jest zbudowany, przepięknie kontrastuje z zielenią trawy
i drzew kasztanowych, którymi jest otoczony. Na bocznej ścianie kościoła
wmontowano w roku 2000 — Herb rodziny Trojanowskich, założycieli
Trojanowa-późniejszego Aleksandrowa Kujawskiego.
Każda
świątynia ma swoją wymowę eschatologiczną, jest obrazem niebieskiego
Jeruzalem (KKK 1198), gdyż skierowuje życie chrześcijan ku ostatecznemu
przeznaczeniu człowieka. Aby wejść do domu Bożego, trzeba przekroczyć
„próg”, symbol przejścia ze świata zranionego grzechem do świata „nowego
Życia”, do którego są powołani wszyscy ludzie. Świątynia widzialna
symbolizuje dom ojcowski, do którego zdąża Lud Boży i w którym Ojciec
„otrze z ich oczu wszelką łzę”(Ap 21,4). Dlatego też świątynia jest
szeroko otwartym i gościnnym domem wszystkich dzieci Bożych ”(KKK 1186).
Czy Kościół
potrzebuje sztuki? — „Aby głosić orędzie, które powierzył mu Chrystus,
Kościół potrzebuje sztuki. Musi, bowiem sprawiać, by rzeczywistość
duchowa, niewidzialna, Boża, stawała się postrzegalna, a nawet w miarę
możliwości pociągająca”. Czy sztuka potrzebuje Kościoła? „Artysta
nieustannie poszukuje ukrytego sensu rzeczy, z wielkim trudem stara się
wyrazić rzeczywistość niewysłowioną. Nie sposób, zatem nie dostrzec,
jak wielkim źródłem natchnienia może być dla niego ta swoista „ojczyzna
duszy”, jaką jest religia. Czyż to nie w sferze religii człowiek zadaje
najważniejsze pytania osobiste i poszukuje ostatecznych odpowiedzi
egzystencjalnych?”.
Poglądy
wyrażone przez Jana Pawła II w Liście do Artystów przytaczane były
wielokrotnie. Historia sztuki to nie tylko historia dzieł, ale ludzi,
którzy je tworzyli. Za każdym obrazem, rzeźbą czy witrażem kryje się
człowiek z jego niepokojem, obawą, grzechem. Sacrum w sztuce nie jest
łatwe gdyż jest to przede wszystkim wypowiedź bardzo osobista
i zindywidualizowana. Twórca może tylko próbować budować nastrój,
napięcie w świątyni, gdzie człowiek spotyka się z Bogiem.
W teatrze
wydzielenie sfery sacrum jest o wiele trudniejsze niż w sztukach
plastycznych, a wzajemne relacje Kościoła i artystów tej dziedziny
sztuki przez wieki były zawsze pogmatwane. Ojcowie Kościoła do teatru
odnosili się z dużą rezerwą. Jednak teatr religijny istniał od zawsze,
a teraz publiczność w teatrze szuka właśnie odpowiedzi na nurtujące ją
pytania o sens egzystencji. Ojciec Święty w Liście do Artystów napisał:
(…) „Kiedy Bóg widział, że było dobre to, co stworzył, widział zarazem,
że było piękne. Relacja między dobrem a pięknem skłania do refleksji.
Piękno jest, bowiem poniekąd widzialnością dobra, tak jak dobro jest
metafizycznym warunkiem piękna.”
Twórcy
obdarzeni talentem w ciszy swych pracowni sami muszą poszukiwać dobra
i piękna. Nie wszystkim jednak dane jest stworzenie dzieła sakralnego…
Nie przeszkadza w tym jednak brak warsztatu, wszak sacrum to pojęcie
szersze niż sama sztuka…
Wnętrze
świątyni tworzy każda epoka swoim własnym, specyficznym dla niej
językiem, czyli sposobem niepowtarzalnym, autentycznym. A więc,
nie naśladownictwem, bezduszną sztampą, tandetą, ckliwymi kolorami,
banałem prezentowanym pod publikę… Wnętrze sakralne (kościół, kaplica)
powinno zachęcać do modlitwy, potęgować pobożność, ułatwiać kontakt
z Bogiem, tworzyć klimat ułatwiający odczucie bliskości Boga, potęgujący
przeżycie sakralne. Takie wnętrze będzie rozwijać życie religijne
i tworzyć korzystne warunki do pełnego udziału wiernych w spotkaniach
modlitewnych. Inspirujące kompozycje sakralne potęgują przeżycia
religijne i stwarzają również korzystne warunki dla ludzi niewierzących.
Ołtarz
pochodzi z kaplicy p.w. św. Karola Boromeusza w fundowanym przez
Radziejowskiego domu zgromadzenia misjonarzy w Łowiczu, gdzie pełnił
funkcję głównej nastawy. Czas wykonania obrazu przypada na końcowy etap
prac przy wystroju kaplicy 1700—1701 r. Po przejściu gmachu
pomisjonarskiego w ręce władz rosyjskich w XIX w. i urządzeniu w 1886 r.
w kaplicy cerkwi, ołtarz sprzedany w 1905 r. do rozbudowującej się
kaplicy z 1896 r., obecnego kościoła parafialnego w Aleksandrowie
Kujawskim. Ołtarz i obraz konserwowane w 1960 r. przez pracownie
Konserwacji Zabytków w Toruniu. Podczas tych prac m.in. zdublowano
obraz, zdjęto przemalowania i wypunktowano ubytki, rekonstruując
zniszczone partie postaci św. Marii Magdaleny. Obecnie powierzchnia
obrazu mocno poszarzała, co utrudnia rozważania na temat stylu
i autorstwa.
Ostatnia
konserwacja obrazu miała miejsce w roku 2008 w Pracowni Muzeum
w Wilanowie i przez prawie rok można go było tam podziwiać po czym
wrócił do kościoła w Aleksandrowie Kujawskim.
W roku
2004 na przełomie listopada i grudnia decyzją Ks. Bpa Ordynariusza
proboszczem naszej parafii został Ks. Kanonik Leszek Malinowski, który
w roku 2006 ukończył Dom Katechetyczny, który wybudowany został w stanie
surowym jeszcze w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku przez
poprzednika — Ks. Mariana Mielczarka. Obecnie w domu tym mieści się
Kancelaria Parafialna, Sala Konferencyjna i mieszkają księża wikariusze.
Następnie
staraniem Ks. Biskupa Wiesława Meringa i Ks. Proboszcza rozpoczęto
niełatwą procedurę zabiegania o rozbudowę kościoła, gdyż kościół był
już wtedy obiektem zabytkowym. Gdy uzyskano wszystkie niezbędne
dokumenty rozpoczęto rozbudowę naw bocznych. W wyniku rozbudowy uzyskano
po jednej i drugiej stronie więcej miejsca dla parafian oraz Kaplicę
Przedpogrzebową i powiększyła się znacznie Zakrystia. Pierwszą
powiększoną nawę oddano do użytku w roku 2018, a drugą rok później.
Na całym kościele położona została nowa blacha, odnowione zostały
wszystkie stacje Drogi Krzyżowej oraz założony napęd elektryczny
dzwonów.
Od połowy
lutego 2020 roku rozpoczęto generalny remont całego kościoła w środku.
Przebudowano całe prezbiterium, wraz z nowym ołtarzem, amboną
i chrzcielnicą, zerwano prawie wszystkie tynki ze ścian, wymieniono
okna, poprowadzono nową instalację elektryczną, założono ogrzewanie
podłogowe, wylano wylewkę na całym kościele założono płytki. W między
czasie zostały odnowione wszystkie witraże, odnowione zostały żyrandole,
pomalowany został cały kościół i zrobione zostały wszystkie nowe ławki
drewniane do siedzenia z buku przez p. Krzysztofa Koczwarę.
Pod koniec października 2020 roku remont kościoła był już ukończony.
W dniu
15 listopada 2020 roku ówczesny ordynariusz Ks. Biskup Wiesław Alojzy
Mering podczas uroczystej Mszy św. dokonał uroczystego poświęcenia nowo
otwartego kościoła.
W listopadzie
2020 roku założono jeszcze nowe oświetlenie wokół kościoła i położono
kostkę, a na wiosnę 2021 roku zagospodarowano na nowo teren zielony wraz
z krzewami.
Jesienią 2021 roku wyczyszczono i uzupełniono ubytki cegły na ścianie frontowej kościoła oraz wymieniono okna żaluzje na wieży.
W marcu
2022 roku po małej modyfikacji Prezbiterium za zgodą Ks. Biskupa
Ordynariusza, przeniesiono Tabernakulum z Najświętszym Sakramentem
w centralne miejsce Prezbiterium pod obraz Jezusa Ukrzyżowanego,
a w miejscu gdzie stało wcześniej Tabernakulum ustawiono figurę św.
Józefa z Dzieciątkiem Jezus. W czerwcu 2023 wyczyszczono i uzupełniono
ubytki w cegle w pozostałych dwóch ścianach kościoła.
Opracowanie Bartłomiej Grabowski, źródła: A.
Cieśla, Jerzy Erwiński, Jerzy Trescher — Aleksandrów wczoraj i dziś;
Ks. Zbigniew Wit, Ks. T. Furdyna — Sztuka w służbie liturgii; Zasoby
własne parafialne, zebrane przez: Urszula i Grzegorz Kotnowscy;
Z dziejów kościoła pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego, R, Stodolny,
Od Aleksandrowa do Aleksandrowa Kujawskiego, Studia i szkice
historyczne, 2015, s. 246, 250—251; B. Grabowski, Miasto hrabiego Edwarda, Ciekawostki historyczne Aleksandrowa Kujawskiego, Kruszwica 2025.
